O Εχθρός του λαού, το έργo του Χένρικ Ίψεν παρουσιάζεται σε νέα εκδοχή από τον Κωνσταντίνο Βασιλακόπουλο στην Πειραματική Σκηνή Νέων Δημιουργών του Εθνικού Θεάτρου. Στο Θέατρο REX – Σκηνή «Κατίνα Παξινού» o σκηνοθέτης μεταγράφει τον Εχθρό του λαού στην Ελλάδα του σήμερα: «Πώς νιώθουμε όταν βλέπουμε έναν άνθρωπο που αγωνίζεται για το δίκαιο να στοχοποιείται; Και πώς αντιδρούμε εμείς ως παρατηρητές; Είναι εύκολο να εκφράσουμε την οργή μας μέσα σε μια θεατρική συνθήκη, αλλά στη ζωή, η σιωπή φαίνεται να είναι πιο ασφαλής», μοιράζεται στο ελc o Κωνσταντίνος Βασιλακόπουλος για την παράσταση.
Στο τόσο επίκαιρο έργο του Ίψεν ο σκηνοθέτης θέτει εκ νέου τα θεμελιώδη ερωτήματα γύρω από την ηθική, τη δικαιοσύνη και την πολιτική βούληση, την εμπιστοσύνη στο δικαστικό σύστημα, τα όρια ανοχής και αντοχής κάθε ανθρώπου αλλά και τη στάση μας ως πολιτών, όταν η αλήθεια χειραγωγείται. Ο Κωνσταντίνος Βασιλακόπουλος μιλάει στο ελc για την παράσταση, τις ελληνικές ιστορίες που συναντάμε στη διασκευή του και για το ποιος είναι τελικά ο Εχθρός του λαού;
Αρχικά για να σε γνωρίσουμε καλύτερα από πού ξεκίνησες, και πώς έφτασες στον Εχθρό του Λαού στην Πειραματική του Εθνικού: Από την πρώτη σου επαφή με το θέατρο, τις σπουδές στην Ολλανδία μέχρι σήμερα.
Μεγάλωσα στην επαρχία. Το θέατρο μου άνοιγε τη φαντασία. Από μικρός πήγαινα σε παραστάσεις, οι περισσότερες καλοκαιρινές περιοδείες, και ό,τι έβλεπα αποτελούσε υλικό για αυτοσχέδιες παραστάσεις που έκανα στην αυλή του εξοχικού της γιαγιάς. Μάζευα τα ξαδέρφια, φτιάχναμε σκηνικά, παίρναμε τα έπιπλα και τα ρούχα της γιαγιάς και κάναμε παραστάσεις για τη γειτονιά. Μετά πάλι μάζευα συμμαθητές στο γυμνάσιο και το λύκειο και κάναμε παραστάσεις στο δημοτικό θέατρο.
Ήθελα να σπουδάσω στην Αθήνα, οτιδήποτε, αρκεί να μπορούσα κάπως να μπω στο θέατρο. Πέρασα Ψυχολογία στο Πάντειο. Η Αθήνα με τρόμαξε στην αρχή, σαν παιδί από την επαρχία. Δίσταζα να πάω σε σχολή θεάτρου. Σπούδασα δυο χρόνια στο Πάντειο και μετά δεν ξέρω πώς, συνήθως έτσι είμαι, στην αρχή διστάζω αλλά όταν το παίρνω απόφαση το κάνω! – έδωσα εξετάσεις και πέρασα στο Ωδείο Αθηνών. Και τότε άρχισα να ευχαριστιέμαι την Αθήνα και τις νέες γνωριμίες με ανθρώπους που μοιραζόμαστε κοινά πάθη. Έκανα φίλους. Είδα και έμαθα πολλά στο Ωδείο, που με έφεραν πιο κοντά στην ανάγκη μου να σπουδάσω σκηνοθεσία και να ξεπεράσω τον φόβο μου να τολμήσω. Να τολμήσω να φύγω. Να πάω μόνος μου στο Άμστερνταμ χωρίς κανένα back up. Πέρασα τις audition και βρέθηκα να μαθαίνω εντατικά ολλανδικά για να μείνω στη σχολή. Η ολλανδική συνέπεια, ο τρόπος δουλειάς, η οργανωτικότητα των Ολλανδών μου ταίριαξε πάρα πολύ. Το ολλανδικό σύστημα εκπαίδευσης είναι αρκετά προσαρμοσμένο στις προσωπικές ανάγκες εξέλιξης του κάθε φοιτητή. Ήμασταν και τέσσερις μόνο στο τμήμα σκηνοθεσίας.
