«Τα ζώα είναι μηχανές», είχε πει τον 17ο αιώνα ο Ρενέ Ντεκάρτ, δίνοντας μορφή σε μια ιδέα που διαπέρασε αιώνες ανθρώπινης σκέψης και συμπεριφοράς. Χωρίς ψυχή, χωρίς συνείδηση, χωρίς συναίσθημα — απλώς σώματα που αντιδρούν, χωρίς να αισθάνονται. Μια άποψη που δεν ήταν μόνο φιλοσοφική, αλλά βαθιά πολιτική και πρακτική: αν το ζώο δεν πονά, μπορούμε να το χειριστούμε όπως μας εξυπηρετεί.
Κι όμως, τετρακόσια χρόνια μετά, αυτό το βλέμμα επιστρέφει για να αμφισβητηθεί ριζικά — όχι μόνο από την επιστήμη, αλλά και από την τέχνη.
Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, άνοιξε τις πόρτες του και υποδέχεται μια άνοιξη διαφορετική — γεμάτη εικόνες, σκιές, χρώματα και ανατριχιαστικές αλήθειες για τη σχέση μας με τη φύση, τα ζώα, το σώμα, την Ιστορία. Τέσσερις σημαντικοί καλλιτέχνες, μέσα από δύο ατομικές εκθέσεις και δύο in situ αναθέσεις μεγάλης κλίμακας, καταθέτουν το δικό τους βλέμμα πάνω σε ό,τι ονομάζουμε «ανθρώπινη πρόοδο», καλώντας μας να αναλογιστούμε την καταλυτική επίδραση του ανθρώπου πάνω στη γη, τα οικοσυστήματα και τις ζωές που δεν είναι δικές μας — αλλά εξαρτώνται από εμάς. H Janis Rafa, o Sammy Baloji, ο Kasper Bosmans και η Emma Talbot — μας καλούν να δούμε αλλιώς: το ζώο, τη φύση, την Ιστορία, το σώμα, το βλέμμα. Ο καθένας με το δικό του εικαστικό ιδίωμα και αφήγημα, προτείνει μια επαναδιαπραγμάτευση της σχέσης του ανθρώπου με ό,τι θεωρούμε «άλλο» — άλλοτε ζώο, άλλοτε τόπο, άλλοτε παρελθόν.
«Οι εκθέσεις και οι εικαστικές προτάσεις που παρουσιάζουμε έχουν πάντα μια συνοχή μεταξύ τους. Και αυτό γιατί μας αρέσει να αφηγούμαστε ιστορίες κυρίως από ζητήματα σημαντικά ειδικά σε μια δεδομένη στιγμή. Αφετηρία για όλες αυτές τις εκθέσεις φέτος περιστρέφεται γύρω από το ρόλο των περιθωριοποιημένων ζώων μέσα στην κοινωνία. Η συνύπαρξή μας με τα ζώα σε αυτό τον πλανήτη είναι ένα θέμα παραγκωνισμένο στις σύγχρονες κοινωνίες. Έτσι ξεκινάμε αυτό τον κύκλο σαν ένα πρελούδιο με κορύφωση τη μεγάλη έκθεση Δικαιοσύνη για μία καλύτερη ζωή που θα ξεκινήσει τον Μάιο με τίτλο “Γιατί να Κοιτάμε τα Ζώα; Δικαιοσύνη για την μη – ανθρώπινη ζωή”, υπογραμμίζοντας ότι τα ζώα δεν είναι μηχανές όπως τα είχε χαρακτηρίσει ο ΝτεΚάρτ», θα αναφέρει η Κατερίνα Γρέγου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια του ΕΜΣΤ.
The Fuzzy Gaze (Το Θολό Βλέμμα) | Kasper Bosmans
Mπροστά σε μια τοιχογραφία 30 μέτρων γίνεται η αρχή της διαδρομής μου σήμερα, πρώτη στάση για εμένα, λίγο αντίστροφα από την κανονική διαδρομή. Ο Kasper Bosmans, με το The Fuzzy Gaze (Το Θολό Βλέμμα), δημιουργός μιας μεγάλης κλίμακας συνθέτει μια εντυπωσιακή παρέμβαση που μοιάζει με μια τελετουργική πομπή. Ένα έργο ειδικά σχεδιασμένο για το ΕΜΣΤ, εξετάζει τη μεταλλαγή των ρόλων που κατείχαν τα ζώα στον κόσμο του ανθρώπου μέσα στον χρόνο.
