O Tζον Μάλκοβιτς και ο Σαμ Ρόκγουελ είναι πράκτορες της CIA. Kαι όχι τίποτα δευτεράντζες. Ειδικά ο Μάλκοβιτς είναι η ζωντανή της ιστορία. Ήταν παντού. Από το πραξικόπημα του 1954 στη Γουατεμάλα ως το πραξικόπημα του 1960 στο Κονγκό κι από το αποτυχημένο πραξικόπημα του 1961 στον Κόλπο των Χοίρων στην Κούβα ως τη δολοφονία του Κένεντι στο Ντάλας το 1963. Kαι τώρα, εν έτει 1973, βρίσκεται στη Χιλή, όπου εργάστηκε μεθοδικά τους τελευταίους μήνες μαζί με τους συναδέλφους του για να προετοιμάσουν το πραξικόπημα του Πινοσέτ και την ανατροπή του Σαλβαδόρ Αλιέντε. Ο Ρόκγουελ είναι παντρεμένος με παιδιά, ο Μάλκοβιτς είχε μια μοναχική πορεία στη ζωή, δεν είχε καν φίλους, μέχρι που γνώρισε τον Ρόκγουελ και δέθηκαν. Του ρίχνει σε χρόνια και ακόμα περισσότερο σε φόνους: όταν ξεκινά η ταινία το σκορ είναι 68 – 8. Το πρόβλημα βέβαια είναι ότι ο θάνατος αφορά όλους τους ανθρώπους, πρόωρα δολοφονημένους ή μη, κι ότι να γλιτώσεις απ’ αυτόν δεν παίζει. Έχει έρθει λοιπόν η ώρα για τον φυσικό του θάνατο, καθώς βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο καρκίνου, σωματικά παραμένει μεν λειτουργικός με ενέσεις μορφίνης για να αντέχει τον πόνο, το μυαλό του όμως ξεχνά.
Οι δυο φίλοι αφήνουν το Σαντιάγο και έρχονται για λίγες μέρες στο Νησί του Πάσχα. Το τοπίο με τα απόκρημνα βράχια πάνω απ’ τις ακτές μοιάζει εντυπωσιακά με το ιρλανδικό τοπίο στα «Πνεύματα του Ινισέριν», μια δοκιμαζόμενη ανδρική φιλία είναι πάλι στο επίκεντρο όπως εκεί, κι ως εδώ όλα μια χαρά. Κατ’ εμέ όμως είναι λιγότερο μια χαρά το γεγονός ότι το Νησί του Πάσχα είναι σε μεγάλο βαθμό το αντίστοιχο Μπριζ της «Αποστολής στην Μπριζ». Μια βασικότατη δηλαδή συνθήκη της πλοκής της πρώτης ταινίας του Μάρτιν ΜακΝτόνα επαναλαμβάνεται τώρα στην τελευταία του. Επαναλαμβάνεται βέβαια όχι αυτούσια αλλά πειραγμένα, αλλά και πάλι. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι το “Wild Horse Nine” έχει βάλει στο μίξερ τα «Πνεύματα του Ινισέριν» και την «Αποστολή στη Μπριζ», από την άλλη όμως είναι τέτοια η αφηγηματική δεινότητα του ΜακΝτόνα και τόσο σημαντικό το εκτόπισμά του ως δημιουργού, που τελικά θα σε τουμπάρει και δεν θα πεις ότι αντιγράφει κι επαναλαμβάνει τον εαυτό του, αλλά ότι τριγυρνώντας γύρω από τις εμμονές του, όπως οι νυχτοπεταλούδες γύρω από το φως, τον παραλλάσει δημιουργικά και γόνιμα.
Ας αφήσουμε όμως τις συγκρίσεις με τις άλλες του ταινίες (κάπως αυτόνομα εξακολουθούν να στέκονται «Οι Τρεις Πινακίδες έξω από το Έμπινγκ, στο Μιζούρι» , ενώ οι «Επτά Ψυχοπαθείς» πέρασαν ούτω άλλως κάπως απαρατήρητοι σε σχέση με τις υπόλοιπες) κι ας την δούμε μόνη της. Δύο οι άξονές της, ο υπαρξιακός – διαπροσωπικός που βρίσκεται σε πρώτο πλάνο και ο πολιτικός που βρίσκεται κάπως στο φόντο, αν και η σύνδεση ανάμεσα στους δύο είναι συνεχής. Στο πολιτικό φόντο, η σκοτεινή διαδρομή της CIA (σε αναμφισβήτητες ιστορικά εμπλοκές της, αλλά και σε ακόμα μη ιστορικά αποσαφηνισμένες, όπως αυτή της δολοφονίας του Κένεντι). Στο υπαρξιακό επίκεντρο, η ιστορία μιας φιλίας και ακόμη περισσότερο η ιστορία ενός ανθρώπου που φτάνοντας στο τέλος της ζωής του έχει να αντιμετωπίσει το παρελθόν του, το παρόν του και το μέλλον του.
