Σε λίγες ημέρες η εμβληματική πλέον «Ορέστεια» σε σκηνοθεσία του Θεόδωρου Τερζόπουλου και παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου επιστρέφει στην Επίδαυρο, από όπου πριν από ένα χρόνο ξεκίνησε τη θριαμβευτική πορεία της. Ο διεθνής δημιουργός μου παραχώρησε μια συνέντευξη η οποία χαράχτηκε μέσα μου ως μια συγκλονιστική οντολογική εμπειρία. Και για αυτό του οφείλω βαθιά ευγνωμοσύνη. Η συνάντησή μας θα μείνει ανεξίτηλα χαραγμένη στη μνήμη μου και στην καρδιά μου. Με βαθύ σεβασμό και ιερή συγκίνηση κατέγραψα όσα ειπώθηκαν:
Η «Ορέστεια», η δεύτερη θριαμβευτική χρονιά
Αυτήν την Παρασκευή θα επιστρέψει η «Ορέστεια» στην Επίδαυρο, μετά από έναν χρόνο θριαμβευτικής πορείας εντός και εκτός των τειχών, με αποθεωτικές κριτικές. Πώς αισθάνεστε για όλη αυτή τη διαδρομή της;
Και η επιτυχία της παράστασης, και η ανταπόκριση των θεατών και οι καλές κριτικές με ευχαριστούν. Με συγκινούν, θα έλεγα. Όμως, το πιο ενδιαφέρον, το πιο σημαντικό είναι να βλέπεις την εξέλιξη της παράστασης από πέρσι μέχρι σήμερα. Την εξέλιξη των ηθοποιών μέσα σε αυτήν την πορεία. Για παράδειγμα έβλεπα τον Τάσο (Δήμα) στην παράσταση στο Θέατρο Βράχων, πώς εξέλιξε τον ρόλο σε ένα άλλο επίπεδο. Έκανε κάτι ακόμα πιο ενδιαφέρον: έπαιζε την απουσία. Η απουσία ως παρουσία. Και ο ίδιος ήταν πιο παρών από την παρουσία.
Είχατε δηλώσει ότι φτιάξατε μια παράσταση με κέντρο τον Χορό. Και πραγματικά ο Χορός της «Ορέστειας» είναι συνταρακτικός. Τα μέλη που τον απαρτίζουν είναι πολύ νέα παιδιά -για τα περισσότερα από αυτά είναι η πρώτη τους επαγγελματική εμπειρία-, και νομίζω ότι έδειξαν μια συγκινητική πίστη και σε εσάς και στην παράσταση. Θα θέλατε, τώρα έναν χρόνο μετά να μιλήσετε για τη μεταξύ σας ζύμωση. Αυτή του δασκάλου με τη νέα γενιά;
Κοίταξε, έπρεπε ή να τους πείσω με κάποιο τρόπο ή να τους συγκινήσω. Και προσπάθησα να κάνω το δεύτερο: να δημιουργήσω έναν αγωγό συγκίνησης. Τους μιλούσα για τα προβλήματα της γενιάς τους. Γιατί από την πρώτη στιγμή κατάλαβα ότι ήταν μια γενιά πιεσμένη, βασανισμένη. Μια γενιά παραγκωνισμένη. Μου μίλησαν και εκείνοι. Για αυτά που τους απασχολούν: για την οικουμενική κρίση, για όσα τους κληροδότησε η πανδημία. Ρωτούσαν επιτακτικά «γιατί το ένα», «γιατί το άλλο» και μαζί αρχίζαμε να ψάχνουμε αυτό το «γιατί» της γενιάς τους. Σιγά-σιγά, μέσα από τα ενδιαφέροντά τους αρχίσαμε να προσεγγίζουμε το υλικό του κειμένου. Ταυτίστηκα μαζί τους και έγινα ένα με αυτούς, η γλώσσα μου είχε μια συγκίνηση και μια αγάπη προς τα παιδιά. Αυτή ήταν η πρώτη κίνηση, η βασική για να γίνουν μια ομάδα και να αποδεχτούν τον δάσκαλό τους. Και να φτάσουν σε αυτό το αποτέλεσμα. Φέτος,όλο αυτό έχει ωριμάσει, έχει κατακτηθεί μια εξαιρετική πνευματικότητα. Σιγά σιγά, όσο δουλευόταν μέσα τους το υλικό, υψωνόταν προς την υπέρβαση. Και άρχισαν να διερευνούν και άλλα ζητήματα πιο βαθιά. Όσο η γλώσσα μεταβαλλόταν, όσο γινόταν πιο ρωγμική, η εσωτερική μετακίνηση που δημιουργούσε ξεπέρασε το βιοδυναμικό στάδιο και άρχισε να περνάει στο πνευματικό επίπεδο και τότε οι ποιότητες που δημιουργήθηκαν ήταν πραγματικά εξαιρετικές.
