Το μόνο που λείπει είναι μια λευκή περσική γάτα στην αγκαλιά του και θα είχαμε να κάνουμε με το εντελώς γραφικό πορτρέτο του χολιγουντιανού κακού, ένας Μπλόφελντ βγαλμένος από τις ταινίες Τζέιμς Μποντ της δεκαετίας του εξήντα. Το ειρωνικό και αποστασιοποιημένο του μειδίαμα όταν συναντάται με διάφορους ηγέτες, έχοντας πρώτα επιχειρήσει να τους εξευτελίσει επικοινωνιακά, η αυταρέσκεια ενός ανθρώπου που δεν έχει να λογοδοτήσει σε κανέναν, η ταπείνωση ξένων ηγετών μικρομεσαίων χωρών αλλά και των πολιτικών υφισταμένων του, τους οποίους χρησιμοποιεί σαν μαριονέτες, όλα τα παραπάνω συγκλίνουν στο προφανές: Ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει μεταμορφωθεί σχεδόν σε καρικατούρα, δείχνοντας να απολαμβάνει αυτό το ανατριχιαστικό makeover.
Σκεφτείτε τα κατορθώματά του την τελευταία δεκαετία: εισβολές και κατακτήσεις ξένων εδαφών (Κριμαία, Γεωργία), στρατιωτική στήριξη των πιο ολοκληρωτικών καθεστώτων χωρίς τον παραμικρό ηθικό φραγμό (Άσαντ, Λουκασένκο), δολοφονίες αντικαθεστωτικών με τον καρτουνίστικο τρόπο της δηλητηρίασης (Λιτβινένκο, Ναβάλνι), φυλάκιση με εξοντωτικές ποινές πολιτικών του αντιπάλων (Ναβάλνι και πάλι, είναι το πουλέν του), συστηματική εκστρατεία ντοπαρίσματος των Ρώσων αθλητών, (λόγος για τον οποίο έχουν αποκλειστεί από τις περισσότερες διεθνείς διοργανώσεις), εμπλοκή στην εκλογική διαδικασία των Ηνωμένων Πολιτειών, αναίσχυντη συσσώρευση πλούτου χωρίς να τηρούνται ούτε κατ’ ελάχιστο τα προσχήματα, με βίλες που φαίνονται από το διάστημα και γιοτ μεγέθους κρουαζιερόπλοιου. Σαν να μη φτάνουν όλα τα παραπάνω, βρίσκεται ολοένα και πιο συχνά πίσω από σχεδόν κάθε προσπάθεια αποσταθεροποίησης και χάους στον σύγχρονο κόσμο. Το ερώτημα είναι γιατί;
Από τις ερμηνείες που καθημερινά διαβάζω, κάποιες μου φαίνονται εντελώς ανεπαρκείς. Για παράδειγμα, οι εικασίες γεωστρατηγικής φύσεως ότι η Ρωσία δεν θέλει την απειλή του ΝΑΤΟ γιατί φοβάται βαλλιστικούς πυραύλους στη Μόσχα ή την πιθανότητα εισβολής, δεν γίνεται να ληφθούν σοβαρά, ούτε καν οι ίδιοι οι Ρώσοι δεν τις πιστεύουν. Ούτε και η άποψη ότι είναι γεωπολιτικός μονόδρομος για τη Ρωσία το αιώνιο σαμποτάζ των δυτικών συμφερόντων μοιάζει επαρκής, ιδιαίτερα αφού αυτή η διαρκής δολιοφθορά προκαλεί οικονομικές κυρώσεις για την ίδια τη Ρωσία – της οποίας η οικονομία απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί ανθηρή – ενώ η διαρκής αποσταθεροποίηση εμποδίζει τις αναπτυξιακές προοπτικές όλων.
Μία δεύτερη εξήγηση που έχω διαβάσει μου φαίνεται πράγματι πιο λογική: η στροφή όλο και περισσότερων πρώην σοβιετικών δημοκρατιών προς ένα ανοιχτό, δημοκρατικό σύστημα στην ίδια του τη γειτονιά ίσως δώσει τις λάθος ιδέες στους Ρώσους πολίτες και του χαλάσει την πιάτσα. Και πάλι όμως, οι χώρες της Βαλτικής και η Πολωνία είναι δημοκρατικές κοινωνίες δυτικού τύπου εδώ και τριάντα χρόνια, χωρίς να του έχουν προκαλέσει ιδιαίτερα προβλήματα.
