Στο ξεκίνημα της «Οδύσσειας» θα δούμε τον Δούρειο Ίππο σφηνωμένο λοξά στην άμμο μπροστά στη θάλασσα, όπως κάποτε στο τέλος του «Πλανήτη των Πιθήκων» οι θεατές έβλεπαν σφηνωμένο λοξά στην άμμο μπροστά στη θάλασσα το Άγαλμα της Ελευθερίας και συνειδητοποιούσαν σε μια από τις συνταρακτικότερες κινηματογραφικές εκπλήξεις, ότι η ιστορία που παρακολουθούσαν δεν διαδραματιζόταν σε κάποιον άλλον πλανήτη, αλλά στο μακρινό μέλλον του δικού τους. Ο ανθρώπινος πολιτισμός είχε αυτοκαταστραφεί. Πιθανότατα από πυρηνικό πόλεμο. Και στην προηγούμενη ταινία του ο Κρίστοφερ Νόλαν μάς δείχνει με τον «Oπενχάιμερ» πώς παρασκευάστηκε η πρώτη ατομική βόμβα. Κι όταν πετυχαίνει με εκείνη την ταινία να σαρώσει τα πάντα, σε ταμεία και βραβεία ταυτόχρονα, η επόμενη ταινία του έπρεπε να είναι πρόκληση. Όχι ότι δεν ήταν οι προηγούμενες δηλαδή, όχι ότι κατεξοχήν δεν αντιμετώπιζε πάντα έτσι την εμπλοκή του με τον κινηματογράφο. Aλλά σίγουρα εδώ ακόμα περισσότερο. Τι κάνει λοιπόν ένας τύπος σαν τον Νόλαν, όταν έρχεται αντιμέτωπος με την απόλυτη δικαίωση, ποια μπορεί να είναι τότε η επόμενη πίστα – πρόκληση; Το λέει και ο ίδιος απερίφραστα στις συνεντεύξεις του: στα ομηρικά έπη υπήρχε ένα μεγάλο κενό στην κινηματογραφική ιστορία, μια ανορθογραφία που έπρεπε να διορθωθεί. Ευκαιρία να πέσουν πάρα πολλά χρήματα για μια παραγωγή πρώτης διαλογής που θα προσπαθήσει να φέρει την Οδύσσεια στο σινεμά σε όλο της το μεγαλείο και όπως της αξίζει.
Κατάφερε λοιπόν να ανταποκριθεί και στη συγκεκριμένη πρόκληση; Σιγά μην δεν τα κατάφερνε. Στη βασική του φιλοδοξία ανταποκρίνεται, το κενό στην κινηματογραφική ιστορία καλύπτεται, μας προσφέρει ένα χορταστικότατο τρίωρο, έχοντας την πρώτη ύλη για να μας προσφέρει μια σειρά από όνομα και πράγμα επικά επεισόδια, μετατρέποντας μια αρχετυπική περιπέτεια ενός από τα ιδρυτικά κείμενα συγκρότησης του λογοτεχνικού κανόνα, σε ένα σινεμά υψηλού βεληνεκούς. Εκτός όμως από χορταστικότατο θέαμα καταφέρνει να είναι και μια ταινία που θα σε συγκινήσει και θα δημιουργήσει ταυτίσεις, ώστε εκτός από επιμέρους σκηνές επεισοδίων, να μείνουν στη μνήμη και τα βασικά ας τα πούμε διακυβεύματα των ηρώων της, κυρίως του ίδιου του Οδυσσέα, αλλά και της Πηνελόπης και του Τηλέμαχου; Κατά τη γνώμη μου όχι και τόσο.
