Στέκομαι μπροστά σε λακκούβες με λασπωμένο νερό. Στα δεξιά μου ο ποταμός Βιστούλας και στα αριστερά ένα δάσος. Ο οδηγός του ταξί μόλις έφυγε εκνευρισμένος. Δεν καταφέραμε να συνεννοηθούμε, εκείνος στα πολωνικά και εγώ στα αγγλικά, για το πού ακριβώς έπρεπε να με αφήσει. Ενώ βρέχει και εγώ δεν ξέρω προς τα πού να κατευθυνθώ, η ιδέα της αυθόρμητης συνέντευξης με τον Ιβάν Βιριπάγιεφ, δεν μοιάζει η καλύτερη που είχα ποτέ μου. Η βοηθός του απαντάει στο τηλέφωνο, ζητώντας μου να μην μετακινηθώ, καθώς κάποιος θα έρθει να με παραλάβει. Παρατηρώ ότι υπάρχουν μερικές ενδείξεις ζωής γύρω μου, το ξύλινο κιόσκι μοιάζει να είναι καφέ. Σε λίγα λεπτά, μια νεανική φιγούρα με μπλε κουκούλα με πλησιάζει. Kάποιος από την ομάδα του Βιριπάγιεφ είναι εδώ. Όταν πλέον τον έχω μπροστά μου, αναγνωρίζω τα χαρακτηριστικά γαλανά του μάτια. Απλώνοντας το χέρι του για να μου συστηθεί, μου απολογείται που δεν μιλάει καλά αγγλικά. Eίναι ο ίδιος ο Ιβάν που έχει έρθει να με ξεναγήσει στο Teal House.
To Teal House είναι το πολιτιστικό κέντρο που ίδρυσε το 2022 στη Βαρσοβία μαζί με την Πολωνή ηθοποιό Καρολίνα Γκρούσκα με στόχο να βοηθήσουν εκτοπισμένους καλλιτέχνες να βρουν νέα καλλιτεχνική πατρίδα. Είναι ένας ανοιχτός χώρος που φιλοξενεί καλλιτεχνικά εργαστήρια, πρόβες και παραστάσεις. Το πρώτο πράγμα που τον ρωτάω αφού καθίσουμε μέσα στο σχετικά κρύο στούντιο είναι τι σημαίνει Teal.
«Τιρκουάζ», θα μου απαντήσει. Και συμπληρώνει ότι η ιδέα των λεγόμενων Teal Organizations, που λειτουργούν με αυτοοργάνωση και χωρίς ιεραρχίες, βασίζεται στη φιλοσοφία του Αμερικανού Ken Wilber, ο οποίος βλέπει την ανθρωπότητα ως έναν ενιαίο οργανισμό. Σύμφωνα με αυτήν, η ανθρώπινη συνείδηση ακολουθεί μια σπειροειδή πορεία, κάθε στάδιο δεν ακυρώνει το προηγούμενο, αλλά το εμπεριέχει και το εξελίσσει. Τα στάδια αυτά αποτυπώνονται με χρώματα, καθένα εκ των οποίων συμβολίζει έναν διαφορετικό τρόπο σκέψης και ύπαρξης. Το τιρκουάζ είναι ένα από τα πιο εξελιγμένα στάδια αυτής της σπειροειδούς ανάπτυξης, φέροντας στοιχεία όπως η ολιστική κοσμοθεώρηση, η συλλογική νοημοσύνη και η απέραντη συμπόνοια.
«Ό,τι κάνουμε στη ζωή μας είναι μια επικοινωνία», θα μου πει. «Έτσι, αυτό το είδος επικοινωνίας αναπτύσσεται από τα χαμηλότερα προς τα υψηλότερα στρώματα. Ο πόλεμος και η βία, αυτά είναι κακά είδη επικοινωνίας, αλλά παρ’ όλα αυτά είναι επικοινωνία. Υπάρχει όμως και ένα είδος επικοινωνίας που είναι η κατανόηση του άλλου, η αλληλοβοήθεια, η συμπόνια. Αυτό καλλιεργούμε στο Teal House».
