«Θέλω να γράψω την ηθική ιστορία των ανθρώπων της γενιάς μου
–ή ακριβέστερα, την ιστορία των αισθημάτων τους». – Gustave Flaubert
Θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα της γαλλικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα και συχνά περιγράφεται ως ένα από τα πρώτα μοντέρνα μυθιστορήματα. «Η Αισθηματική Αγωγή» (πρωτότυπος τίτλος: L’Éducation sentimentale) ένα από τα πιο γνωστά μυθιστορήματα του Γκυστάβ Φλωμπέρ, δημοσιευμένο το 1869, συστήνεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα στο θεατρικό κοινό από τον σκηνοθέτη Παντελή Φλατσούση.
Ο Φλωμπέρ, γνωστός για τον ρεαλισμό του και την ακρίβεια στη γλώσσα, στην «Αισθηματική Αγωγή», δημιουργεί ένα λεπτομερές πορτρέτο της γαλλικής κοινωνίας. Βρισκόμαστε λίγο μετά τις πολιτικές αναταραχές που ακολούθησαν την επανάσταση του 1848, εστιάζοντας στις μικρές λεπτομέρειες και στις εσωτερικές συγκρούσεις των χαρακτήρων του.
Ο Παντελής Φλατσούσης θα γνωριστεί με αυτό το έργο την άνοιξη του 2012, στην αρχή της μεγάλης οικονομικής κρίσης στη χώρα μας: «Μπαίναμε στα πιο ζόρικα χρόνια της κρίσης τότε, ήμουν πιο νέος όπως και ο ήρωας του Φλωμπέρ, Φρεντερίκ Μορό και ομολογώ ότι με δυσκόλεψε πολύ, δεν μου άρεσε καθόλου. Μέσα στα επόμενα χρόνια, ακολούθησαν αναγνώσεις βιβλίων από διαφορετικά πεδία φέρνοντάς με και πάλι κοντά του. Το ξαναδιάβασα με ματιά εμπλουτισμένη από την εμπειρία της ζωής και συνειδητοποίησα πως πρόκειται για ένα πλούσιο έργο με ακριβή περιγραφή της κοινωνικής ζωής της εποχής του με βαθιά και λεπτή ανατομία των ανθρώπινων καταστάσεων και δράσεων. Γιατί μην ξεχνάμε πως το όχημα όλης αυτής της ιστορίας είναι ένας μεγάλος ανεκπλήρωτος έρωτας. Το μαγικό που εύστοχα κάνει ο Φλωμπέρ είναι να στήσει γύρω από αυτόν την κοινωνία μιας πολύ ταραγμένης εποχής σημαδεμένης από τη Γαλλική Επανάσταση και τις αναταραχές που την ακολούθησαν μέχρι το 1851. Ο Φλωμπέρ δηλαδή με έναν τρόπο συνθέτει στο φόντο ντοκιμαντέρ».
Το έργο αφηγείται τη ζωή του νεαρού Φρεντερίκ Μορό, που φτάνει στο Παρίσι γεμάτος όνειρα, αλλά αντιμετωπίζει διαρκείς απογοητεύσεις στον έρωτα, στη φιλία, με φόντο τη γαλλική κοινωνία της Επανάστασης του 1848. Η ερωτική του εμμονή με τη Μαντάμ Αρνού, μια μεγαλύτερη παντρεμένη γυναίκα, κυριαρχεί στην αφήγηση. Ο Φρεντερίκ ενσαρκώνει την ανεκπλήρωτη φιλοδοξία και την αίσθηση του κενού που χαρακτηρίζει πολλούς νέους της εποχής του. Ο Παντελής Φλατσούσης μοιράζεται στο ελc σχετικά:
«Στο φόντο της ερωτικής ιστορίας βλέπουμε τις παράλληλες ιστορίες και τις προσδοκίες μιας ολόκληρης γενιάς που όλες τελικά ματαιώνονται όποιες κι αν ήταν, είτε αφορούσαν την αλλαγή του κόσμου, είτε απόκτησης πλούτου και εξουσίας. Δεν είναι πάντα οι προσδοκίες αγνές και άγιες. Επί της ουσίας θα μπορούσε δηλαδή κανείς να πει ότι η “Αισθηματική Αγωγή” είναι μια ιστορία ματαίωσης, μια ιστορία ενηλικίωσης».
Η επαναφορά κλασικών λογοτεχνικών έργων στη σκηνή μέσω θεατρικών μεταφορών έχει απόλυτο νόημα, ιδιαίτερα όταν γίνεται με τρόπο που αναδεικνύει τη διαχρονικότητά τους και συνδέει το περιεχόμενό τους με τη σύγχρονη εποχή. Αυτό είναι ένα εγχείρημα που ενδιαφέρει απόλυτα τον Παντελή Φλατσούση: η μεταφορά της κλασικής λογοτεχνίας στο θέατρο:
«Η μεταφορά λογοτεχνικών κειμένων που μπορούν να μιλήσουν στους νέους σήμερα αλλά και η διασταύρωσή τους με τη σημερινή πραγματικότητα είναι κάτι που με ενδιαφέρει πάρα πολύ. Η αλήθεια είναι ότι η μεγάλη λογοτεχνία έχει μια διαχρονία, πρόκειται για μεγάλα εργαστήρια συναισθημάτων, διαμορφώνουν το πεδίο για να κατανοήσεις όχι μόνο τις καταστάσεις του τότε αλλά και τους ανθρώπους του σήμερα. Ταυτόχρονα όμως αποκτάς και μια αίσθηση του ιστορικού χρόνου που έχει μεσολαβήσει από τότε μέχρι σήμερα, αυτό που αυτόματα το καθιστά ένα πολύτιμο αρχείο δράσεων και συμπεριφορών. Το έργο δεν έχει μεταφερθεί στο σήμερα δηλαδή τα πρόσωπα δεν ζουν στο σήμερα. Είναι θα έλεγα ένα κείμενο που το κοιτάμε από το σήμερα. Πρόθεση είναι η ανάδειξη της διαχρονίας και των παράλληλων κατευθύνσεων που παίρνει η ιστορία, συλλογικά και ατομικά ώστε να στοχαστούμε για τη δική μας ζωή σήμερα».
