«Ακούγοντάς τον να μιλάει, μετέχει κανείς στη δικιά του σφαιρική εικόνα του κόσμου. Είναι σαν να βλέπεις έναν θόλο αστεροσκοπείου που περιέχει όλες του τις σκέψεις και τις πεποιθήσεις, όλες του τις αγάπες: τη ζωγραφική, το θέατρο με τα σκηνικά και τα κοστούμια του, τον Καραγκιόζη, και βέβαια τον Πειραιά, το σκηνικό μέσα στο οποίο μεγάλωσε.
Μίλαγε σαν χείμαρρος, κι αυτό μπορεί να παραξενέψει κάποιον που δεν τον έχει ξανακούσει να μιλάει έτσι αυθόρμητα», γράφει η Ευφροσύνη Δοξιάδη στο εισαγωγικό σημείωμα του βιβλίου Μαθήματα Ζωγραφικής που κυκλοφόρησε πριν λίγο καιρό από τις Εκδόσεις Άγρα, για τον Γιάννη Τσαρούχη.
O Τσαρούχης, αυτός ο μεγάλος σκηνοθέτης της ζωγραφικής όπως τον αποκαλούσε ο Μάνος Χατζιδάκις, δεν συμφωνούσε ποτέ στη μαγνητοφώνηση των ομιλιών του, ένας σπουδαίος σχολιαστής των όσων συνέβαιναν γύρω του αλλά και ένας μεγάλος δάσκαλος που γενναιόδωρα μοιραζόταν τα μυστικά της τέχνης του.
Ωστόσο αυτό το βιβλίο αποτελεί τη μεγάλη εξαίρεση: τον Ιούλιο του 1981 ξεκινώντας τη διδασκαλία του σεμιναρίου «Ιστορία Τέχνης: Ελληνική Ζωγραφική, Ανατολή και Δύση» στο Ιωνικό Κέντρο της Χίου θα δεχτεί την ηχογράφηση των παραδόσεων που καθημερινά θα κάνει, από το Τρίτο Πρόγραμμα. Οι απομαγνητοφωνήσεις αυτών των μαθημάτων αποτελούν το περιεχόμενο του βιβλίου με τίτλο «Μαθήματα Ζωγραφικής, Χίος 1981». Βιβλίο εμπλουτισμένο με ένα 64σέλιδο εικονογραφικό ένθετο, με φωτογραφικό υλικό αλλά και πολλά από τα έργα του σπουδαίου Έλληνα ζωγράφου.
«Διαβάζοντας το κείμενο, διανθισμένο με αποφθεγματικές διαπιστώσεις συγκλονιστικής ακρίβειας και πρωτοτυπίας αλλά και με το αυθόρμητο χιούμορ του, έχουμε την αίσθηση ότι παρακολουθούμε τους ελεύθερους συνειρμούς του σε μια από εκείνες τις συζητήσεις με τους φίλους του, όταν μοιραζόταν μαζί μας γενναιόδωρα τα μυστικά της τέχνης του, αυτά που αναζητούσε με συγκινητική επιμονή σε όλη του τη ζωή», αναφέρει στην εισαγωγή της η Ευφροσύνη Δοξιάδη που μαζί με τον Αχιλλέα Τζάλα έχουν αναλάβει την επιμέλεια του βιβλίου.
«Ο Τσαρούχης δεν μπορούσε να είναι μόνο ζωγράφος. Η Χώρα μας με τη μικρότητά της και τα συνεχή κοινωνικοπολιτικά της προβλήματα, δεν είναι δυαντόν να ανεχθεί τους αμιγείς καλλιτέχνες. Αυτούς που ασχολιούνται μόνο με την Τέχνη τους. Όλοι οφείλουν να μιλούν και με όλα να ασχολιούνται», γράφει αφοπλιστικά ο Μάνος Χατζιδάκις στο βιβλίο Ο καθρέφτης και το μαχαίρι που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ίκαρος. Μια εύστοχη τοποθέτηση που έρχεται με αυτό το νέο βιβλίο να αποκαλύψει τη μεγάλη αλήθεια της.
Από το εισαγωγικό σημείωμα της Ευφροσύνης Δοξιάδη
Δεν μιλά ως ιστορικός τέχνης αλλά ως ζωγράφος και για ζωγράφους: «Μιλάω για ζωγράφους κυρίως εγώ και ζητώ συγγνώμη απ’ τους άλλους που δεν τα λέω φιλολογικά να τα καταλάβουνε». Παρακολουθώντας όμως την εξέλιξη της ελληνικής τέχνης από τη μινωική περίοδο μέχρι τα σύγχρονα χρόνια, επανέρχεται διαρκώς στα τεχνικά ζητήματα που τον απασχολούσαν, στις εκδηλώσεις των γενικών ζωγραφικών προβλημάτων στην ελληνική τέχνη αλλά και στα στοιχεία της διαχρονικής της ενότητας.
Εξάλλου, δεν ασχολείται μόνο στενά με τη ζωγραφική αλλά επιμένει στη δομή της κοινωνίας και την ιδεολογία κάθε εποχής, και σε παραλληλισμούς με τις άλλες τέχνες. Ιδιαίτερα ενδιαφέρεται, ακόμα, για το θέατρο και τα κοστούμια, μια και είχε εργαστεί πολλές φορές ως σκηνογράφος, και σκηνοθέτησε και ο ίδιος παραστάσεις αρχαίας τραγωδίας.
Όπως λέει: «Δε χρειάζεται ο άνθρωπος να ξέρει τόσα πολλά πράγματα». Σ’ αυτή την πολύ προσωπική ιστορία της τέχνης κατά Γ. Τσαρούχη, μιλά με τη βεβαιότητα της προσωπικής διαπίστωσης και δεν αναπαράγει τις απόψεις άλλων για την ελληνική τέχνη. Σαν ένα μεγάλο τέλειο φίλτρο, έχει χωνέψει όλη την ιστορία της τέχνης και έχει διαμορφώσει μια συνολική θεώρηση – οι λεπτομέρειες δεν τον ενδιαφέρουν.
Ο Τσαρούχης (γεννημένος το 1910) έδωσε αυτά τα μαθήματα σε ηλικία εβδομηνταενός ετών, έχοντας πίσω του την εμπειρία του πολέμου, της δικτατορίας στην Ελλάδα και πολλά χρόνια ειρήνης και ζωγραφικής, κι έχοντας ζήσει στην Ελλάδα και στη Γαλλία. Είναι η μοναδική φορά που δέχτηκε τον τίτλο του δασκάλου, που πάντοτε τον αρνιότανε θέλοντας να τονίσει τη δυσκολία της ζωγραφικής ως τέχνης.
