Ο δεσμός του Ανρί Ματίς (1869-1954) με τη πρωτότοκη κόρη του, Μαργκερίτ Ντυτουί-Ματίς (1894-1982) δεν ήταν απλώς η τρυφερή σχέση πατέρα-κόρης, αλλά και μια μοναδική δημιουργική συνομιλία που κράτησε σχεδόν πενήντα χρόνια. Η Μαργκερίτ ήταν για τον Ματίς κάτι περισσότερο από μοντέλο. Ήταν η πιο σταθερή του μούσα, το πιο οικείο και αφοσιωμένο πρόσωπο στον κύκλο της ζωής και της τέχνης του. Ήταν το μόνο πρόσωπο που τον συνόδευσε σε όλα τα στάδια της καλλιτεχνικής του πορείας — από τα πρώιμα έργα του, μέσα από το φως και το χρώμα του φωβισμού, ως τις πιο τολμηρές αφαιρέσεις της ωριμότητάς του. Από τα πρώτα παιδικά της πορτρέτα έως τις ώριμες, σχεδόν αφαιρετικές αναπαραστάσεις της, το πρόσωπό της γίνεται οικείο στο έργο του Ματίς — ένα πρόσωπο που κουβαλά τα σημάδια του χρόνου, της αρρώστιας, του πολέμου και συνάμα της βαθιάς αγάπης.
Η έκθεση Matisse and Marguerite: Through Her Father’s Eyes στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού δεν είναι απλώς μια αναδρομή σε μια σημαντική καλλιτεχνική σχέση. Είναι μια σπάνια ματιά στο εσωτερικό της ίδιας της οικογένειας Ματίς, μια κατάδυση στο εργαστήριο αλλά και στην καρδιά του καλλιτέχνη. Μέσα από περισσότερα από 110 έργα — πίνακες, σχέδια, χαρακτικά, γλυπτά και κεραμικά, η έκθεση φωτίζει την καλλιτεχνική αλλά και πατρική ματιά του Ματίς προς την Μαργκερίτ, ένα πρόσωπο βαθιά σημαντικό για εκείνον και ελάχιστα γνωστή στο ευρύ κοινό.
Στην έκθεση περιλαμβάνονται πολλά σχέδια που σπάνια ή και ποτέ άλλοτε δεν έχουν παρουσιαστεί δημοσίως, καθώς και σημαντικοί πίνακες από αμερικανικές, ελβετικές και ιαπωνικές συλλογές, οι οποίοι εκτίθενται για πρώτη φορά στη Γαλλία. Φωτογραφίες, αρχειακό υλικό αλλά και έργα ζωγραφικής της ίδιας της Μαργκερίτ συμπληρώνουν την εικόνα αυτής της ξεχωριστής προσωπικότητας.
Από τις πρώτες εικόνες της παιδικής της ηλικίας έως το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η Μαργκερίτ υπήρξε το πιο σταθερό μοντέλο του Ματίς — το μοναδικό που διατρέχει το έργο του για τόσες δεκαετίες. Τα πορτρέτα της, με την αφοπλιστική τους ειλικρίνεια και ένταση, αποκαλύπτουν μια σπάνια συγκίνηση, αντάξια της βαθιάς στοργής του Ματίς για την κόρη του.
Ο ίδιος είχε πει ότι μέσα από αυτή τη σχέση πλησίαζε την «σχεδόν απόλυτη ταύτιση ζωγράφου και μοντέλου». Δεν ήταν απλώς ότι έβλεπε την κόρη του σαν θέμα. Μέσα από το βλέμμα της, το πρόσωπο, την αφοσίωση και την ήρεμη δύναμή της, ο Ματίς έβρισκε την εσωτερική του συγκίνηση, τη γαλήνη και ταυτόχρονα την πρόκληση που ζητούσε από κάθε καλλιτεχνικό του βήμα.
Η έκθεση, δομημένη χρονολογικά, αναδεικνύει τη δύναμη του δεσμού ανάμεσα στον καλλιτέχνη και την κόρη του και αποκαλύπτει το αμοιβαίο αίσθημα εμπιστοσύνης και σεβασμού που τους συνέδεε. Παράλληλα, δίνει την ευκαιρία στο κοινό να γνωρίσει τη συναρπαστική ζωή μιας σπουδαίας γυναίκας, που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην καλλιτεχνική πορεία του πατέρα της.
Η Μαργκερίτ, από την πλευρά της, όχι μόνο δέχθηκε αδιαμαρτύρητα να σταθεί μπροστά στα βλέμματα των άλλων, αλλά κυρίως μπροστά στο έντονο, αμείλικτο και γεμάτο αγάπη βλέμμα του πατέρα της.
Ποιος ήταν ο άνθρωπος πίσω από τα πορτρέτα; Η Μαργκερίτ Ματίς στο φως της ιστορίας
Πρωτότοκη από τα τρία παιδιά του Ματίς, η Μαργκερίτ γεννήθηκε το 1894 από τη σύντομη σχέση του καλλιτέχνη με τη μαθήτρια ζωγραφικής και μοντέλο του, Καρολίν Ζομπλώ. Ο Ματίς την αναγνώρισε και εκείνη μεγάλωσε στο πλευρό των δύο γιων του, Ζαν (1899-1976) και Πιερ (1900-1989), και της συζύγου του Αμελί. «Είμαστε σαν τα πέντε δάχτυλα του ίδιου χεριού», θα γράψει αργότερα η Μαργκερίτ, περιγράφοντας τη δεμένη αυτή οικογένεια.