Άλογα, λούτρινα αρκουδάκια και αιλουροειδή παρελαύνουν σε ένα αλλόκοτο, σχεδόν παιγνιώδες τοπίο, που θυμίζει τόσο το τσίρκο όσο και τον ζωολογικό κήπο. Με τις μορφές να κινούνται σε μια ατέρμονη κυκλική πομπή, το έργο μιλά για την εργαλειοποίηση των ζώων από τον άνθρωπο, για το πώς τα έχουμε φορτώσει με ρόλους — συντροφιάς, ψυχαγωγίας, εμπορεύματος — ώστε να εξυπηρετούν τις ανάγκες και τις επιθυμίες μας.
Ο Kasper Bosmans, με το έργο του Το θολό βλέμμα, συνομιλεί με το ζώο ως σύμβολο, αλλά και ως καθημερινό εργαλείο στα χέρια του ανθρώπου. Οι εικαστικές παραστάσεις, από παραδοσιακά μοτίβα μέχρι αινιγματικά σύμβολα, σου δημιουργούν την αίσθηση ότι βλέπεις ένα παράξενο, πολύχρωμο χειρόγραφο. Σαν να μιλά για όλα όσα ξέρουμε — ή νομίζουμε ότι ξέρουμε — για τη σχέση μας με τον φυσικό κόσμο.
Απόηχοι της Ιστορίας, σκιές της προόδου | Sammy Baloji
Μια από τις πιο καθηλωτικές στιγμές της έκθεσης είναι το Meandering (2025), μια νέα επιτόπια εγκατάσταση, ανάθεση και παραγωγή του ΕΜΣΤ. Το έργο φέρει το στίγμα της πολυετούς καλλιτεχνικής έρευνας του Baloji πάνω στην ιστορία και τις αντιφάσεις της συγκρότησης του Κονγκό, αλλά και στην πιο σκοτεινή πλευρά της σχέσης του με την Ευρώπη. Στην πρώτη του ατομική έκθεση στην Ελλάδα, «Απόηχοι της Ιστορίας, σκιές της προόδου», ένα πεδίο διαλόγου ανοίγεται: η αποικιακή κληρονομιά και η διαχρονική εκμετάλλευση των πόρων. Με έντονη οπτική γλώσσα, ο Sammy Baloji αποδομεί τη σχέση μεταξύ πολιτισμικής ταυτότητας και υλικής αρπαγής.
Μόλις εισέρχεσαι στον χώρο, νιώθεις το βλέμμα να ακινητοποιείται μπροστά στις ανάγλυφες μήτρες χαλκού που σε υποδέχονται στην είσοδο της έκθεσης. Το έργο αυτό, σαν πρόλογος, διερευνά τη σύνδεση μεταξύ της παραδοσιακής πρακτικής του σκαριφισμού — των χαρακώσεων στο σώμα ως τελετουργίας και φορέα ταυτότητας — και του εμπορίου χαλκού, ενός πολύτιμου υλικού που συνέβαλε στην αποικιοκρατική εκμετάλλευση της περιοχής. Εδώ και πάνω από είκοσι χρόνια, ο Baloji διερευνά τις περίπλοκες σχέσεις μεταξύ πολιτισμικής ταυτότητας, ιστορίας της αποικιοκρατίας και βιομηχανικής εκμετάλλευσης, επικεντρωμένος στην πατρίδα του, τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Ιδιαίτερο βάρος δίνει στην Κατάνγκα, επαρχία πλούσια σε ορυκτά, που αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί πεδίο διαμάχης και οικονομικής λεηλασίας. Ο τρόπος που ο Baloji μετατρέπει την αρχιτεκτονική, τη βιομηχανία και το ανθρώπινο σώμα σε μάρτυρες ενός σύνθετου και επίπονου παρελθόντος, σε καθηλώνει.