Το πνεύμα της κατά Νόλαν «Οδύσσειας» είναι το τωρινό κι αυτό αντανακλάται σε όλες του τις επιλογές. Προσπαθεί να το φορέσει στο πνεύμα του Ομήρου και στον τρόπο σκέψης και δράσης των ανθρώπων εκείνης της εποχής, δανειζόμενος στοιχεία από το έπος και αφαιρώντας άλλα κατά το δοκούν, προκειμένου να πει εκείνα που θέλει. Για να μην παρεξηγηθώ, θεμιτότατα είναι όλα αυτά, δεν παραβιάζεται κάποιο ιερό. Αλλά αφενός το εγχείρημα περισσότερο από διάλογος του (τόσο μακρινού) τότε με το τώρα είναι ένας κυριαρχικός μονόλογος του στυλ «Φέρε το τόσο μακρινό τότε και μετά θα κολλήσω πάνω του ό,τι μου κάνει», αφετέρου και το κυριότερο είναι ότι κατά τη γνώμη μου δεν πολυλειτουργούν αυτά σε βαθμό συναισθηματικής εμπλοκής του θεατή. Σε επίπεδο λοιπόν χαρακτήρων και βάθους και σχέσεων και συγκρούσεων, προσωπικά η ταινία δεν με ψήνει. Δεν κατάφερα ποτέ να σβήσω από το μυαλό μου τις προσλαμβάνουσές μου για τον Οδυσσέα και να τον δω σιγά σιγά να παίρνει σάρκα και οστά ως ένας αυθύπαρκτος κινηματογραφικός ήρωας. Δεν βλέπουμε τον Οδυσσέα, βλέπουμε τον Ματ Ντέιμον με γενειάδα που παριστάνει (πάντα με επάρκεια, πάντα στιβαρά, πάντα με αποχρώσεις) τον Οδυσσέα και να λέει στα αγγλικά διάφορα ενοχικά και βαθυστόχαστα. Καθόλου δεν βοήθησε εν προκειμένω και το γεγονός ότι σε μια άλλη σκηνή είχε πει το instant classic παροιμιώδες “Τen years in this fucking beach”, ακριβώς δηλαδή ό,τι θα έλεγε κανείς και σε μια παρωδία της Οδύσσειας γυρισμένη απ’ τον Μπεν Στίλερ ή σε σκετσάκι του “Saturday Night Live”.
Από εκεί και πέρα, όπως τα ομηρικά έπη είναι μία από τις βάσεις της παγκόσμιας λογοτεχνίας, θα μπορούσαμε να πούμε (και πάντα έχοντας στο μυαλό τη θεματική της προηγούμενης ταινίας του Νόλαν, χωρίς την οποία δεν θα γινόταν ο συγκεκριμένος συνειρμός), ότι έτσι και ο Δούρειος Ίππος παρουσιάζεται ως ενός τύπου προάγγελος της ατομικής βόμβας. Γιατί στον πόλεμο όλα μπορεί να επιτρέπονται, γιατί οι πόλεμοι σχεδόν ποτέ δεν διεξάγονται με όρους ισότητας των όπλων, γιατί και η χρήση της τεχνολογικής υπεροπλίας και η χρήση τεχνασμάτων είναι βασικά συστατικά του, ίσως όμως εδώ με τον Δούρειο Ίππο ξεπεράστηκε ως μυθολογική καταγραφή για πρώτη φορά ένα ακραίο όριο παραβιάσεως νόμων θεών και ανθρώπων και συνθηκών εμπλοκής, ύβρεως, δυσαναλογίας και ισοπέδωσης, το οποίο ξεπεράστηκε και στην πραγματικότητα χιλιετίες αργότερα με τη ρίψη της ατομικής βόμβας. Σαν ο Δούρειος Ίππος να προοικονομεί την ατομική βόμβα. Και αυτό ναι, όντως οφείλουμε να το πιστώσουμε στο Νόλαν ως ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη ιδέα, με τη σύνδεση που κάνει με τον Πλανήτη των Πιθήκων να την απογειώνει.
Ο Οδυσσέας – Οπενχάιμερ στέκεται ενώπιον των τύψεών του, συνειδητοποιώντας με συντριβή τις επιπτώσεις αυτού που δημιούργησε. Εδώ μάλιστα η ενοχή του είναι διπλή. Από τη μια οι Τρώες που σφάχτηκαν μπαμπέσικα και όχι παλικαρίσια, από την άλλη οι σύντροφοί του, οι συμπολεμιστές του, οι υπήκοοί του, οι συνταξιδιώτες του, που δεν επιβίωσαν στον πόλεμο και κυρίως στο ταξίδι της επιστροφής. Βέβαια θα μπορούσε να πει κανείς ότι όλη αυτή η ενοχή που ρίχνει στα μούτρα της Πηνελόπης και ημών των θεατών δεν συμβαδίζει με τη μνηστηροκτονία που έχει μόλις ολοκληρώσει, αλλά εντάξει εκεί η μάχη ήταν άνιση από την ανάποδη, ήταν μόνος εναντίον δεκάδων, αλλά αυτός σαν να είναι η Νύφη στο “Kill Bill”, ο Οντεσού στο “Οldboy”, ο Μπρους Λι κι ο Τσακ Νόρις, ή ο Οδυσσέας στην «Οδύσσεια» του Ομήρου τους εξόντωσε όλους.