Η υγεία της Μαργκερίτ ήταν εύθραυστη από μικρή, σημάδεψε την παιδική της ηλικία και τη φυσιογνωμία της (η χαρακτηριστική κορδέλα στον λαιμό, που κάλυπτε το σημάδι της τραχειοτομής, έγινε σύμβολο των πορτρέτων της). Στερημένη από τη δυνατότητα μιας κανονικής σχολικής φοίτησης λόγω της εύθραυστης υγείας της, μετατρέπεται σε ένα αυθεντικό «παιδί του εργαστηρίου», παρακολουθώντας καθημερινά και με προσοχή το έργο του Ματίς. «Όλο το πνεύμα της οικογένειας ήταν στραμμένο στην προσπάθεια του πατέρα», θα θυμηθεί αργότερα. Η διαθεσιμότητά της την κάνει το ιδανικό μοντέλο για τις εικαστικές αναζητήσεις του Ματίς, που βρίσκει στο πρόσωπό της μια υπομονετική και δεκτική παρουσία, πρόθυμη να υποστηρίξει ακόμα και τις πιο τολμηρές του πειραματικές απόπειρες.
Αργότερα, στον πόλεμο, η Μαργκερίτ ανέλαβε επικίνδυνο ρόλο στην Αντίσταση, συνελήφθη από τη Γκεστάπο, βασανίστηκε και κατάφερε να επιζήσει. Ο Ματίς, από μακριά, ζούσε με την αγωνία, γνωρίζοντας τον κίνδυνο στον οποίο είχε εκτεθεί το παιδί του.
Εκείνο που συγκινεί βαθιά είναι ότι, πέρα από το οικογενειακό πλαίσιο, ο Ματίς φαίνεται να βλέπει στη Μαργκερίτ το ίδιο το σύμβολο της τέχνης του: την αντοχή, την ομορφιά που γεννιέται μέσα από τον πόνο, την πειθαρχία και το φως. Σε κάθε πορτρέτο της, ο ζωγράφος δεν καταγράφει απλώς το πρόσωπο της κόρης του, αλλά τη ματιά της, την ψυχή της, την ίδια τη σχέση τους.
Το 1905, στον πίνακα Εσωτερικό με κοριτσάκι (Intérieur à la fillette, Museum of Modern Art, Νέα Υόρκη), ο Ματίς αποτυπώνει τη μορφή της με τη χαρακτηριστική πινελιά και την εκρηκτική χρωματική παλέτα του φωβισμού. Την επόμενη χρονιά, το βαθύ ενδιαφέρον του για τη Μαργκερίτ εκφράζεται μέσα από μια θαυμάσια ενότητα έργων που δημιουργεί στο Κολιούρ, όπου η σεμνή μαθήτρια με τα χαμηλωμένα βλέμματα (Η Μαργκερίτ διαβάζει, Μουσείο της Γκρενόμπλ) μεταμορφώνεται σε μια υπερήφανη έφηβη που ανταποδίδει ευθέως το βλέμμα του θεατή (Μουσείο Πικάσο, Παρίσι). Ακόμη πιο άμεση είναι η Μαργκερίτ με τη μαύρη γάτα του 1910 (Κέντρο Πομπιντού, Παρίσι), η οποία προηγείται της αυστηρής γεωμετρικής απλοποίησης του πορτρέτου Άσπρο και ροζ κεφάλι (Tête blanche et rose, Κέντρο Πομπιντού, Παρίσι).
Μια εμβυθιστική εμπειρία εικονικής πραγματικότητας προσκαλεί το κοινό να «χορέψει» μέσα στα έργα του Mατίς
Παράλληλα με την έκθεση, προσφέρεται μια εμπειρία εικονικής πραγματικότητας σε σκηνοθεσία της Ανιές Μόλια και του Γκόρντον με θέμα τον χορό, εμπνευσμένη από το αριστούργημα του Ματίς Η Χορεύτρια (La Danse), που ανήκει στη συλλογή του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού.
Η εικονική αυτή εμπειρία με τίτλο Danse Danse Danse – Matisse περιλαμβάνει μια πρωτότυπη χορογραφία της Sarah Silverblatt-Buser, στην οποία ο θεατής συμμετέχει ενεργά, αποτίοντας φόρο τιμής στην κίνηση και τα χρώματα που τόσο έντονα αποτυπώνονται στο έργο του Ματίς. Πρόκειται για μια κατάδυση στον κόσμο του χορού και της ζωγραφικής, μια πλήρη εμβύθιση στην τέχνη του ζωγράφου, καθώς ο θεατής γίνεται μάρτυρας της δημιουργίας μερικών από τα εμβληματικότερα έργα του: The Dance (I) του 1909 (Museum of Modern Art, Νέα Υόρκη), The Merion Dance (Barnes Foundation, Φιλαδέλφεια), The Unfinished Dance και The Dance of Paris (Musée d’Art Moderne de Paris).
Photo courtesy Paris Musees ©Pierre Antoine
Πληροφορίες Έκθεσης
Matisse and Marguerite: Through Her Father’s Eyes
4 Απριλίου – 24 Αυγούστου | Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης του Παρισιού