Πώς προσπαθείτε να βοηθήσετε τους εκτοπισμένους καλλιτέχνες να ενσωματωθούν στο νέο περιβάλλον; Ποιες είναι οι δράσεις σας;
Κάνουμε διάφορα πράγματα. Πρώτα απ’ όλα, τους δίνουμε χώρο. Είναι πολύ δύσκολο να βρεις χώρο για πρόβες σε μια χώρα που δεν γνωρίζεις, και φυσικά κοστίζει πολύ. Εμείς τους δίνουμε χώρο, είτε δωρεάν είτε σε πολύ χαμηλές τιμές. Διαθέτουμε ένα στούντιο με όλα τα είδη τεχνικού εξοπλισμού. Ο χώρος μας είναι περιορισμένος, βέβαια, αλλά όποιος θέλει, έχει την ευκαιρία να τον χρησιμοποιήσει. Επίσης, υποβάλουμε αιτήσεις για ανοιχτές προσκλήσεις και επιχορηγήσεις και βοηθάμε καλλιτέχνες να συμμετάσχουν σε τέτοιου είδους πρωτοβουλίες. Έτσι, με αυτόν τον τρόπο, έμμεσα τους δίνουμε τη δυνατότητα να εργαστούν. Ταυτόχρονα, προσπαθούμε να προσελκύσουμε άτομα από την τοπική πολωνική κοινότητα, ώστε να ενσωματωθούν σε αυτή.
Το 2014, ο Βιριπάγιεφ εγκατέλειψε τη Ρωσία, λόγω της ανοιχτής του αντίθεσης στο καθεστώς Πούτιν, της καταδίκης του σε 7.5 χρόνια φυλάκισης και της απαγόρευσης των έργων του στη χώρα. Έπειτα από έντεκα χρόνια ζωής στην Πολωνία, τον ρωτώ αν εξακολουθεί να αισθάνεται ένας εξόριστος καλλιτέχνης ή αν η Πολωνία έχει πια γίνει το σπίτι του.
«Eργάζομαι στην Ευρώπη εδώ και πολύ καιρό, οπότε κατά κάποιο τρόπο συνήθισα να ζω εδώ. Έχω γίνει Ευρωπαίος. Mιλάω άπταιστα πολωνικά και έχω πολωνική υπηκοότητα. Έχω Πολωνούς φοιτητές και συνεργάζομαι με Πολωνούς. Και πραγματικά με συμπαθούν πολύ εδώ. Μου φέρονται καλά. Ωστόσο, αισθάνομαι ξένος. Υπάρχει ένα πολύ ισχυρό χάσμα, νοητικά. Για παράδειγμα, κάθε φορά που έρχομαι στην Ελλάδα, αισθάνομαι πολύ περισσότερο σπίτι μου. Επειδή, το νοητικό μου μοντέλο βασίζεται στην ελληνική κουλτούρα. Αλλά νομίζω ότι είναι πολύ σημαντικό να προσπαθούμε και να αναζητούμε πάντα ένα σύστημα επικοινωνίας και να μην κλεινόμαστε στις ταυτότητές μας». Όσο για τη ρωσική του ταυτότητα, εξηγεί: «Κάθε χρόνο αισθάνομαι όλο και περισσότερο Ρώσος, το καταλαβαίνω, γιατί κουβαλώ μέσα μου την παράδοση της ρωσικής λογοτεχνικής σχολής. Σπούδασα σκηνοθεσία θεάτρου κοντά σε θρυλικούς δασκάλους του ρωσικού θεάτρου και, στη συνέχεια, τα έργα μου ανέβηκαν σε όλα τα μεγάλα θέατρα της Ρωσίας, σε πολλές διαφορετικές πόλεις. Πιστεύω πως είμαι ένας Ρώσος εθνικός θεατρικός συγγραφέας και αυτή είναι η τραγωδία μου. Δεν θα ξαναβρεθώ ποτέ εκεί. Δεν θα εργαστώ ποτέ ξανά εκεί. Γι’ αυτό, όσο καλά κι αν τα πάω στην Ευρώπη, παραμένω, δυστυχώς, ένας Ρώσος θεατρικός συγγραφέας».
