Κείμενο: Κυριάκος Μούρτζης
Πόσες φορές ζητάμε από τα παιδιά να σκεφτούν δημιουργικά, ενώ τους έχουμε ήδη δείξει τι πρέπει να φτιάξουν και πώς; Η δημιουργικότητα είναι μια λέξη που χρησιμοποιούμε συχνά όταν μιλάμε για την εκπαίδευση και την ανάπτυξη των παιδιών. Την αναζητούμε στις σχολικές δραστηριότητες, στα παιχνίδια, ακόμη και στις δεξιότητες που θεωρούμε απαραίτητες για το μέλλον τους. Πόσες ευκαιρίες, όμως, προσφέρουμε καθημερινά στα παιδιά για να τη χρησιμοποιήσουν;
Τα εικαστικά έχουν μια ξεχωριστή θέση σε αυτή τη συζήτηση. Μέσα από τη ζωγραφική, τις κατασκευές και τον πειραματισμό με τα υλικά, τα παιδιά ανακαλύπτουν τρόπους να εκφράζονται, να παρατηρούν και να δίνουν μορφή στις ιδέες τους. Αποκτούν εμπειρίες που μπορούν να ξεκινήσουν από το σπίτι, να εξελιχθούν στο σχολείο και να συνεχιστούν σε κάθε περιβάλλον όπου υπάρχει χώρος για δημιουργία.
Τι προσφέρουν πραγματικά τα εικαστικά στα παιδιά;
Η επαφή με τα εικαστικά συνδέεται με πολλές πλευρές της παιδικής ανάπτυξης. Η παρατήρηση, η λεπτή κινητικότητα, η αντίληψη του χώρου, η οργάνωση της σκέψης και η αναζήτηση λύσεων βρίσκουν θέση μέσα στη δημιουργική διαδικασία. Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. Μέσα από την τέχνη, τα παιδιά αποκτούν μια δική τους οπτική γλώσσα. Μαθαίνουν να επικοινωνούν με εικόνες, να αναγνωρίζουν διαφορετικές αισθητικές επιλογές και να αναπτύσσουν προσωπική σχέση με όσα βλέπουν γύρω τους. Άλλωστε, μεγαλώνουν σε έναν κόσμο γεμάτο εικόνες. Διαφημίσεις, φωτογραφίες, βίντεο, ψηφιακά περιβάλλοντα και οπτικά μηνύματα που αποτελούν το μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητάς τους. Συνεπώς η εικαστική παιδεία μπορεί να τα βοηθήσει να παρατηρούν αυτόν τον κόσμο με μεγαλύτερη προσοχή, να διατυπώνουν ερωτήματα και να διαμορφώνουν τη δική τους άποψη.
Το πόσο σημαντικό είναι να προσφέρουμε στα παιδιά ευκαιρίες για δημιουργία επιβεβαιώνεται και από την ευρωπαϊκή μελέτη Creative Learning and Innovative Teaching (2011), του Κοινού Κέντρου Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η μελέτη αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο που παίζει το εκπαιδευτικό περιβάλλον στην ανάπτυξη της δημιουργικής σκέψης, επισημαίνοντας ότι οι συνθήκες μάθησης μπορούν να την ενισχύσουν ή να την περιορίσουν. Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον συμπέρασμα είναι πως, παρότι οι εκπαιδευτικοί αναγνωρίζουν τη σημασία της δημιουργικότητας, οι παραδοσιακές πρακτικές διδασκαλίας συχνά δεν αφήνουν αρκετό χώρο για να καλλιεργηθεί στην πράξη.
Πόση ελευθερία αφήνουμε στη δημιουργία;
Στο σχολείο και στο σπίτι συναντάμε συχνά εικαστικές δραστηριότητες που βασίζονται σε έτοιμα πρότυπα. Κατασκευές με συγκεκριμένες οδηγίες, ζωγραφιές που χρειάζεται να μοιάζουν με ένα υπόδειγμα, χειροτεχνίες στις οποίες οι περισσότερες αποφάσεις έχουν ήδη ληφθεί από τον ενήλικα.