Πριν ακόμη βυθιστείς πλήρως στον κόσμο του Baloji, ένα εντυπωσιακό στοιχείο σε καλωσορίζει: ένα κόκκινο χαλί μήκους 88 μέτρων διατρέχει τον κεντρικό εκθεσιακό χώρο. Πρόκειται για το έργο The Crossing (2022) σκαλισμένο με γεωμετρικά σχέδια και κυκλικές ταινίες, θυμίζει τα περίτεχνα κονγκολέζικα υφάσματα και τις ανταλλαγές μεταξύ Αφρικής και Ευρώπης, αλλά και τα ιταλικά βελούδα, αναφορά στις εμπορικές και πολιτισμικές διαδρομές που διαμόρφωσαν το αποικιοκρατικό και μετα-αποικιοκρατικό τοπίο. Το χαλί δεν είναι απλώς διακοσμητικό — λειτουργεί σαν ένα μονοπάτι μνήμης που σε καλεί να το ακολουθήσεις και να διασχίσεις την έκθεση, συνδέοντας τις εικόνες και τα θέματα του καλλιτέχνη με το ίδιο σου το βήμα.
Η επιτόπια εγκατάστασή του Meandering εντυπωσιάζει όχι μόνο για την αισθητική του δύναμη, αλλά κυρίως για το πώς θέτει υπό αμφισβήτηση τις ευρωκεντρικές αφηγήσεις της Ιστορίας της Τέχνης. Ο Baloji φέρνει στο φως τον τρόπο με τον οποίο η Δύση, από την Αναγέννηση κι έπειτα, οικειοποιήθηκε την ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα για να δομήσει ένα υποτιθέμενα ένδοξο πολιτισμικό αφήγημα, αφήνοντας συνειδητά έξω από την «επίσημη» Ιστορία τα αντικείμενα, τις μνήμες και τις πολιτισμικές κληρονομιές περιοχών όπως το Βασίλειο του Κονγκό. Το Meandering δεν είναι απλώς μια εγκατάσταση· είναι ένας ιστός που συνδέει την Ιστορία με το παρόν, το τοπικό με το παγκόσμιο, τη φύση με την πολιτισμική κληρονομιά, αποκαλύπτοντας πως το ζήτημα της εκμετάλλευσης δεν είναι μόνο ιστορικό, αλλά και δραματικά σύγχρονο — οικολογικό, πολιτικό, ηθικό.
Παρατηρώντας τα έργα του, δε μπορείς παρά να σταθείς στο πώς, χωρίς να γίνεται διδακτικός ή κραυγαλέος, ο καλλιτέχνης αφηγείται την ιστορία της χώρας του μέσα από το ίδιο της το υλικό σώμα — το έδαφος, τα ορυχεία, τα κτίρια, τα σημάδια.
Στο όνειρο των ζώων και της φύσης | Emma Talbot
Στον ίδιο όροφο η Emma Talbot στήνει μια ιστορία από μετάξι, χρώμα και σιωπηλές, αέρινες κινήσεις. Η μνημειώδης υφαντουργική εγκατάσταση της Talbot δεσπόζει σαν ένα πολύχρωμο όραμα. Το βλέμμα αναγκαστικά σηκώνεται. Στην εγκατάστασή της Human/Nature, το μετάξι γίνεται φύλλωμα, γη και ποτάμι μαζί. Το βλέμμα περιπλανιέται πάνω σε γραμμές και μοτίβα που αναδύονται σαν από έναν μυστικό χάρτη. Όμως, στο κέντρο δεν βρίσκεται μόνο η εικόνα, αλλά η ερώτηση.
Μια γυναικεία φιγούρα — alter ego της καλλιτέχνιδας — διασχίζει τον κόσμο, εγκαταλείπει την ανθρώπινη θέση για να εισχωρήσει στο μυαλό των ζώων. Μυρίζει όπως ένας σκύλος, κινείται όπως μια αράχνη, βλέπει όπως ένα πλάσμα που δεν ορίζει τον κόσμο με λέξεις αλλά με αισθήσεις.
