Η σειρά εκθέσεων του ΕΜΣΤ με τον τίτλο Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο; (What if Women Ruled the World?), αφιερωμένη αποκλειστικά στο καλλιτεχνικό έργο γυναικών ή καλλιτεχνών που αυτοπροσδιορίζονται ως θηλυκότητες, παρουσιάστηκε από τον Δεκέμβριο του 2023 έως τον Ιανουάριο του 2025 και αναμφίβολα ήταν από τις πιο σημαντικές πρωτοβουλίες που έχουν σημειωθεί στον εικαστικό χάρτη της χώρας μας. Ο κύκλος αυτών των εκθέσεων, πρωτοβουλία της καλλιτεχνικής διευθύντριας του ΕΜΣΤ Κατερίνας Γρέγου, έκλεισε, όμως η απήχησή τους έχει «γραφτεί» στις συνειδήσεις και στους ορίζοντες του νου όσων ανθρώπων τις επισκέφθηκαν. Ακόμα και στην πιο φευγαλέα εκδοχή με το υποθετικό ερώτημα Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο; (What if Women Ruled the World?) όπως παρουσιάστηκε στη Βόρεια και τη Νότια πρόσοψη του κτιρίου του ΕΜΣΤ μέσα από το ομώνυμο έργο σε νέον της Yael Bartana (2017), εμφανές στην άνοδο και την κάθοδο της Λεωφόρου Συγγρού.
Έτσι μια μέρα σημαντική, λόγω της ιστορίας και του συμβολισμού της, όπως είναι η Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας αποτελεί μόνο μία καλή αφορμή να ζητήσουμε από τις επιμελήτριες και τους επιμελητές του πρωτοποριακού κύκλου των εκθέσεων του ΕΜΣΤ με τίτλο «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;» να μοιραστούν στο ελc τα συμπεράσματα που αποκόμισαν από την εμπειρία τους μέσα από τις εκθέσεις που επιμελήθηκαν. Η Καλλιτεχνική Διευθύντρια του ΕΜΣΤ, Κατερίνα Γρέγου και οι: Σταμάτης Σχιζάκης, Τίνα Πανδή, Ιόλη Τζανετάκη, Άννα Μυκονιάτη, Ελένη Κούκου και Δάφνη Βιτάλη μας απαντούν για το πώς λειτούργησαν οι εκθέσεις, και μοιράζονται τις αντιδράσεις του κόσμου, την ανταπόκρισή τους ενώ μας απαντούν και στο ερώτημα: Τελικά τι θα γινόταν …Αν οι Γυναίκες Κυβερνούσαν τον Κόσμο;
Κατερίνα Γρέγου, Καλλιτεχνική Διευθύντρια ΕΜΣΤ
Ποια τα συμπεράσματα που αποκομίσατε από τη σειρά εκθέσεων;
Κατά τη διάρκεια του 2024 παρουσιάσαμε 19 εκθέσεις, στις οποίες συμμετείχαν 42 καλλιτέχνιδες ποικίλων γενεών και προελεύσεων. Το πρώτο πράγμα που πρέπει να επισημάνουμε, είναι ότι σήμερα, ο όρος «γυναικεία τέχνη», που είναι de facto περιοριστικός και πολύ γενικός, δεν είναι γυναικεία μόνον επειδή θίγει «γυναικεία θέματα», αλλά επειδή έχει και έναν τρόπο κατανόησης του κόσμου, ένα κοινό ήθος, κοινές μορφολογίες και κοινή στάση απέναντι στη ζωή.
Από τη Λήδα Παπακωνσταντίνου στην Tala Madani, από τη Χρύσα Ρωμανού στην Μαλβίνα Παναγιωτίδη, από την Penny Siopis στην Bertille Bak η ποίηση των μορφών, η υλικότητα του σώματος, η πολιτική ενσυναίσθηση, η διαύγεια του συναισθήματος είναι νήματα που αν τα ακολουθήσουμε θα καταλάβουμε όχι μόνον τι σημαίνει «γυναικεία τέχνη» αλλά και τι ξεχωριστό μπορεί αυτή να προσκομίσει στην κοινωνία και την πολιτική, στην διακυβέρνηση του κόσμου όπως έλεγε ο τίτλος.