Ως προς το παρόν του, τα πράγματα είναι τα σχετικά πιο απλά: ένα μέρος που πάντα ήθελε να επισκεφτεί, η επίσκεψή του εκεί με τον μόνο άνθρωπο που λογίζει ως φίλο και γενικότερα δικό του. Ως προς το παρελθόν του τώρα, είναι μάλλον δύσκολο να τον αποκρυπτογραφήσουμε πλήρως. Μας λέει ότι γερνώντας ξανασκέφτεται τη δράση του και έχει κάποιες τύψεις. Είναι όμως συνολικές και αναθεωρητικές; Αν ήταν θα συμμετείχε μέχρι τελευταία στιγμή σε ένα ακόμη πραξικόπημα; Ίσως δεν είναι, ίσως απλά θα μπορούσε να είχε σκοτώσει λιγότερους. Και να είχε περάσει περισσότερο χρόνο με άλογα. Ως προς το μέλλον του τώρα, τον ενδιαφέρει καίρια το μετά τον θάνατό, έχει μεγαλώσει σε καθολική οικογένεια, πιστεύει σε αυτά τα πράγματα. Κι είναι αρκετά εντυπωσιακό ότι το βλέμμά του δεν το έχει στραμμένο στην κόλαση, αλλά στον παράδεισο. Δεν φοβάται μια αιώνια τιμωρία, αλλά αμφιβάλλει κατά πόσο δικαιούται να αξιωθεί την αιώνια ανταμοιβή. Βέβαια αν δεν πας στον παράδεισο, πας στην κόλαση, αλλά και πάλι το θέμα του δεν είναι πόσο κακές πράξεις έκανε, αλλά αν ήταν όντως αρκετά καλός. Ίσως όμως είναι τέτοιος ο φόβος του για το επέκεινα, που προτιμά να τον αντιμετωπίζει με μια πνευματική ντρίμπλα.
Πάνε άραγε στον παράδεισο οι δεινόσαυροι; Πώς θα ήταν αν διηγούμασταν την ιστορία ενός καρκινοπαθή από την πλευρά του καρκίνου; Πώς θα ήταν να φτιάχναμε ένα γουέστερν απ’ την πλευρά των αλόγων; Η αλλαγή οπτικής γωνίας, το δεν είμαστε οι άνθρωποι το επίκεντρο του σύμπαντος: είχαμε μιλήσει και στα «Πνεύματα του Ινισέριν» για το ότι ο ΜακΝτόνα είχε κάνει μια ταινία ανθρωποκεντρική με πνεύμα ζωοκεντρικό, για το ότι τα ζώα αναδεικνύονταν σε κεντρικής μορφής αξίες και διακυβεύματα. Ο άνθρωπος έχει αποτύχει. Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι μια ιστορία ζόφου.
Κάπως έτσι, όταν ο Μάλκοβιτς περιγράφει σε δυο ανυποψίαστες κοπέλες όχι μόνο το επικείμενο πραξικόπημα, αλλά και με ανατριχιαστική ακρίβεια το τι θα συμβεί μετά, ότι θα πεθάνουν και θα βασανιστούν χιλιάδες, έχεις την αίσθηση ότι εδώ δεν λειτουργεί όντως ως κάποιος που είναι σε θέση να γνωρίζει εκ των προτέρων με τόση λεπτομέρεια τα πάντα, αλλά ότι μάλλον συμβαίνει κάτι άλλο. Όπως ας πούμε ο Ταραντίνο ξαναγράφει την Ιστορία (από τους «Άδοξους Μπάσταρδους» και το «Django, ο Τιμωρός» μέχρι το «Κάποτε στο Χόλιγουντ»), διορθώνοντας συλλογικά ή προσωπικά εγκλήματα, εδώ ο ΜακΝτόνα δεν ξαναγράφει την Ιστορία, αλλά μας την προσφέρει στο πιάτο προφητεύοντάς την, έχοντας το πλεονέκτημα της εκ των υστέρων γνώσης της. Αυτά κι εκείνα θα συμβούν. «Δεν υπάρχει τρόπος να τα αλλάξουμε, τώρα που δεν έχουν ακόμα συμβεί;». «Θα μπορούσατε να είχατε ψηφίσει αλλιώς, θα μπορούσατε να μην είχατε ψηφίσει τον αριστερό υποψήφιο».