Μια ακινητοποιημένη Ανθρωπότητα
Μιλήσατε με τρυφερότητα για τη νέα γενιά. Μια γενιά που ανήκει στην ψηφιακή εποχή. Πιστεύετε ότι ζούμε στην εποχή που η εικονική πραγματικότητα έχει συντρίψει την αληθινή ζωή. Πιστεύετε ότι αυτή η συνθήκη εγκλωβίζει τους ανθρώπους και κυρίως τους νέους;
Ο άνθρωπος αλλιώς αντιλαμβάνονταν τα πράγματα παλιότερα. Υπήρχε μια αμεσότητα. Υπήρχε ο αγγελιαφόρος, ο τελάλης, αργότερα οι εφημερίδες. Τώρα όλα τα γεγονότα τα βλέπει μέσα από μια οθόνη. Τον κατευθύνει η εικόνα. Το κάθε τι ζωντανεύει στη διάμεση σχέση, μέσα από το κινητό, την τηλεόραση. Υπάρχει μια διαδικασία που μετατρέπει το αληθινό γεγονός, το αυθεντικό και άγριο σε θέαμα. Οπότε ως θέαμα δεν τον πληγώνει, δεν τον τραυματίζει, ούτε τον προβληματίζει. Μπορεί να τρώει την ώρα που το βλέπει, να κάνει διάφορες καθημερινές διεκπεραιωτικές, δουλειές. Βιώνουμε μια διαδικασία μετατροπής του τρομακτικού γεγονότος σε θέαμα. Και αυτό είναι το χειρότερο, μας κάνει να βιώνουμε την πραγματικότητα σε μια σφαίρα ψεύδους, σε μια σφαίρα μη πραγματική. Οπότε ο πωρωμένος άνθρωπος δεν αντιδρά.
Κατ’ επέκταση είμαστε ακινητοποιημένοι;
Ναι, είμαστε τελείως ακινητοποιημένοι. Είναι ένα ολόκληρο σύστημα που μας ακινητοποιεί. Θυμάμαι παλιότερα τον πόλεμο του Βιετνάμ, που αν και γινόταν γεωγραφικά πολύ μακριά, τον αντιλαμβανόμασταν τελείως διαφορετικά. Βγαίναμε στους δρόμους, κάναμε διαδηλώσεις υπήρχε μία άλλη σχέση με τη Ζωή. Είναι τρομακτική η διαδικασία μετατροπής ενός γεγονότος αληθινού σε πλασματικό που καταλήγει να γίνεται αναλώσιμο είδος. Αυτό που γίνεται στη Γάζα είναι Γενοκτονία, και είναι τρομακτικό, απογοητευτικό να ξεπέφτει στην κατηγορία του αναλώσιμου. Αντιδρούμε σε ακραία γεγονότα σαν να είναι ψώνια από το σούπερ-μάρκετ. Και αυτή η αλλοτρίωση του κόσμου, οφείλεται στο σύστημα του καπιταλισμού που μας έχει κυριεύσει. Τα παγκόσμια γεγονότα που θα συμβαίνουν θα είναι όλο και πιο άγρια και εμείς θα γινόμαστε όλο και πιο παθητικοί, όλο πιο ακινητοποιημένοι.
