Η Νίσυρος μοιάζει με φυλακτό στο χάρτη του νοτίου Αιγαίου· ένα μικρό ηφαιστειογενές νησί με πολιτισμική συνέχεια που εκτείνεται από τη Νεολιθική εποχή έως σήμερα. Ανήκει στο ηφαιστειακό τόξο μαζί με τη Σαντορίνη, τη Μήλο και την Κω, και είναι γνωστή για τον εντυπωσιακό ενεργό κρατήρα της, τον «Στέφανο». Πέρα όμως από τη γεωλογική της σπανιότητα, η Νίσυρος ξεχωρίζει για τον βοτανικό της πλούτο και τις ζωντανές παραδόσεις που επιβιώνουν ακόμη, σε μεγάλο βαθμό χάρη στον λιγοστό τουρισμό κυρίως ημερήσιες επισκέψεις από την Κω που δεν έχει αλλοιώσει τον τοπικό ρυθμό ζωής.
Η χλωρίδα του νησιού επηρεάζεται έντονα από το ηφαιστειακό έδαφος, την αλμύρα, τους ανέμους και τη μακρόχρονη μικρή ανθρώπινη παρουσία. Η μικρή της αλλά πολύτιμη έκταση, φιλοξενεί είδη όπως το φασκόμηλο (Salvia fruticosa), το θρούμπι (Thymbra capitata), διάφορες μέντες (Mentha spicata, Mentha pulegium), το δενδρολίβανο (Rosmarinus officinalis), αλλά και λυγαριές (Vitex agnus-castus) κοντά σε υγροτόπους. Στις πλαγιές και στους αγρούς, ο επισκέπτης μπορεί να εντοπίσει το σπάνιο φυσικό υβρίδιο Origanum × intercedens, αποτέλεσμα διασταύρωσης της ρίγανης (Origanum vulgare subsp. hirtum) και του θυμαριού (Origanum onites), το οποίο καταγράφηκε επιστημονικά στη Νίσυρο.
Η χρήση των βοτάνων παραμένει καθημερινή: μπαίνουν σε φαγητά, ροφήματα και στις εορταστικές τελετές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η κανελάδα, ένα δροσιστικό σιρόπι με κανέλα (Cinnamomum verum) και γαρύφαλλο (Syzygium aromaticum), που σερβίρεται με κρύο νερό. Ο φλοιός της κανέλας αναγνωρίζεται ως παραδοσιακό φυτικό φάρμακο για την ανακούφιση ήπιων σπασμωδικών γαστρεντερικών διαταραχών, όπως ο μετεωρισμός. Το γαρίφαλο, αν και στην παραδοσιακή χρήση του συνδέεται κυρίως με τη στοματική υγιεινή, εδώ προσθέτει το χαρακτηριστικό του άρωμα και τη ζεστή γεύση.
Οι παραδοσιακές κατοικίες της Νισύρου, όπως και σε άλλα νησιά των Δωδεκανήσων, έχουν την επίπεδη στέγη τους σαν «άνω αυλή» έναν ανοιχτό, πολύτιμο χώρο, συνδεδεμένο με την καθημερινότητα. Εκεί γίνονταν δουλειές του σπιτιού, όπως το άπλωμα των ρούχων και οι γνωστές από παλιά κουβέντες με τον γείτονα για τα καθημερινά νέα, μοναδικό θα έλεγα σήμερα, οι ήχοι της γειτονιάς να ταξιδεύουν πάνω από τις αυλές.
Άλλες ταράτσες λειτουργούσαν ως σημεία συγκέντρωσης της βροχής προς ειδικές δεξαμενές, αλλά και ως χώροι ξεκούρασης και θέας. Ακόμη και σήμερα, πολλοί τις αξιοποιούν πιο εκλεπτυσμένα για να απολαμβάνουν την ηρεμία και τη θέα, όπως γινόταν και παλιά.
Η ζωή κυλά ήσυχα στα χωριά του νησιού. Στο Μανδράκι, οι καμάρες και τα στενά δρομάκια οδηγούν στην κεντρική πλατεία με τον μεγάλο πλάτανο, σημείο συνάντησης για καφέ ή για συζήτηση κάτω από τη σκιά. Στο Εμπορειό και στα Νικειά, η αρχιτεκτονική και τα χρώματα των σπιτιών αντανακλούν τη φροντίδα των κατοίκων και την αίσθηση κοινότητας που χαρακτηρίζει το νησί.
Και βέβαια, δε λείπουν οι ντόπιες γεύσεις. Η τοπική τυροκομία παραμένει ζωντανή, με προϊόντα όπως η φρέσκια μυζήθρα, η σακουλιαστή, τυρί που ωριμάζει σε πάνινες θήκες και το ιδιαίτερο τυρί της τυριάς, που βυθίζεται σε κόκκινο κρασί αποκτώντας χαρακτηριστική γεύση και χρώμα. Τα μονοπάτια του νησιού, που άλλοτε συνέδεαν τα χωριά και τα βοσκοτόπια, εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται τόσο για την καθημερινή μετακίνηση όσο και για τη συλλογή βοτάνων την άνοιξη και το φθινόπωρο.
Οι γιορτές της Νισύρου είναι από μόνες τους εμπειρία. Στις μεγάλες θρησκευτικές πανηγύρεις, οι πλατείες γεμίζουν ήχο από σαντούρι, βιολί και λαούτο. Οι γυναίκες φορούν κεντημένα πουκάμισα και μεταξωτά μαντήλια, στολές που μιλούν με μεράκι και δεξιοτεχνία, ενώ οι άντρες συμμετέχουν στους παραδοσιακούς χορούς και τα τραγούδια. Το φαγητό και το κρασί μοιράζονται απλόχερα, όπως και οι ιστορίες των παλιών.
Η Νίσυρος είναι ένας γεωλογικός θησαυρός, αλλά και ένα μέρος όπου η παράδοση, η αυθεντικότητα και η ομορφιά της ανθρώπινης απλότητας παραμένουν ζωντανές.