Οι πορείες και οι διαδηλώσεις δεν αλλάζουν τον κόσμο, δημοκρατικά δεν μπορεί να κερδηθεί κάτι, η δημοκρατία άλλωστε δημιουργεί μαλθακές, «γκέι» κοινωνίες, γεγονός που με τη σειρά του οδηγεί σε κοινωνίες που φτιάχνουν ωραία τυριά. «Δεν το ξέρεις ότι σκοτώνοντάς με θα διαλύσεις τη δημοκρατία στην Αφρική για τον επόμενο μισό αιώνα;» «Και τι νομίζεις ότι προσπαθούμε να κάνουμε εδώ;». Πέρσι το «Μια Μάχη Μετά την Άλλη» (με αρκετές -συμπτωματικές και μόνο εννοείται- ομοιότητες σε μια κρίσιμη σκηνή και των δύο ταινιών), μπορεί να μην διακατεχόταν από κάποια αφελή μονοσήμαντη αισιοδοξία, ωστόσο μια ελπίδα και μια χαραμάδα την άφηνε: η αντίσταση κι η επανάσταση δεν ήταν εξ ορισμού χαμένες υποθέσεις κι ό,τι καταλήγει να ηττάται στη μια γενιά, ενδέχεται να αναγεννηθεί στην επόμενη. Εδώ ο ΜακΝτόνα είναι όσο πιο απαισιόδοξος γίνεται: το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να σκοτώνεις ενστόλους, ακόμα και παιδιά που δηλώνουν ότι μεγαλώνοντας θέλουν να καταταγούν γιατί τους αρέσει η συντροφικότητα κι οι γυαλισμένες μπότες. Ο κόσμος θα τέμνεται πάντα ιδεολογικά στα δύο, οι φασίστες το έχουν μέσα τους από μικρά παιδιά. Αλλά ούτε τότε θα καταφέρεις κάτι, γιατί όσους και να σκοτώσεις, είναι πάρα πολλοί εκείνοι που φοράνε στολή, στο μυαλό ή στην πραγματικότητα.
Το ζήτημα βέβαια είναι ότι όλα αυτά τα λέει ο χαρακτήρας του Μάλκοβιτς. Αν οι Ναζί ήταν ό,τι χειρότερο (που ναι ήταν, αλλά ταυτόχρονα έχασαν τον πόλεμο, γεγονός που μας επέτρεψε να τους βλέπουμε έτσι), ένας πράκτορας της CIA που «αποσταθεροποιεί» δημοκρατίες σε όλο τον κόσμο μέχρι και στην ίδια του τη χώρα και έχει σκοτώσει μπόλικες δεκάδες ανθρώπους, είναι άραγε όντως εκατό φορές καλύτερος; Ο Χίτλερ αγαπούσε το λυκόσκυλό του, ο Μάλκοβιτς δεν θέλει να πειράξει τους σκόρους κι ας του τρώνε τα ρούχα, κανείς δεν είναι ένα συνολικό τέρας, όλοι έχουν τις ανθρώπινες πλευρές τους, σχεδόν άλλωστε κανείς δεν είναι συνειδητά κακός, όλοι μπαίνουν μέσα σε ιστορίες και ιδεολογίες που δικαιολογούν όσα κάνουν, κι οι Ναζί κάπου πίστευαν και στη CIA έκαναν κακά για το μεγαλύτερο καλό.