Πώς είναι δυνατόν ο άνθρωπος να βάζει το κέρδος πάνω από τον άνθρωπο;
Δεν έχουμε καμία αγάπη για τον ίδιο τον εαυτό μας… Η ανθρωπότητα δεν αγαπάει τον Άνθρωπο. Ζούμε υπό το καθεστώς απανθρωποίησης. Ο σύγχρονος άνθρωπος βιάζει τον χρόνο, τον κατακρεουργεί. Είμαστε εχθροί του χρόνου, του φυσικού χρόνου και του χρόνου της καθημερινότητας, του χρόνου του έρωτα και της ζωής. Είμαστε εχθροί του εαυτού μας, αυτό μας στερεί τα πάντα. Αυτή όλη η ακινητοποίηση, η παθητικότητα ανοίγει τον δρόμο για έναν ρομποτοποιημένο άνθρωπο. Κάποια στιγμή, ίσως η γη αυτή να κατοικείται από μια άλλου είδους ρομποτοποιημένη ανθρωπότητα. Ίσως δημιουργηθεί μια άλλη δυστοπία, χειρότερη από αυτή που βιώνουμε σήμερα.
Θεωρείτε ότι βρισκόμαστε στο τέλος του πολιτισμού μας, όπως τον γνωρίζουμε;
Έτσι νομίζω, ότι πάμε προς τα εκεί. Τώρα το πότε θα συμβεί αυτό… Μετά από πενήντα, εκατό ή διακόσια χρόνια; Αυτό κανείς δεν μπορεί να το προβλέψει. Αλλά αισθάνομαι ότι αυτή είναι μια προδιαγεγραμμένη πορεία. Είναι τρομερό ότι τα παιδιά ζουν σε μια εικονική πραγματικότητα από την ώρα που γεννιούνται. Επομένως, όλος ο πλούτος που προσφέρει στον άνθρωπο η φύση, οι εικόνες, οι μυρωδιές υπολειτουργεί. Υπολειτουργούν οι αισθήσεις σε τέτοιον βαθμό που εξαφανίζονται και δίνουν τη θέση τους στις τεχνητές αισθήσεις. Σιγά-σιγά γινόμαστε η γέφυρα για μια εποχή κλωνοποίησης. Αισθάνομαι ότι πολτοποιείται η ανθρώπινη σκέψη, ότι αδρανοποιούνται τα συναισθήματα, ότι χάνεται η σχέση των σωμάτων, χάνονται οι αισθήσεις. Ο άνθρωπος χάνει τις ωραίες του ιδιότητες, τη σκέψη του, το νου του, την ψυχή του, τη σχέση του με τη φύση, τον Θεό, τη σχέση του με την Πόλη. Δεν ακούμε πια. Δεν βλέπουμε. Βλέπουμε το διάμεσο. Είμαστε και εμείς μέρος του διάμεσου. Είμαστε οι διάμεσοι. Εμείς οι ίδιοι είμαστε η εικονική πραγματικότητα. Ανάψαμε εν αγνοία μας το πράσινο φως σε κάτι ακόμα πιο άγριο, πιο επικίνδυνο και πιο ανοίκειο που έρχεται και θα επικρατήσει σιγά -σιγά και μάλλον με μεγαλύτερη ταχύτητα από ότι έχουμε προβλέψει.