Ποια τα βασικά στοιχεία του σκηνοθετικού σου αποτυπώματος σε αυτό το έργο;
«Το θέατρο ντοκιμαντέρ είναι ένα είδος που με ενδιαφέρει. Κάποιες παραστάσεις μου είναι πιο κοντά σε αυτό. Αυτό που πραγματικά με απασχολεί στο θέατρο είναι η σχέση μεταξύ πραγματικότητας και μυθοπλασίας. Δεν μπορώ να σκεφτώ να κάνω θέατρο χωρίς να εκκινώ από την υλική βάση της δικής μου πραγματικότητας, η οποία με εμπεριέχει, από τα δικά μου αδιέξοδα, τα δικά μου ερωτήματα, τις δικές μου κοινωνικές, πολιτικές και υπαρξιακές φυσικά αναζητήσεις. Συνήθως στο ντοκιμαντέρ ο στόχος είναι η επαλήθευση της πραγματικότητας. Αντίθετα στις δικές μου παραστάσεις πρόθεση είναι η δημιουργία μιας παράλληλης πραγματικότητας που μπορεί να αποτελέσει επανεπένδυση με νόημα της ίδιας που με έναν τρόπο ίσως μπορεί να αλλάξει τις συνειδήσεις και τον τρόπο που βλέπουμε τη ζωή μας».
Υιοθετείς μια ρεαλιστική καλλιτεχνικά προσέγγιση ή στέκεσαι περισσότερο αφαιρετικά στο έργο αναφορικά με τη σκηνική παρουσίαση;
O ρεαλισμός και ο νατουραλισμός δεν με ενδιαφέρουν καθόλου καλλιτεχνικά αλλά και ως θεατή. Άλλωστε ένα κλασικό λογοτεχνικό έργο είναι μάλλον αδύνατον να μεταφερθεί με ρεαλιστικό τρόπο στη σκηνή. Δεν μπορώ να σκεφτώ τη μεγάλη λογοτεχνία όπως ο Φλωμπέρ και ο Τόμας Μαν με νατουραλιστικό τρόπο, έχουν γίνει απόπειρες στο παρελθόν που δεν είμαι ωστόσο σε θέση αυτή τη στιγμή να κρίνω. Η προσωπική μου άποψη είναι πως χρειάζονται αφαιρετική προσέγγιση και συμπυκνώσεις. Αυτό που επιχειρήσαμε εδώ είναι η αφαίρεση, η λιτότητα και η ακρίβεια, αυτή είναι η μεγάλη λέξη. Υπάρχουν στοιχεία της καλλιτεχνικής μου ταυτότητας που είναι η ένταξη χρήση νέων μέσων και τεχνολογίας, η εκτεταμένη χρήση live video με πολλαπλά πεδία ενδιαφέροντος που μπορεί να προσελκύσει και τον σύγχρονο θεατή. Και φυσικά είναι μια παράσταση που βασίζεται απόλυτα στους ηθοποιούς και την υποκριτική τους.
Πού εντοπίζεται τελικά ο παραλληλισμός αυτής της ιστορίας και εκείνης της γενιάς με την αντίστοιχη γενιά του σήμερα; Ποια τα κοινά σημεία συνομιλίας τους;
O ΛΕΞ έχει αποκαλέσει τη σημερινή γενιά των Millenials τη «χειρότερη γενιά». Για εμένα είναι μια χαμένη γενιά, μια γενιά ματαιωμένη. Ο Φλωμπέρ γράφει για τη γενιά της ματαίωσης, ο Φρεντερίκ Μορό είναι ο νέος του σήμερα. Εύστοχα βέβαια ο Φλωμπέρ, σε αυτή την ανατομία που κάνει δεν θυματοποιεί, ούτε ομαδοποιεί μια ολόκληρη γενιά. Μιλάει για τα όνειρά τους, για την εγκατάλειψή τους.
Τα σπουδαία κλασικά λογοτεχνικά κείμενα έχουν την ικανότητα να μιλήσουν στις νεότερες γενιές και με διαφορετικούς τρόπους. Κάθε σκηνοθέτης μέσα από το δικό του βλέμμα μπορεί να προσεγγίσει και να αποδώσει σκηνικά τα μεγάλα ζητήματα που θέτει κάθε φορά ο συγγραφέας όπως τώρα ο Φλωμπέρ, όμως και οι θεατές μπορούν να κάνουν τις δικές τους αναγωγές. Αυτό σημαίνει μεγάλη λογοτεχνία. Αυτό είναι και το στοίχημα για εμένα και τους συνεργάτες μου. Πώς θα αποδώσουμε το κείμενο αφήνοντας τα θέματα ανοιχτά. Το μεγάλο θέατρο ολοκληρώνεται στο μυαλό του θεατή.