Από Άμστερνταμ λοιπόν ξανά Αθήνα; Πώς;
Έχοντας μείνει κάτι παραπάνω από οχτώ χρόνια στο Άμστερνταμ είχα την ανάγκη να ξανασυνδεθώ με την Ελλάδα, γιατί πιστεύω πολύ και στα πράγματα που γίνονται εδώ και μου είχε λείψει να κάνω θέατρο και στη γλώσσα μου. Πάντα έκανα προτάσεις και στο Εθνικό και στο Φεστιβάλ Αθηνών χωρίς να έρχεται κάποια θετική ανταπόκριση. Οπότε και αποφάσισα να κάνω μόνος μου το εγχείρημα να κάνω κάτι με δική μου παραγωγή τον περασμένο Οκτώβριο, το Outro, που παρουσιάστηκε στο ΠΛΥΦΑ για έναν μήνα. Πέρασα τέλεια και βρήκα μ’ αυτήν την ομάδα ανθρώπων, πραγματικά, τη χαρά της δημιουργίας. Και η παράσταση στην Πειραματική ήρθε εκείνη την ίδια περίοδο, αναπάντεχα και ωραία, τη στιγμή που είχα βαρεθεί να περιμένω κάποιον να μου δώσει μια ευκαιρία. Και τώρα έχω τη δυνατότητα να αναμετρηθώ με κάτι που μου αρέσει πολύ και το βρίσκω μεγάλη δοκιμασία: να ασχοληθώ με έργα ρεπερτορίου και να βρίσκω τρόπους να αφορούν στην αναγκαιότητα της εποχής μας.
Μίλησέ μας για τη νέα εκδοχή του έργου του Ίψεν «Εχθρός του λαού» που μας παρουσιάζεις στην Πειραματική του Εθνικού;
Στην περιοχή γύρω από τις εγκαταστάσεις της S Oil, οι κάτοικοι καταγγέλλουν έντονη δυσοσμία και μόλυνση που προέρχονται από τη διαχείριση πετρελαιοειδών αποβλήτων. Παρά τις σαφείς επιστημονικές μετρήσεις που αποδεικνύουν την ευθύνη της εταιρείας, οι Αρχές και τα Μέσα Ενημέρωσης υποβαθμίζουν το ζήτημα, υποστηρίζοντας έμμεσα τα συμφέροντα της βιομηχανίας. Η δήμαρχος προσπαθεί να κινητοποιήσει τους πολίτες για να αντισταθούν στη μόλυνση, αλλά αντιμετωπίζει επιθέσεις από τα Μέσα Ενημέρωσης, αμφισβητείται η αξιοπιστία της, και οι προσπάθειές της να αμφισβητήσει την αδιαφάνεια του δικαστικού συστήματος απορρίπτονται. Η τοπική κοινωνία, που έχει επανειλημμένα διαμαρτυρηθεί, βρίσκει κλειστά αυτιά στις αρμόδιες Αρχές, ενώ ο εισαγγελέας αδιαφορεί για τα στοιχεία που καταδεικνύουν την ευθύνη της S Oil. Το έργο φέρνει στο φως την αδυναμία της δικαιοσύνης να ανταποκριθεί στη θέληση των πολιτών και την ασυδοσία των μεγάλων συμφερόντων, τα οποία φαίνεται να καθορίζουν την πορεία των γεγονότων.
Πώς αντιστοιχείς τη μεταγραφή του έργου στην ελληνική κοινωνία;
Η μεταγραφή του έργου στην ελληνική κοινωνία φωτίζει τη σύγκρουση ανάμεσα στις παραδοσιακές αντιλήψεις για την πολιτική και την κοινωνική δικαιοσύνη και την ανάγκη για ανανέωση και αλήθεια. Στην εκδοχή μου, ο κεντρικός χαρακτήρας, ο γιατρός και επιστήμονας Τόμας Στόκμαν, μετατρέπεται σε γυναίκα δήμαρχο. Αυτή η αλλαγή ενισχύει την αντίθεση με το παραδοσιακό πολιτικό μοντέλο, που συχνά συνδέει την πολιτική με τη διαφθορά και τη μόνιμη αμφισβήτηση της ακεραιότητας. Η έλλειψη εμπιστοσύνης στην πολιτική, η συχνή αποποίηση ευθυνών από τους πολιτικούς και η χρήση λαϊκίστικων στρατηγικών δημιουργούν έναν χώρο δυστοπικό, όπου είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς σε μια/έναν πολιτικό που πραγματικά μάχεται για το κοινό καλό. Σκοπός μου ήταν να δημιουργήσω μια «καφκική» ατμόσφαιρα, στην οποία το κοινό νιώθει να βυθίζεται σε μια συνθήκη παραλογισμού, παρακολουθώντας την αντιστροφή του δικαίου και του άδικου, τη διασπορά ψευδών ειδήσεων και την κατάχρησης εξουσίας. Αυτό θέτει το κρίσιμο ερώτημα: Πώς νιώθουμε όταν βλέπουμε έναν άνθρωπο που αγωνίζεται για το δίκαιο να στοχοποιείται; Και πώς αντιδρούμε εμείς ως παρατηρητές; Είναι εύκολο να εκφράσουμε την οργή μας μέσα σε μια θεατρική συνθήκη, αλλά στη ζωή, η σιωπή φαίνεται να είναι πιο ασφαλής. Γιατί συμβαίνει αυτό; Η αντίθεση αυτή ανάμεσα στη δράση στο θέατρο και τη σιωπή στην καθημερινότητα φέρνει στο προσκήνιο τη δυσκολία του να αντισταθούμε στη σύγχρονη πραγματικότητα.