Ιστορία και διαγενεακό τραύμα
Αντίθετα με τη σημερινή γενιά, αισθάνομαι ότι η δική σας γενιά ήταν αποδέκτης του απόηχου συνταρακτικών ιστορικών γεγονότων τόσο παγκόσμιων, όσο και εγχώριων. Δεν τα ζήσατε οι ίδιοι, αλλά επειδή τα έζησαν οι δικοί σας κληροδοτήθηκε ως διαγενεακό τραύμα. Νιώθετε ότι ισχύει αυτό;
Ναι, ισχύει. Το Τραύμα κληρονομήθηκε, διοχετεύτηκε, διαδόθηκε. Κάποια στιγμή της ζωής μου ήρθα αντιμέτωπος με αυτό. Το έβλεπα, το παρατηρούσα ,το μελετούσα. Τώρα που του επέτρεψα να περάσει στο κύτταρό μου, στη ζωή μου, στην καθημερινότητά μου έχει μετατραπεί σε έναν δείκτη που οδηγεί τα πράγματα. Έτσι το αισθάνομαι. Σαν να είναι ένας οδηγός αόρατος, που δεν φαίνεται, που δεν τον ανακαλώ. Κι όμως χωρίς να γίνεται καμία ανάκληση, χωρίς πια να πληγώνει ή να αναχαιτίζει, το τραύμα συνυπάρχει στην καθημερινότητά μου, ζει μαζί μου, είμαι εγώ. Το εμπεριέχω.
Επομένως, αυτός ήταν ο δικός σας τρόπος επούλωσης: η συνύπαρξη με αυτό, το να αποτελεί άρρηκτο κομμάτι όλης αυτής της διαδρομής ;
Ναι, μάλλον αυτός ήταν ο δικός μου τρόπος …Ναι, αποτελεί ένα άρρηκτο κομμάτι. Το ίδιο το τραύμα έχει τα χαρακτηριστικά μου. Το ίδιο το τραύμα είμαι εγώ. Έγινε και δικό μου. Ξέρεις , στην Αυστρία υπάρχει μια ιστορικός, η Sabine Fuchs, η οποία είδε όλη τη ζωή μου και τη δουλειά μου, μέσα από μια ιστορική σκοπιά. Μελέτησε όλο το έργο μου και εντόπισε πώς και σε ποιες παραστάσεις αναγνωρίζουμε πραγματικά το τραύμα για το οποίο μιλάω συνέχεια, και όταν λέω τραύμα εννοώ το μετεμφυλιακό τραύμα. Και η μελέτη της αυτή θα εκδοθεί και θα έχει τίτλο: «Δεν είμαι θύμα του εμφυλίου πολέμου».
Ο αργός χρόνος
Τόσο στη ζωή όσο και στην τέχνη σας, σας απασχόλησε πολύ η έννοια του χρόνου ως κομβικό ζήτημα. Οι σύγχρονες κοινωνίες της υψηλής τεχνολογίας εκβιάζουν τον χρόνο. Θα θέλατε να μας μιλήσετε σχετικά;
Ο χρόνος δεν ανοίγει με μηχανικούς τρόπους. Ο χρόνος είναι υπόθεση του ανθρώπου. Είναι το βάθος του ανθρώπου. Είναι παράλογο να σκεφτούμε ότι μία μηχανή μπορεί να δημιουργήσει τον αργό χρόνο. Ο χρόνος ενυπάρχει στην ανθρώπινη ύπαρξη. Η διαστολή του χρόνου είναι ένα πολύ σημαντικό χαρακτηριστικό κυρίως των λαών του Νότου. Υπάρχει στην παράδοσή μας. Στον Βορρά όχι. Στην Ελλάδα λιγότερο από άλλους λαούς του Nότου. Όσο πας προς την Ανατολή ή προς την Αφρική ο χρόνος γίνεται ακόμα πιο αργός, διαστέλλεται η ζωή. Δεν υπάρχει κανένα άγχος, καμία αγωνία για κάποιο αποτέλεσμα ή στόχο. Αντίθετα, στις Η.Π.Α., ο καπιταλισμός έχει κάνει όλη αυτή την επίθεση ενάντια στον αργό χρόνο. Γεγονός τρομαχτικό με ανυπολόγιστες συνέπειες για την ανθρώπινη οντότητα. Ενισχύει τον γρήγορο χρόνο που παράγει χρήμα. Τον χρόνο της τεχνολογίας όπου η μηχανή διατάζει τον άνθρωπο, όπου ο άνθρωπος καθίσταται υποχείριο της μηχανής.