Όμως μια εναλλακτική ερμηνεία θεωρώ ότι είναι αρκετά ενδιαφέρουσα και ενδεχομένως αποτελεί τροφή για σκέψη. Η ταπείνωση της πολιτικής ηγεσίας των (πρώην) σοβιετικών στα πρώτα χρόνια μετά την πτώση του κομουνιστικού καθεστώτος υπήρξε αρκετά ωμή. Τα τηλεφωνήματα του Κλίντον σε δυτικούς ηγέτες να παραστούν στις συναντήσεις του με τον διαρκώς μεθυσμένο Γιέλτσιν, οι οποίες διαγράφονταν εξόχως διασκεδαστικές, δίνουν την εικόνα μιας πληγωμένης αρκούδας που την τσιγκλάνε να χορεύει στην πλατεία του χωριού. Ο ηθικός ευτελισμός μιας τεράστιας σε ισχύ αλλά και ιστορία χώρας, η οποία κατάντησε να έχει σαν κύρια εξαγώγιμα προϊόντα τη δεκαετία του ενενήντα τα καλάσνικοφ, τη μαφία και τις ιερόδουλες, υπήρξε βαρύς και είναι σαφές ότι κάποιοι δεν ξέχασαν.
Μπορεί να είναι αυτός ο πραγματικός λόγος πίσω από όλα αυτά; Όχι δηλαδή η λογική αλλά το θυμικό; Οι συσσωρευμένες ταπεινώσεις να έχουν πλέον τροφοδοτήσει μια τυφλή εκδικητική μανία ανεξαρτήτως συνεπειών; Η αλήθεια είναι ότι οι αναμφισβήτητες ικανότητες του Βλαδίμηρου δεν χαρακτηρίζουν άνθρωπο από τον οποίο απουσιάζει η ψυχρή λογική. Όμως το γνωμικό είναι γνωστό: η εξουσία διαφθείρει. Η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα. Όταν έχουμε μάλιστα να κάνουμε με πυρηνικά, το πράγμα ζορίζει πολύ.
Και αν η εικόνα του Πούτιν παραπέμπει σε κακό από περιπέτεια του εξήντα, η εικόνα ορισμένων ηγετών μιας Ευρώπης εντελώς εκτός τόπου και χρόνου, μάλλον θυμίζει τις φαρσοκωμωδίες των στούντιο Ealing από τη δεκαετία του πενήντα. Ο νέος Γερμανός καγκελάριος (που μοιάζει με σωσία του Λουί ντε Φυνές) είναι τόσο χαμηλών τόνων που χρειάζεται ενισχυτή από συναυλία των Metallica για να ακουστεί, ο αμίμητος Μπόρις Τζόνσον δείχνει σαν να το έσκασε από ίδρυμα για αθεράπευτους νοσταλγούς της πάλαι ποτέ αυτοκρατορίας, ενώ ο Πούτιν τσέπης Βίκτορ Όρμπαν ξεφτιλίζει τις αξίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης χωρίς την παραμικρή συνέπεια.
Καθώς ξεδιπλώνεται σε ζωντανή μετάδοση το θλιβερό χάος της ρωσικής επίθεσης στην Ουκρανία, τελικά μάλλον η περιπέτεια και η κωμωδία δίνουν τη θέση τους στην απόλυτη τραγωδία. Το μποτιλιάρισμα στους αυτοκινητόδρομους δυτικά του Κιέβου προμηνύει νέα καραβάνια προσφύγων. Ο νόμος της ζούγκλας απειλεί τις κατακτήσεις του διεθνούς δικαίου. Η οσμή του μπαρουτιού απλώνεται και πάλι πάνω από την Ευρώπη. Οι τιμές ενέργειας και αγαθών εκτινάσσονται. Με το που πάμε να σηκώσουμε κεφάλι από την πανδημία, με το που συνειδητοποιούμε τις καταστροφικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, ερχόμαστε αντιμέτωποι με μία ακόμη υπαρξιακή κρίση. Μάλλον θα χρειαστούμε ένα νέο θέατρο του παραλόγου για να βγάλουμε άκρη με όσα ζούμε.