Η Talbot δεν διηγείται ένα παραμύθι. Δεν ψάχνει την επιστροφή σε μια αθώα φύση. Ρωτά: είναι άραγε δυνατή μια ηθική επιστροφή; Μπορούμε να κοιτάξουμε τη φύση χωρίς να ζητάμε από αυτήν να μας υπηρετεί;
Η ίδια αφήνει ανοιχτό το ερώτημα, τυλίγοντάς το στο μετάξι και στα κινούμενα σχέδια, σαν να μας καλεί να ακούσουμε ξανά το ανεπαίσθητο τραγούδι του κόσμου, που οι άνθρωποι ξεχάσαμε να ακούμε.
Kαι εκεί δίπλα, μερικά βήματα πιο πέρα, υψώνεται το γλυπτό της Χίμαιρας. Ένα πλάσμα φτιαγμένο από υφαντό ύφασμα, που συνδυάζει χαρακτηριστικά διαφόρων ζώων, παραπέμποντας στις αρχαίες μυθολογίες αλλά και στη φαντασία της ίδιας της φύσης. Η Χίμαιρα στέκεται εκεί, σχεδόν ζωντανή, σαν μια αινιγματική φύλακας, σαν ένα σύμβολο της ίδιας της προσπάθειας κατανόησης του κόσμου από το βλέμμα του μη ανθρώπινου. Μοιάζει να σε παρατηρεί πίσω, την ώρα που εσύ την παρατηρείς.
Η εγκατάσταση της Talbot, στο σύνολό της, μετατρέπει τον χώρο σε ένα πεδίο στοχασμού και αισθητηριακής εμπλοκής. Δεν είναι μόνο εντυπωσιακή, είναι και αποκαλυπτική. Σε καλεί να σκεφτείς πέρα από την εικόνα — να φανταστείς τον εαυτό σου έξω από την ανθρώπινη οπτική, σε έναν κόσμο όπου η φύση, τα ζώα και οι άνθρωποι διαπλέκονται σε μια ιστορία που δεν έχει γραφτεί ακόμα.
Εμείς που προδώσαμε τα άλογα | Τζάνις Ράφα
Η έκθεση της Τζάνις Ράφα δεν μοιάζει με απλή εικαστική πρόταση· είναι ένα βύθισμα, ένα φορτισμένο συγκινησιακά παραστασιακό σύμπαν. Μπαίνοντας στους χώρους, νιώθεις σαν να εισχωρείς σε ένα τελετουργικό, σε ένα απόκοσμο τοπίο με το άλογο παντού παρόν, δίχως όμως να είναι εδώ. Οι δύο εκθεσιακοί χώροι που μεταμορφώνει η Ράφα είναι γεμάτοι ίχνη. Ιπποσκευές, αντικείμενα, χαλινάρια και σέλες, δηλωτικά της απουσίας του ίδιου του ζώου. Το άλογο λείπει, αλλά το σώμα του παντού, μέσα από την αισθητική και τις λειτουργίες των αντικειμένων, σαν φάντασμα που επιστρέφει για να μιλήσει χωρίς φωνή.
Η ατμόσφαιρα είναι σκοτεινή, σχεδόν αισθησιακή, σαν να κινείσαι σε μια σιωπηλή τελετή. Οι τοίχοι γεμίζουν από έργα με κείμενα και νέα γλυπτά, ενώ ένα δικάναλο βίντεο, γυρισμένο στον άδειο ιππόδρομο, φέρνει εικόνες μιας Ιστορίας άλλοτε ηρωικής, άλλοτε βαθιά προβληματικής. Ο φωτισμός χαμηλός, το ηχητικό περιβάλλον υπόκωφο, αναστεναγμός ενός χώρου που κουβαλά τη μνήμη της καταπίεσης. Όλα συντελούν στην αίσθηση ενός σκηνικού που μοιάζει με ρέκβιεμ, όχι μόνο για τα άλογα αλλά για την ίδια την επιθυμία του ανθρώπου να κυριαρχεί.