Με αφορμή τις παραστάσεις του ‘Οξυγόνο’ και ‘Το Συνέδριο για το Ιράν’ που ανέβηκαν με μεγάλη επιτυχία τους περασμένους μήνες στην Αθήνα, ξεκινώ να τον ρωτάω πώς νιώθει γι’ αυτό, για να προτρέξει ο ίδιος να μου πει:
«Θα σας πω ένα πράγμα σχετικά με ‘Το Συνέδριο για το Ιράν’ και σας παρακαλώ να το δημοσιεύσετε. Έχω λάβει πολλές προτάσεις για να ανέβει αυτό το έργο. Ακόμα και αυτή την εβδομάδα, νομίζω ότι δέχτηκα πέντε. Όλοι θέλουν να το ανεβάσουν. Όταν έγραψα αυτό το έργο, όμως, το 2017, οι συνθήκες ήταν εντελώς διαφορετικές. Το ξαναδιάβασα πρόσφατα και θα ήθελα να ζητήσω από όλους να μην το ανεβάσουν πλέον. Για μένα το βασικό ζήτημα, όταν το έγραφα, ήταν η ανάγκη να κατανοήσει κανείς την νοοτροπία των άλλων ανθρώπων και των άλλων εθνοτήτων, προτού προσπαθήσει να την αλλάξει. Σήμερα, ωστόσο, το έργο αυτό είναι σαν να επαναλαμβάνει τη ρητορική που χρησιμοποιεί ο Πούτιν. Βέβαια, το έργο είναι πολύ πιο σύνθετο από αυτό. Σίγουρα, έχει να κάνει με την αγάπη, και άλλα. Αισθάνομαι όμως πολύ ένοχος για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζω τον ιρανικό λαό σε αυτό το έργο. Την ίδια ώρα, οι άνθρωποι υποφέρουν πραγματικά εκεί. Παραβιάζονται θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Γι’ αυτό, νομίζω ότι πρέπει είτε να ξαναγράψω αυτό το έργο είτε να το απαγορεύσουμε προς το παρόν».
Στο μεταξύ, θα μου πει ότι ετοιμάζεται να έρθει στη Θεσσαλονίκη αυτόν τον Σεπτέμβριο, καθώς θα ανέβει η παράστασή του Mahamaya Electronic Devices. Οι ακροάσεις έχουν ήδη ξεκινήσει. Δεν θα παραλείψει να προσθέσει ότι ανυπομονεί να δει την παράσταση του Τερζόπουλου, τον οποίο θεωρεί έναν από τους μεγαλύτερους δασκάλους του είδους.
Υπάρχει διαφορά στα είδη της τέχνης; τον ρωτάω σχεδόν προβοκατόρικα. «Φυσικά και υπάρχει», μου απαντά. «Ο στόχος της τέχνης είναι να εκπλήσσει, να προσφέρει ευχαρίστηση. Mπορεί να είναι ένας χορός, ένα ποίημα, ένα θεατρικό έργο ή και μια σκέψη. Και δημιουργείται για να το απολαύσει ένα άτομο. Εγώ, για παράδειγμα, είμαι 50 ετών και εδώ και πολλά χρόνια, δεν θέλω να πω στον κόσμο τίποτα. Θέλω απλώς να δημιουργήσω ένα όμορφο πράγμα για να το απολαύσει. Η πνευματική τέχνη έχει παρόμοιο αποτέλεσμα με τη γιόγκα. Ασκεί ένα είδος ενεργειακής επίδρασης στο κοινό. Είναι σαν να συμμετέχεις σε μια τελετουργία. Δεν είναι μόνο το νοητικό κομμάτι και τι επεξεργάζεται το μυαλό σου. Έρχεται όλο σου το είναι σε επαφή με αυτό που γίνεται. Νομίζω ότι αυτό είναι το είδος των θεατρικών έργων που γράφω. Αλλά πρέπει να σκηνοθετηθούν και με τον ανάλογο τρόπο. Και εκεί είναι το πρόβλημά μου γιατί υπάρχουν πολύ λίγοι άνθρωποι που μπορούν να τα ανεβάσουν όπως έχουν γραφτεί. Και γι’ αυτό, μάλλον, συχνά μένουν στο επίπεδο της συνηθισμένης τέχνης».