Υπάρχει λοιπόν αυτή η βασική ένσταση με το “Wild Horse Nine”. To ότι τελικά διηγείται μια ιστορία φιλίας και μια ιστορία αντιμετώπισης του θανάτου, στις οποίες δεν γίνεται να μην σκύψεις με συγκίνηση ως θεατής. Και εννοείται στο μεγάλο παιχνίδι της ύπαρξης τελικά είμαστε όλοι μα όλοι αδύναμοι, είμαστε άρα όλοι μα όλοι και αξιαγάπητοι μέσα στη θνητότητά μας, την επίγνωσή της, την επίγνωση ότι θα πεθάνουμε, τη μη δυνατότητά μας να παραμείνουμε εσαεί υγιείς, άφθαρτοι, ακμαίοι, ζωντανοί. Κι όπως λέει και το “Oldboy”, «Ακόμα κι αν δεν είμαι κάτι καλύτερο από τέρας, δεν έχω δικαίωμα να ζήσω;». Σύμφωνοι, ναι. Αλλά δεν είναι κάπου μια θεμελιώδης αντίφαση από τη μια να καταγγέλλεις τη δράση της CIA κι από την άλλη να μας βάζεις να συγκινηθούμε με τους αρχιεκτελεστές της και αρχιυποκινητές πραξικοπημάτων της;
Όπως όμως η βασική μου δραματουργική ένσταση (για τις ομοιότητες με την «Αποστολή στην Μπριζ») κάμφθηκε, έτσι περίπου κάμπτεται κι η ιδεολογική. Πάλι καλά να λέμε που μέσα από το ευρείας απήχησης σινεμά περνάνε τελικά και τέτοια πολιτικά μηνύματα, έστω μεταξύ σοβαρού και μαύρης υπαρξιακής κωμωδίας. Για σοβαρότερες και λιγότερο Μίκυ Μάους αναγνώσεις της ιστορίας υπάρχουν ντοκιμαντέρ όπως το «Σάουντρακ για ένα Πραξικόπημα», που επίσης αναφέρεται στο Κονγκό του 1960 και τη δολοφονία του Πατρίς Λουμούμπα. Ταινίες σαν το «Σάουντρακ», δεν αφήνουν να πάει το μυαλό σου και οι συμπάθειές σου αλλού. Ταινίες σαν το “Wild Horse Nine”, όχι μόνο τα αφήνουν, αλλά όλα τα υπόλοιπα ξεχνιούνται και στο τέλος μένει η ιστορία αυτών των απίθανων τύπων με τις απίθανες ατάκες σε αυτό το απίθανο περιβάλλον. Ειδικά όταν ερμηνεύονται από τέτοιας κλάσης ηθοποιούς.
Ο Τζον Μάλκοβιτς έχει διαχρονικά υπάρξει μια κατηγορία από μόνος του. Δεν είναι ένας κανονικός άνθρωπος (όλοι το ξέρουν αυτό), είναι ένα σπάνιο εξωτικό πουλί. Είναι τόσο σαγηνευτικός ο τρόπος που μιλάει και παίζει, ώστε κάθε φορά μαγεύομαι τόσο που δυσκολεύομαι να δω την ερμηνεία πίσω από τον Μάλκοβιτς. Αλλά δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι οι ερμηνείες του θάλλουν, όπως κατεξοχήν θάλλει και η ερμηνεία του εδώ. Αν θα βραβευτεί επιτέλους με όσκαρ ή όχι, ίσως να είναι το πιο αδιάφορο πράγμα στον κόσμο. Από την άλλη η συγκίνηση να τον δεις να παραλαμβάνει το βραβείο, μόνο λίγη δεν θα είναι. Δίπλα του ο Σαμ Ρόκγουελ αξίζει όλα τα ρισπέκτ του κόσμου. Πρέπει να είναι ευγνώμων στον ΜακΝτόνα, γιατί είναι εκείνος που ξανά και ξανά του έδωσε ρόλους που του επέτρεψαν να δείξει ποιος είναι.
Ο Στιβ Μπουσέμι έχει μικρό ρόλο και ρόλο που δεν απαιτεί και πολλά πολλά. Κι όμως κάτι κάνει πάλι και μένει. Ακόμα μικρότερο έχει η Πάρκερ Πόουζι, που μετά τη σαρωτική της εμφάνιση στο “White Lotus”, έρχεται κι εδώ να κλέψει τις λίγες σκηνές που της δίνονται. Ο ΜακΝτόνα γράφει διαλόγους άλλοτε βαθείς άλλοτε εξυπνακίστικους, σχεδόν πάντα όμως απολαυστικούς, και πέραν των διαλόγων βάζει τους ήρωές του σε ξεχωριστές συναισθηματικές καταστάσεις: πρέπει να είναι ευλογία και σπάνιο δώρο για έναν ηθοποιό να παίζει στις ταινίες του. Μια έξτρα αναφορά πρέπει να κάνουμε και στα κοστούμια, που δίνουν σε κάθε χαρακτήρα του “Wild Horse Nine” μια ιδιαιτερότητα που του κολλάει γάντι.
Στα «Πνεύματα του Ινισέριν» η ατάκα που έμεινε ήταν αυτή του Μπάρι Κιόγκαν, όταν είδε μια ρομαντική του αυταπάτη να τρώει τα μούτρα της: “Well, there goes that dream”. Eδώ η ατάκα που ξεχωρίζει ανήκει στον Μάλκοβιτς. Έχει συναντήσει μια νέα κοπέλα, της έχει μιλήσει λίγο, επιστρέφει στον Ρόκγουελ σκοτεινιασμένος. «Σου μίλησε άσχημα;» «Όχι, καθόλου». «Τότε;» “She’s life and I am leaving it”.