Θα θέλατε να αναλύσετε τι εννοείται με τον όρο αργός χρόνος ;
Ο αργός χρόνος βρίσκεται στον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης. Τον αντικατοπτρίζει το πτολεμαϊκό σύστημα. Αυτό που ακολούθησε και ανέπτυξε ο μέγιστος Γιάννης Χρήστου: ξεκινάς να πας από το Α στο Β και όσο πλησιάζεις το Β, τόσο αυτό απομακρύνεται. Επειδή προς το σημείο Β ανοίγει ο χρόνος, διαστέλλεται. Δεν λέμε Εγώ πάω στην Ιθάκη, λέμε Εγώ πάω προς την Ιθάκη. Και η Ιθάκη διαρκώς απομακρύνεται. Υπάρχουν πολύ σημαντικά οντολογικά ζητήματα στον αργό χρόνο, γιατί ο αργός χρόνος σχετίζεται πάρα πολύ με τη μνήμη. Ο αργός χρόνος δημιουργεί τη μνήμη. Ο χρόνος, η μνήμη και το σώμα είναι τα τρία κεφαλαιώδη ζητήματα, που οφείλουν να μας απασχολούν όταν προσεγγίζουμε την αρχαία ελληνική τραγωδία και την τέχνη συνολικά. Φυσικά, πρέπει να υπάρχει μια δομή, γιατί η Αρχαία Ελληνική τραγωδία είναι η γεωμέτρηση του χάους, είναι η ατελέσφορη προσπάθεια να δώσεις μέτρο σε αυτό που δεν έχει μέτρο, να δώσεις αρμονία σε αυτό που δεν έχει αρμονία. Η τέχνη μπορεί να είναι μία διαδικασία εξανθρωπισμού. Να ξαναβρεί ο άνθρωπος τους άξονές του, τα μεγάλα οντολογικά ζητήματα.
Οδύσσειες …
Στην κουβέντα μας, αναφερθήκατε στην Οδύσσεια, τι είναι αυτό που σας ωθεί σε αυτήν την αναφορά;
Στον σύγχρονο κόσμο οτιδήποτε διαφορετικό μας φαίνεται ανοίκειο, αλλιώτικο, μας φοβίζει, το απωθούμε αυτόματα. Δεν θα σκεφτόμασταν -δεν θα αντέχαμε ποτέ-να συναντήσουμε τους «Λαιστρυγόνες» ή να γίνουμε «οι χοίροι της Κίρκης». Αυτό όμως, είναι το μεγάλο μάθημα στο ταξίδι του Οδυσσέα: στην πορεία της ανθρώπινης ζωής τυχαίνουν στον δρόμο μας και «Λαιστρυγόνες» και «Σειρήνες» και «Κύκλωπες» και πρέπει να είμαστε έτοιμοι να συνομιλήσουμε μαζί τους, γιατί μόνο τότε θα μας αποκαλυφθούν τα κρυμμένα δώρα τους.
Χρειάζεται θάρρος, όμως…
Ναι, χρειάζεται. Όμως αυτός είναι ο πλούτος της ζωής: ότι έχουμε τη δυνατότητα να βγαίνουμε από την καθημερινότητα, να συναντάμε καινούργιους ανθρώπους, καινούργιες ιδέες. Αυτό που επιδιώκω με τη διαπολιτισμικότητα των παραστάσεών μου. Και ξέρω ότι έγινα πολύ πιο πλούσιος άνθρωπος στη σκέψη από αυτές τις συναντήσεις. Άνοιξε η ύπαρξή μου, ο ψυχικός μου κόσμος έγινε ολοκληρωτικά ανοιχτός, γιατί δέχτηκα να κάνω αυτό το ταξίδι στα άγνωστα «τοπία». Αυτά τα άγνωστα τοπία που προτείνονται σε κάθε «Οδυσσέα».
Επομένως, εσείς έχετε κάνει αυτό το «ταξίδι» και έχετε συνομιλήσει πολλές φορές με το ανοίκειο….