Η έννοια της χειραγώγησης και της επιλογής πληροφορίας είναι επίσης θεμελιώδης. Πόσο εύκολα επιτρέπουμε στους άλλους να επηρεάσουν τις απόψεις μας; Πώς επιλέγουμε τις πληροφορίες που καταναλώνουμε και πώς αυτές διαμορφώνουν την αντίληψή μας για τον κόσμο; Αν χάσουμε την πίστη μας στη δικαιοσύνη και την αλήθεια, υπάρχει ακόμα ελπίδα για αλλαγή; Αυτά τα ερωτήματα, που ανακύπτουν στο έργο, αποτελούν και την πρόκληση που μεταφέρω στην ελληνική κοινωνία μέσω αυτής της παράστασης. Είναι ένα κάλεσμα για δράση, κριτική σκέψη και αναζήτηση της αλήθειας σε έναν κόσμο γεμάτο προκλήσεις και αβεβαιότητες.
Ποιες είναι οι «ελληνικές» ιστορίες που θα συναντήσουμε στη διασκευή σου;
Στη διασκευή του έργου για την ελληνική κοινωνία, η έμπνευση αντλείται από σύγχρονα κοινωνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα που επηρεάζουν την καθημερινότητά μας. Ένα παράδειγμα που αναδεικνύεται στην παράστασή μας είναι η περιοχή του Πειραιά και η παρουσία των εγκαταστάσεων της S Oil, όπου οι περιβαλλοντικοί κίνδυνοι από την αποθήκευση και επεξεργασία πετρελαιοειδών αποβλήτων δημιουργούν μια έντονη σύγκρουση. Αυτή η αντιπαράθεση δεν αφορά μόνο τα συμφέροντα των βιομηχανιών, αλλά και τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών για ένα καθαρό και υγιές περιβάλλον.
Στην παράστασή μας, η δήμαρχος αναλαμβάνει τον ρόλο του ατόμου που αντιστέκεται σε αυτές τις καταστροφικές πρακτικές και προσπαθεί να συσπειρώσει την κοινότητα γύρω από την υπεράσπιση των δικαιωμάτων της. Παρά τις συνεχείς επιθέσεις από τα ΜΜΕ, τα οποία μεροληπτούν υπέρ των ισχυρών συμφερόντων, η δήμαρχος παραμένει ακλόνητη, καλώντας τους πολίτες να συνεχίσουν να αγωνίζονται για την υγεία τους και το δικαίωμα σε έναν ασφαλή και καθαρό τόπο διαβίωσης.
Αυτή η σύγκρουση φέρνει στην επιφάνεια τη διαφθορά του συστήματος δικαιοσύνης, με τα συμφέροντα των λίγων να υπαγορεύουν τις αποφάσεις και να διαστρεβλώνουν την αλήθεια. Μέσα σε αυτή την αδικία, η δήμαρχος καλεί τους πολίτες να αντισταθούν και να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους, αποδεικνύοντας πως, ακόμα και απέναντι στην υπεροχή των ισχυρών, η φωνή της αλήθειας πρέπει να παραμείνει ζωντανή.
Η έννοια του καθήκοντος αναδεικνύεται ως κεντρικό θέμα στην παράσταση. Η αντίσταση, η ηθική πράξη της υπεράσπισης του δικαίου, ξεπερνά τη νομική διάσταση και αναφέρεται στην προστασία των ανθρώπινων αξιών. Η ανάγκη για διαφάνεια και ακεραιότητα στις θεσμούς γίνεται πιο επιτακτική, καθώς η διαφθορά των θεσμών καθιστά τον αγώνα για το κοινό καλό ακόμα πιο σημαντικό. Η παράσταση, μέσα από τον αγώνα της δήμαρχου και της κοινότητας, επικοινωνεί την ανάγκη για συλλογική δράση και την υπεράσπιση της αλήθειας σε έναν κόσμο που παραμορφώνεται από συμφέροντα και αδικίες. Είναι μια πρόσκληση για τη συνείδηση του κοινού να αναλάβει την ευθύνη του και να αγωνιστεί για έναν καλύτερο, πιο δίκαιο κόσμο.