«Αφετηρία είναι η σχέση μας με το άλογο και η επιθυμία για το σώμα του αλόγου. Αλλά κυρίως θέλει να μιλήσει για την υποταγή, την επιθυμία, την ανάγκη για θρίαμβο. Δεν βλέπουμε το άλογο αλλά μόνο τις ανθρώπινες επινοήσεις κυριαρχίας και υποταγής.» θα αναφέρει η επιμελήτρια Δάφνη Βιτάλη.
Η Rafa δεν μιλά για το άλογο ως ζώο απλώς, αλλά ως «επιτελεσμένο σώμα» — ως μια ανθρώπινη επινόηση, ένα σύμβολο εξημέρωσης, δόξας, υπεροχής και φαντασιακού ερωτισμού. Με μαεστρία, η καλλιτέχνιδα ανατέμνει αυτή τη σχέση: φροντίδα και υποταγή, αγάπη και εξουσία, φαντασία και χειραγώγηση. Δεν είναι τυχαίο πως στο νέο αυτό έργο, το ζώο απουσιάζει ουσιαστικά από την εικόνα. Το μόνο που μένει είναι το αποτύπωμά του σε χώρους και αντικείμενα.
«Υπάρχει μια έντονη αυτοβιογραφική ενοχή στα έργα μου. Ο κόσμος των αλόγων είναι σκοτεινός αν αφαιρέσεις την αθλητική επέκταση. Η ελαφρότητά του να κυριεύεις, να ιππεύεις σώματα και να απολαμβάνεις τη δύναμη της εξουσίας έχει κρυφές σαδιστικές τάσεις», θα αναφέρει η Τζάνις Ράφα.
Στον δεύτερο χώρο, τα φώτα χαμηλώνουν κι άλλο. Ένα δικάναλο βίντεο προβάλλεται απέναντί μου, Η απουσία του σώματός σου διαμόρφωσε τα θεάματα του παρελθόντος μας. Ο τίτλος μόνος του μοιάζει με στίχο. Το σκηνικό είναι ένας άδειος ιππόδρομος, ένα τοπίο ξεχασμένο από ανθρώπους και ζώα, με τον κινούμενο φωτισμό ανάμεσα σε μηχανισμούς, κάγκελα, στοές, διαδρομές, σαν να ψάχνει εκείνο που λείπει. Δεν υπάρχει τίποτα «ζωντανό» στο κάδρο, κι όμως όλα πάλλονται. Το βλέμμα πλανιέται, δεν επιλέγει πρωταγωνιστές, δεν εστιάζει.
Η εμπειρία αυτής της έκθεσης είναι γήινη, εκστατική, σωματική και συνάμα αποστασιοποιητική. Στον άδειο ιππόδρομο του φιλμ, στον ήχο του ανέμου, στη μη ανθρώπινη οπτική της κάμερας, η Ράφα μάς καλεί να αναρωτηθούμε: πόσο βαθιά ριζωμένη είναι μέσα μας η ανάγκη να κυριαρχούμε στα άλλα όντα; Και κυρίως: μπορεί ποτέ να υπάρξει ισότιμη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και το μη ανθρώπινο;
Η εγκατάσταση γίνεται έτσι όχι απλώς ένας χώρος τέχνης, αλλά ένα σημείο περισυλλογής, αμφισβήτησης και θρήνου για ό,τι ονομάζουμε «αγάπη» απέναντι στο ζώο.
Συνοψίζοντας, αντί να κοιτάξουμε την τέχνη ως αντικείμενο θέασης, μέσα στο ΕΜΣΤ αυτή την εποχή, καλούμαστε να σταθούμε απέναντί της — όπως απέναντι σε έναν καθρέφτη. Τι βλέπουμε όταν κοιτάμε ένα ζώο; Τι σημαίνει να αγαπάς κάτι που εξουσιάζεις; Πώς κληρονομήσαμε τις λέξεις της κυριαρχίας; Και, κυρίως, μπορούμε να ξεμάθουμε; Μια έκθεση που δεν προσφέρει απαντήσεις, αλλά γεννάει ερωτήσεις.