Προσπάθησα να συνομιλήσω και με το ανοίκειο και με την «Κίρκη» και με «Λαιστρυγόνες»… Η Οδύσσεια είναι το κατεξοχήν μάθημα, η Βίβλος, θα έλεγα, για να ανοίξουμε τα όριά μας, να περάσουμε τον ορίζοντα για να πάμε σε καινούριους τόπους και, εν κατακλείδι, για να σωθούμε. Αυτή η ανάγκη του καλλιτέχνη δεν πρέπει να σβήσει: να ψάχνει αυτό που δεν μπορεί να βρει. Να ψάχνει κάτι που δεν ξέρει ακριβώς τι είναι. Η ασάφεια είναι μια πραγματικά πολύ σπουδαία ιστορία. Το μετέωρο, αυτό που δεν δέχεται να ερμηνευθεί… Αυτό δεν είναι το ζητούμενο;
Έχει τρόμο το ταξίδι αυτό ;
Έχει μεγάλο τρόμο , αλλά όσο μαθαίνεις τόσο χαλυβδώνεσαι. Το ανοίκειο γίνεται οικείο, ηρεμείς και απαλλάσσεσαι από τον φόβο. Μας κάνει πιο γενναίους η επαφή με το ανοίκειο. Ο φόβος καλλιεργείται από το σύστημα και μας μετατρέπει σε σκλάβους.
Ίσως, δεν μπορούμε καν να το αντιληφθούμε πλέον το ανοίκειο εξαιτίας αυτής της υποδούλωσης ;
Πιστεύω ότι δεν μπορούμε πια να το αντιληφθούμε. Είμαστε εγκλωβισμένοι σε κουτάκια. Έχουν αδρανήσει οι αισθήσεις μας, η διαίσθησή μας, το ένστικτο της επιβίωσης. Στοιχεία που συναντάμε στο ζωικό βασίλειο στον άνθρωπο πλέον υπολειτουργούν και τον οδηγούν να αποφεύγει κάθε καινούρια εμπειρία.
Νομίζω ότι πλέον ζούμε και σε μια εποχή που ο άνθρωπος έχει δαιμονοποιήσει τον πόνο, εννοώ τον σωματικό πόνο.
Μα ο δυτικός πολιτισμός και ο καπιταλισμός στηρίζονται στην καλλιέργεια της αποφυγής του πόνου. Ολέθριο, γιατί ο πόνος είναι ο βαθύς χρόνος. Όταν ανοίγει αυτός ο χρόνος είναι αποκαλυπτικός. Είναι ο φυσικός χρόνος. Όλη η ζωή καθορίζονταν από τον κύκλο της φύσης: φθορά, θάνατος, αναγέννηση και πάλι από την αρχή. Όλο αυτό προσφέρει μια σοφία. Συν τοις άλλοις αυτοί είναι οι κύκλοι του Διόνυσου.
.
Θέλετε να πείτε αυτή την υπέροχη ιστορία για αυτή τη φυλή που μιλάει με ήχους πουλιών.
Αυτός ο τόπος βρίσκεται σε ένα ακρότατο σημείο της γης, στη βόρεια Σιβηρία προς την Ανατολή, πάνω και από την Ιαπωνία . Εκεί υπάρχουν δύο χωριά , τα τελευταία στον κόσμο που οι κάτοικοί του μιλούν με ήχους της φύσης και των ζώων. Η ίδια η καθημερινότητα αυτών των ανθρώπων είναι ένα καλλιτεχνικό γεγονός, και συνυπάρχει με όλους τους όμορφους ήχους που ο Δυτικός κόσμος έχει προ πολλού ξεχάσει. Ήθελα να κάνω τις Βάκχες εκεί. Ένα σχέδιο που το ανέβαλλα.