Γενικότερα μιλώντας, ο Κρίστοφερ Νόλαν και ο κατά τα άλλα τόσο διαφορετικός του Γουες Άντερσον πάντα κάπου κλωτσούσαν όταν έρχονταν πρόσωπο με πρόσωπο με το συναίσθημα και προσπαθούσαν να μας το μεταδώσουν. Μια υπερβολική εγκεφαλικότητα, μια απόσταση, κάτι όχι πηγαίο, όχι αβίαστο. Δεν είναι ότι αποφεύγουν το συναίσθημα ως θέμα, δεν είναι ότι αποφεύγουν να το θίξουν. Κάθε άλλο. Έχουν σχεδιάσει να μιλήσουν για αυτό με περισσή επιμέλεια και προετοιμασία. Αλλά σχεδόν πάντα -και με λίγες εξαιρέσεις στο έργο τους- δεν μπορούν να αφεθούν, να συνδεθούν και να μας συνδέσουν, με αποτέλεσμα ένας συναισθηματικός πυρήνας να μένει ανέγγιχτος. Εμποδίζει αυτό το ότι ο καθένας με τον δικό του τρόπο και το δικό του σινεμά έχουν παραδώσει μερικές από τις σημαντικότερες ταινίες των τελευταίων δεκαετιών; Δεν το εμποδίζει, απλά αναρωτιέσαι τι θα μπορούσε να είχε συμβεί αν το σπουδαίο σινεμά τους κατάφερνε να σε κάνει και κομμάτια συναισθηματικά.
Μακράν κορυφαία σεκάνς της ταινίας κατά τη γνώμη μου είναι το επεισόδιο της Κίρκης. Ο Νόλαν έχει οραματιστεί μια σειρά εικόνων, την έχει συγχρονίσει ιδανικά, νιώθεις ότι η (κυριολεκτική) μαγεία δεν έχει απεικονιστεί ποτέ ξανά έτσι στο σινεμά: οργανικά, συνεπαγωγικά, αρμονικά, ανατριχιαστικά, οι άντρες που τρώνε σαν γουρούνια και που όλοι στην εποχή μας συμφωνούν ότι είναι ούτως ή άλλως εκ φύσεως γουρούνια, μεταμορφώνονται σε γουρούνια. Η (oύτως ή άλλως ηθοποιός στόφας) Σαμάνθα Μόρτον στην καλύτερη ερμηνεία της ταινίας. Η σκηνή της μεταμόρφωσης είναι μια σκηνή ανθολογίας, η κινηματογραφική μεταφορική μαγεία στα καλύτερά της.
Εκείνο βέβαια που δεν δείχνει ο Νόλαν είναι ότι ο Οδυσσέας πέρασε ένα χρόνο μαζί με την Κίρκη, κοιμόταν μαζί της κι όλα αυτά σε μια προσπάθεια να ξεμαγέψει τους συντρόφους του και να τους κάνει από γουρούνια άντρες. Γεγονός το οποίο (παρενθετικά και μεταξύ σοβαρού και αστείου) μας φέρνει ενώπιον μιας τεράστιας παρανόησης. Έχουμε στο μυαλό μας την Οδύσσεια ως δέκα χρόνια ακραίας ταλαιπωρίας, θαλασσοπνιξίματος, φοβερών και τρομερών κακουχιών, από τη Σκύλλα στη Χάρυβδη και τανάπαλιν. Από τα δέκα όμως τα επτά τα πέρασε με την Καλυψώ και άλλο ένα με την Κίρκη. Οκτώ χρόνια σπιτωμένος, με τις νύμφες του και τις μάγισσές του, οκτώ χρόνια ζωάρα. Και η Πηνελόπη να τον περιμένει στωικά, δέκα συν δέκα χρόνια είκοσι, με τους μνηστήρες εγκατεστημένους στο παλάτι της, ύφαινε – ξήλωνε, ράβε – ξήλωνε, έχε το ραμμένο.
Ενώ η μουσική του ήδη δυο φορές βραβευμένου με όσκαρ Λούντβιχ Γκόρανσον δίνει ρέστα, περιμένεις με αγωνία να ακούσεις το τραγούδι των Σειρήνων. Εκεί ο Νόλαν παίρνει μια απόφαση που θα μπορούσε να θεωρηθεί σοφή ή δειλή, ανάλογα ποια οπτική προτιμάει κανείς. Δεν θα ακούσουμε το τραγούδι τους, ο Νόλαν αποφασίζει να μην βάλει τον συνθέτη του να συγκριθεί μαζί του. Μάλλον ναι, όποιο μουσικό θέμα κι αν έφτιαχνε ο Γκόρανσον δεν θα μπορούσε να είναι τόσο ακαταμάχητα σαγηνευτικό όσο το περιγράφει ο Όμηρος. Από την άλλη είναι πάντα αυτές οι αναμετρήσεις με το ανέφικτο που μας δίνουν αριστουργήματα, είναι αυτές οι προεξοφλημένες ήττες, είναι αυτή η μάχη με εκείνο που δεν μπορεί ποτέ να κατακτηθεί που μας υψώνει σε ύψη στα οποία αλλιώς δεν θα φτάναμε. Ακόμα κι έτσι πάντως η σκηνή λειτουργεί και είναι πολύ δυνατή. Ίσως μπορεί να της καταλογίσει κανείς ότι χρειαζόταν λίγο περισσότερο χρόνο και λίγο περισσότερη έμφαση, ότι εκτελέστηκε με μια βιασύνη, ίσως χρειαζόταν μια διαφορετική αντιμετώπιση του χρόνου, ίσως επίσης η εικονογράφηση των Σειρήνων να θυμίζει λίγο διαφήμιση. Ό,τι κι αν της καταλογίσουμε όμως, τη δύναμη της την έχει. Ο Νόλαν επιλέγει αντί για το τραγούδι των Σειρήνων να ακούμε την ερμηνεία του, το αντικαθιστά με λόγια που μας εξηγούν τι σημαίνει αυτό το τραγούδι, με λόγια για την αιώνια σύγκρουση ανάμεσα σε εκείνο που έχουμε, εκείνο που μας λείπει κι εκείνο που επιθυμούμε. Πάντως, όπως και με τον «Οπενχάιμερ», υπάρχει μια συνέπεια στις αποφάσεις του: η ατομική βόμβα δεν θα ακουστεί, το τραγούδι των Σειρήνων δεν θα ακουστεί.