Ο Εχθρός του λαού – είναι ένα έργο που μιλάει για την πολιτική εξουσία, τους μηχανισμούς, την κοινή γνώμη θέτοντας ξεκάθαρα πολιτικά ζητήματα. Τι θα ήθελες εσύ συγκεκριμένα με αυτό το έργο και τη σκηνοθεσία του να μας κάνεις να δούμε ή ενδεχομένως να υπενθυμίσεις.
Με τη σκηνοθεσία του έργου «Ο Εχθρός του λαού», θέλω να φέρουμε στην επιφάνεια τη συστημική παραμόρφωση της αλήθειας και την αποδυνάμωση της δικαιοσύνης, εξετάζοντας τους μηχανισμούς εξουσίας και την επιρροή της κοινής γνώμης στην πολιτική σκηνή. Στόχος μου είναι να υπενθυμίσω τη σημασία της κριτικής σκέψης και της ανάγκης για ενεργό συμμετοχή κάθε πολίτη σε έναν κόσμο όπου η παραπληροφόρηση και τα συμφέροντα των ισχυρών διαμορφώνουν την πραγματικότητα και επηρεάζουν τις αποφάσεις που αφορούν τη ζωή μας.
Η παράσταση θέτει σοβαρά ερωτήματα για τη χειραγώγηση της αλήθειας και τη στάση μας απέναντι σε έναν δικαστικό και πολιτικό σύστημα που φαίνεται να καταρρέει υπό την πίεση της εξουσίας. Πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την παραπληροφόρηση όταν η επιστήμη και τα αδιάσειστα δεδομένα υπονομεύονται από την πολιτική σκοπιμότητα; Πώς μπορούμε να διατηρήσουμε την πίστη στο σύστημα δικαιοσύνης όταν αυτό φαίνεται να ελέγχεται από συμφέροντα και δεν ανταποκρίνεται στα συμφέροντα του κοινού;
Με την παράσταση προσπαθώ να φέρω στο φως τη σύγκρουση ανάμεσα στην αλήθεια και την παραποίηση, την επιστήμη και την πολιτική, τη δικαιοσύνη και την εξουσία, ελπίζοντας να ξυπνήσουμε ως κοινωνία και να αναλογιστούμε τη δική μας ευθύνη στην υπεράσπιση των θεμελιωδών αξιών της δικαιοσύνης και της διαφάνειας.
Στο άκουσμα ελληνική δικαιοσύνη μοιράσου μαζί μας το πρώτο πράγμα ή σκέψεις που σου έρχονται στο μυαλό.
Όταν έκανα την έρευνά μου για το έργο, κάπου διάβασα για τη δικαιοσύνη: Έχει μεσσιανική διάσταση, κάτι που πιστεύεις ότι πρόκειται να έρθει. Και με μια δόση ουτοπίας.
Με τον ίδιο τρόπο στη λέξη ΜΜΕ.
Κακοστημένη παράσταση
Εσύ από ποια μέσα ενημέρωσης επιλέγεις να μαθαίνεις τα νέα και το τι γίνεται στον κόσμο.
Διαβάζω αρκετά βιβλία. Δεν παίρνω συχνά εφημερίδες αλλά έχω teletext να παρακολουθώ τα νέα.
Ποιος είναι για σένα ο ρόλος του καλλιτέχνη στην κοινωνία που ζει και δημιουργεί;
Αυτού που αντιστέκεται. Αντίσταση στις τάσεις, στις νόρμες, στις μόδες, στην ευκολία με την οποία παρουσιάζουν ότι γίνονται τα πράγματα. Έχει πιστεύω ρόλο διαμεσολαβητή. Χρειάζεται να έχει ανοιχτές κεραίες. Να είναι ενημερωμένος για αυτά που συμβαίνουν στον κόσμο και να τα χρησιμοποιεί ως ερέθισμα για να επικοινωνήσει ερωτήματα βαθιά μέσα απ’ αυτό που καταπιάνεται. Χρειάζεται όμως αντίσταση και ένα φίλτρο σ’ αυτά που βλέπουμε να συμβαίνουν γύρω μας. Αντίσταση στις κολακείες, τα χειροκροτήματα, τις υποκλίσεις, τις συμφεροντολογικές σχέσεις, στα λόγια που ερεθίζουν τα αυτιά μας, στα πολιτικά συμφέροντα, σ’ αυτούς που παίζουν τον φίλο.
Τελικά ποιος είναι ο Εχθρός του λαού;
Εν δυνάμει, θα πω ο εαυτός μας. Ο ωχαδερφισμός που μας καταντά έρμαια χειραγώγησης. Ο φόβος της σύγκρουσης. Ο εχθρός της εξέλιξης.
Info παράστασης:
Εχθρός του λαού | Θέατρο REX – Σκηνή «Κατίνα Παξινού»