Η εκμάθηση τεχνικών και η καθοδήγηση έχουν τη δική τους θέση στην εικαστική εκπαίδευση. Τα παιδιά χρειάζονται, παράλληλα, ευκαιρίες να χρησιμοποιούν αυτές τις γνώσεις με προσωπικό τρόπο. Να επιλέγουν υλικά, να δοκιμάζουν διαφορετικές λύσεις, να αλλάζουν γνώμη, να επιστρέφουν σε μια ιδέα και να ανακαλύπτουν κάτι που δεν είχαν αρχικά σχεδιάσει. Όταν κάθε δραστηριότητα οδηγεί σε ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα, οι δυνατότητες για τέτοιες ανακαλύψεις λιγοστεύουν. Μαζί τους περιορίζονται οι ευκαιρίες των παιδιών να αναπτύξουν πρωτοβουλία και να εμπιστευτούν τις δικές τους επιλογές.
Από το σπίτι μέχρι τη σχολική αίθουσα
Η εικαστική δημιουργία μπορεί να γίνει μέρος της καθημερινότητας χωρίς να απαιτεί ιδιαίτερο εξοπλισμό ή έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο. Στο σπίτι, μια μικρή συλλογή από χαρτιά, χρώματα, χαρτόνια και ανακυκλώσιμα υλικά μπορεί να βρίσκεται στη διάθεση των παιδιών. Η δυνατότητα να επιστρέφουν σε μια ημιτελή δημιουργία και να έχουν χρόνο για πειραματισμό είναι εξίσου σημαντική με την ποικιλία των υλικών. Οι γονείς μπορούν να συμμετέχουν σε αυτή την εμπειρία δείχνοντας ενδιαφέρον για όσα δημιουργούν τα παιδιά, συζητώντας μαζί τους και αφήνοντας χώρο στις προσωπικές τους αποφάσεις.
Στο σχολείο, τα εικαστικά χρειάζονται σταθερή παρουσία και ουσιαστικό παιδαγωγικό σχεδιασμό. Η γνωριμία με έργα τέχνης και καλλιτέχνες, η εξερεύνηση τεχνικών και οι ατομικές ή ομαδικές δημιουργίες μπορούν να αποτελέσουν αφορμές για έρευνα, συζήτηση και συνεργασία. Μπορούν ακόμη να συνδεθούν με τη γλώσσα, τα μαθηματικά, την ιστορία και τις φυσικές επιστήμες, προσφέροντας διαφορετικούς τρόπους προσέγγισης της γνώσης. Ταυτόχρονα, αξίζει να αναγνωρίζουμε τη σημασία της ίδιας της τέχνης. Τα παιδιά έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν τον πολιτισμό, να αναπτύσσουν την αισθητική τους αντίληψη και να εκφράζονται δημιουργικά. Αυτή η εμπειρία έχει αξία σε κάθε ηλικία.
Ας κάνουμε περισσότερο χώρο για τα εικαστικά
Η δημιουργία μπορεί να έχει θέση παντού όπου μεγαλώνει και μαθαίνει ένα παιδί. Στο σπίτι, στο σχολείο, σε ένα μουσείο, σε μια βόλτα στη φύση. Κάθε ευκαιρία για εικαστική έκφραση μπορεί να ανοίξει έναν καινούργιο δρόμο παρατήρησης, σκέψης και ανακάλυψης. Το σημαντικότερο λοιπόν που μπορούμε να προσφέρουμε στα παιδιά, είναι τέσσερα πολύ απλά πράγματα:
Χώρο για να δημιουργούν.
Χρόνο για να πειραματίζονται.
Υλικά για να ανακαλύπτουν.
Και εμπιστοσύνη για να δίνουν μορφή στις δικές τους ιδέες.
Ο Κυριάκος Μούρτζης είναι δάσκαλος εικαστικών και μέλος της ομάδας παιδαγωγικού σχεδιασμού στο Παιχνιδαγωγείο.