Ο Νόλαν επιλέγει να μην δείχνει Θεούς, περιορίζεται σε λίγη Αθηνά και εδώ μπορούμε άνετα να μιλήσουμε για μια αστοχία στο κάστινγκ, καθώς η Ζεντάγια είναι πραγματικά σαν να γυρίζει στο διπλανό πλατό στην έρημο το τελευταίο μέρος του “Dune” και να έρχεται εδώ να πει δυο λόγια που διάβασε πριν δύο λεπτά. Σε άλλες επιλογές προσώπων και των φυλετικών τους χαρακτηριστικών δεν θέλω να σταθώ (επιλογές που δεν περιορίζονται πάντως στην Λουπίτα Νιόνγκο), βρίσκω αρκετά βαρετή αυτή τη συζήτηση, θέλω όμως να σταθώ και να επαινέσω το γεγονός ότι όχι μόνο στην Κίρκη της Σαμάνθα Μόρτον αλλά και στην Πηνελόπη της (πολύ καλής ερμηνευτικά) Αν Χάθαγουεϊ, θα δούμε γυναίκες με πρόσωπα που επιτέλους έχουν κάποια σημάδια του χρόνου επάνω τους και δεν είναι σαν να πρωταγωνιστούν στο «Ο Διάβολος Φοράει Prada 2». Τέλος, θεωρώ ότι λειτουργούν πολύ καλά και όλο το επεισόδιο με τον Πολύφημο και ακόμα περισσότερο η Νέκυια με την κάθοδο στον Άδη.
Η κατά Νόλαν «Οδύσσεια» είναι μια ταινία που μιλά για το τέλος πολιτισμών και την αρχή άλλων, για τα λάθη, τα εγκλήματα και τα εγκληματικά λάθη που θα ξεχάσουμε ξανά και θα ξανακάνουμε και στους επόμενους, ένας κυκλικός χρόνος στον οποίο επιστρέφουμε ξανά και ξανά εκεί, χιλιετίες πριν στον Δούρειο Ίππο βουλιαγμένο σε μια παραλία, χιλιετίες μετά στο Άγαλμα της Ελευθερίας βουλιαγμένο σε μια παραλία, δεν θα μπορούσαν να είχαν πάρει άλλη κατεύθυνση τα πράγματα αφότου έγινε η πρώτη δοκιμή ατομικής βόμβας, δεν θα μπορούσαν να είχαν πάρει άλλη κατεύθυνση τα πράγματα αφότου οι πολυμήχανοι Οδυσσείς και οι νταρθβεϊντερικοί Αγαμέμνονες αποφάσισαν ότι είναι ΟΚ να καταπατάς νόμους και κανόνες και να σφαγιάζεις τους άλλους μέσα από ένα δώρο για τους Θεούς. Η βάση του πολιτισμού μας είναι η στρατολόγηση της επιστήμης ή ευρύτερα της ανθρώπινης διάνοιας στον σκοπό της εξόντωσης των άλλων. Αλλά ταυτόχρονα πολιτισμός μας είναι και τα ομηρικά έπη, ο Τράβις Σκοτ που ραπάρει στο ξεκίνημα για έναν έναν άντρα όπως παλιότερα ράπαραν οι ραψωδοί, ο Κρίστοφερ Νόλαν με τις ταινίες του και το μεγάλο με όλες τις έννοιες της λέξης σινεμά του, η δική του φιλοδοξία κι ο πολιτισμικός ιμπεριαλισμός τον οποίο επάξια εκπροσωπεί και τον οποίο ηδονικά απολαμβάνουμε.