Το αναβάλλατε. Δεν το ματαιώσατε όμως;
Το ανέβαλα. Δεν το ματαίωσα
Σε αυτό το παράξενο μέρος, στην άκρη της γης σας έκαναν μέλος της κοινότητάς τους, έτσι δεν είναι…
Βέβαια, ναι. Με δέχτηκαν σε αυτήν τη φυλή, την αρχέγονη, που ο πολιτισμός της επιβιώνει μέχρι σήμερα. Είχαν συγκεκριμένο τελετουργικό, πέρασα κανονική τελετή μύησης. Ο Πρώτος θεός τους είναι ο Ήλιος και ο δεύτερος είναι το Άσπρο Άλογο. Αυτό το μέρος δεν είναι προσβάσιμο σε τουρίστες
…Αυτό που δεν μπορεί να γίνει θέατρο
Τι είναι αυτό που ευαγγελίζεστε για το μέλλον;
Μια τέχνη πέρα από τον απόλυτο δημιουργό, πέρα από τον απόλυτο ρυθμιστή, πέρα από τον απόλυτο συντελεστή.
Ευαγγελίζεστε δηλαδή η τέχνη σας να αποκτήσει μια αυθυπαρξία πέρα από εσάς;
Να δημιουργήσω κάτι το οποίο να πάρει ζωή, να αυτονομηθεί. Να γίνει ένα σώμα που οδεύει για κάπου αλλού, πέρα από εμένα, εγώ να μένω πίσω κι αυτό να μου κλείνει το μάτι και να τρέχει ορφανό, αλλά εγώ να μην μπορώ να το ακολουθώ γιατί έχει φύγει από μένα…
Αυτό από την πλευρά σας είναι γενναιόδωρο και σοφό.
Έχει, όμως, μεγάλο κόστος και είναι πολύ δύσκολο. Χρειάζεται να ισχυροποιηθεί, να αυτονομηθεί. Να γίνει ένα σώμα, ένας οργανισμός, να αποκτήσει δύναμη. Ναι, αυτό ευαγγελίζομαι. Θα φανεί. Ήδη κάτι αχνοφαίνεται …
Αυτό αισθάνθηκα ότι εννοούσατε όταν μου είπατε ότι θέλω να μιλήσουμε για αυτό που δεν μπορεί να γίνει θέατρο. Για αυτή τη στιγμή που ο άνθρωπος ό,τι κι αν έχει κάνει στη ζωή του, όποιος και να ‘ναι αντιλαμβάνεται πραγματικά όμως, όχι διανοητικά τη φθορά.
Ακριβώς, έτσι είναι.
Και αυτό είναι ένα κομμάτι που δεν μπορεί να γίνει θέατρο;
Ακριβώς. Μπορεί να γίνει θέατρο, αλλά είναι το ίδιο ένα μεγάλο ζήτημα που υπερβαίνει το θέατρο…Αυτή η στιγμή έχει μια διαστολή χρόνου πολύ μεγάλη, αν βέβαια έχεις ευαισθησίες, αλλιώς μπορεί να περνάνε όλα αυτά και να μην γίνονται αντιληπτά. Από τη στιγμή αυτή και μετά, όλα είναι αλλιώς. Είσαι απέναντι στο ανοίκειο, αλλά είσαι κι εσύ μέρος του ανοίκειου. Είσαι και εσύ ανοίκειος. Αγγίζεις το Απόμακρο.
Σε κάποιο σημείο της κουβέντας μας αναφερθήκατε στον Θεό. Τι είναι ο Θεός για εσάς;
Θεός μπορεί να είναι ένα λουλούδι. Και η στιγμή που το αγγίζουμε είναι θεϊκή στιγμή. Περπατούσα προχθές και άργησα. Δεν έβρισκα ταξί, ήταν μια μέρα που είχε πολλή κίνηση. Και πήρα τον δρόμο να πάω με τα πόδια στο σπίτι μου, περίπου τέσσερα χιλιόμετρα. Στη μέση της διαδρομής κουράστηκα, δεν είπα «Θεέ μου βοήθησέ με», είπα «Μάνα βοήθησέ με». Και πήρα δύναμη και έφτασα σπίτι. Η Μάνα ήταν ο Θεός…
[Θερμές ευχαριστίες στον κ. Δ. Σαγιάννη]