Μου τονίζει εδώ ότι η λέξη πνευματική ίσως παρά είναι χριστιανική γι’ αυτό που εννοεί. «Στην πραγματικότητα, μιλάμε για μια τέχνη που σε εξελίσσει. Μια τέχνη που σου επιτρέπει να δεις μέσα σου. Αυτή η τέχνη μάς επιτρέπει να δούμε τι μας περιορίζει και, με αυτόν τον τρόπο, να απελευθερωθούμε. Είναι σαν να πηγαίνουμε σε έναν ψυχολόγο, έναν θεραπευτή».
Σηκώνεται να μου βάλει νερό, και μετά από σαρανταπέντε λεπτά καθισμένοι στο στούντιο, το κρύο, αν και Μάιος, είναι σχεδόν τσουχτερό. Η κουβέντα μας θα γίνει πιο προσωπική. Κάνοντας μια αναδρομή στην πορεία του, μου λέει: «Στην αρχή, έγραφα για να αντιταχτώ σε αυτόν τον κόσμο, να επαναστατήσω, να εκφραστώ. Το έργο Οξυγόνο ανήκει σε εκείνη την περίοδο. Αργότερα, πέρασα σε μια φάση που πίστευα ότι μετέφερα κάποια γνώση, ότι έπρεπε να πω στους ανθρώπους κάτι σοφό. Ότι έπρεπε να τους πω κάτι. Τώρα, έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η ζωή δεν έχει κανένα νόημα. Ούτε οι σκέψεις, ούτε οι ιδέες, ούτε οτιδήποτε άλλο έχει σημασία. Οπότε απλά κάνουμε αυτό που είναι να κάνουμε. Βλέπω τον εαυτό μου ως ένα άτομο που είναι καλό στο να γράφει θεατρικά έργα, οπότε απλά τα γράφω. Θα ήθελα πραγματικά να σταματήσω. Αλλά, προς το παρόν, δεν βλέπω τον εαυτό μου ικανό να το κάνει».
Για ποια ζητήματα θεωρείς ότι τα έργα σου μιλάνε πρωτίστως; «Τα έργα μου αφορούν το νόημα της ζωής, όχι με την έννοια ότι δίνουν τις απαντήσεις, αλλά με την έννοια ότι θέτουν τα ερωτήματα». Ετοιμάζοντας τη συνέντευξή του, είδα το βίντεο που εξηγεί την αποστολή του Teal House. Εκεί αναφέρεται ότι οι καλλιτέχνες θα βρουν απάντηση στο ερώτημα: «ποιοι είναι στ’ αλήθεια». Έτσι, όταν ολοκληρώνω τη συνέντευξη με αυτή την ερώτηση, εκείνος γελάει και μου απαντάει περιπαικτικά:
«Νομίζω ότι είμαι κοσμική ενέργεια που εκδηλώνεται με τη μορφή ενός Homo sapiens που βρίσκεται στην Ευρώπη. Το μισό του γενετικό υπόβαθρο είναι ρωσικής καταγωγής και το άλλο μισό εβραϊκής. Ζει στην Πολωνία και γράφει θεατρικά έργα».
Info: Η νέα παράσταση με το έργο του Ιβάν Βιριπάγιεφ με τίτλο “Mahamaya Electronic Devices”, αναμένεται να κάνει πρεμιέρα στις 19 Σεπτεμβρίου στη Θεσσαλονίκη.