Ο εκθεσιακός αυτός κύκλος είχε σαν στόχο να μας βοηθήσει να σκεφτούμε σε βάθος χρόνου τη θέση των γυναικών στην ιστορία της σύγχρονης τέχνης, και να δούμε τα μεγάλα κενά που υπάρχουν όχι μόνο στη συλλογή μας, αλλά και στη χώρα μας αλλά και εκτός. Επιπλέον στόχος ήταν να προσπαθήσουμε να διορθώσουμε ορισμένες αδικίες που σχετίζονται με το γεγονός ότι η κριτική και ιστορική αποτίμηση αναπαρήγαγε το αντρικό βλέμμα ή ήταν απλά και ξεκάθαρα μόνον αντρική. Αν μελετήσετε τις εκθέσεις μας θα δείτε να διαφαίνονται πολλά από αυτά τα κενά. Είναι δυνατόν η σπουδαιότερη μάλλον καλλιτέχνιδα, συμπεριλαμβανόμενων και των αντρών ομοτέχνων της, των τελευταίων 60 ετών, η Λήδα Παπακωνσταντίνου, να μην είχε κάνει ποτέ αναδρομική έκθεση; Είναι δυνατόν η Penny Siopis, μείζων μορφή της αφρικανικής και φεμινιστικής τέχνης και μία από τις εξέχουσες προσωπικότητες της ελληνικής διασποράς να είναι σχεδόν άγνωστη στην Ελλάδα; Είναι δυνατόν να μην είχε γίνει ποτέ μεγάλη έκθεση της Χρύσας Ρωμανού, σημαντικής κι αυτή μορφής της νεοελληνικής τέχνης μετά τη δεκαετία του ’60, και να μην είχε αποσυνδεθεί ποτέ το όνομά της από το όνομα του συζύγου της; Είναι δυνατόν να φτάνουμε να ανακαλύπτουμε σήμερα το έργο της Ελένης Πίταρη Παγκάλου, ενώ είναι βέβαιο πως αν ήταν άντρας καλλιτέχνης θα είχε ήδη στεφθεί πρόδρομος του underground και της αντικουλτούρας; Ή να μην έχει γίνει έκθεση για την Maria Cyber, πρωτεργάτρια του λεσβιακού κινήματος στην Ελλάδα;
Αυτό που αποκόμισα από την αντίδραση του κόσμου σχεδόν ένα χρόνο, ήταν η μεγάλη ανάγκη που υπήρχε να υπάρξει μια ξεκάθαρη δήλωση – στον χώρο του πολιτισμού και πέρα από αυτόν – του προβλήματος της ανισότητας σε όλα τα μήκη και πλάτη της κοινωνίας, αλλά και στον χώρο της τέχνης στη χώρα μας που περιόρισε τη γυναικεία δημιουργία για δεκαετίες και να υπάρξουν και θεμελιακές διορθωτικές κινήσεις όπως αυτές που κάναμε π.χ. με την επανέκθεση της συλλογής μας μόνο με γυναίκες στην έκθεση Γυναίκες, μαζί (μία κίνηση που είχε στόχο να ανατρέψει τις πάλαι ποτέ πρακτικές οπού τα απανταχού μουσεία συνέλεγαν και εξέθεταν -στη συντριπτική τους πλειοψηφία – άντρες καλλιτέχνες).
Κρίνοντας από την απήχηση του κοινού ανεξαρτήτως φύλου καταλάβαμε ότι ήταν κοινωνικό αίτημα ένας δημόσιος θεσμός να πάρει μια ισχυρή θέση υπέρ της ισότητας των γυναικών, δυστυχώς ακόμα κι αν μπαίνουμε στο 2ο τέταρτο του 21ου αιώνα, αυτή δεν είναι δεδομένη. Τέλος, ότι πραγματοποιήθηκαν εκ των υστέρων πολλές εκθέσεις και εκδηλώσεις γύρω από το θέμα αυτό, αποδεικνύει πόσο σημαντικός και επιδραστικός ήταν ο κύκλος αυτός. Χαρήκαμε ιδιαίτερα που η πρωτοβουλία μας αυτή στέφθηκε με την αποδοχή του κοινού, καθώς αποσπάσαμε το βραβείο κοινού της Αthens Voice για την καλύτερη έκθεση της χρονιάς. Το ενδιαφέρον του κοινού για το εγχείρημα αυτό φάνηκε κιόλας από τα συνεχή, αλλεπάλληλα αιτήματα για ξεναγήσεις που λαμβάναμε όλη τη χρονιά σε εβδομαδιαία βάση.
Πώς λειτούργησε η έκθεση, μοιραστείτε τις αντιδράσεις του κόσμου, την ανταπόκρισή τους
Το 2024 ήταν μια εξαιρετικά επιτυχημένη χρονιά για το ΕΜΣΤ. Το Artforum, το σημαντικότερο ίσως περιοδικό τέχνης διεθνώς, ανέδειξε την έκθεση της Δανάης Ανεσιάδου D Possessions σε επιμέλεια της Ιόλης Τζανετάκη μέσα στις δέκα καλύτερες εκθέσεις για το 2024, ενώ το εξίσου σημαντικό περιοδικό Frieze συμπεριέλαβε κι αυτό μέσα στις δέκα καλύτερες εκθέσεις του την έκθεση της Penny Siopis. Αυτό αποδεικνύει ότι η ισχυρή αυτή δήλωση του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Ελλάδας συμμετείχε σε έναν διεθνή διάλογο που δυστυχώς στη σημερινή πολιτική συγκυρία είναι εξαιρετικά επίκαιρος. Ας μην ξεχνάμε ότι είμαστε το 1ο μουσείο διεθνώς που αφιέρωσε μία ολόκληρη χρονιά στην τέχνη που παράγουν οι γυναίκες ή άτομα που αυτοπροσδιορίζονται ως γυναίκες.
Θεωρώ πως τόσο οι πάρα πολλές θετικές αντιδράσεις και όσο και κάποιες ελάχιστες αρνητικές από άντρες κυρίως που για κάποιον λόγο που δεν γνωρίζω ένιωσαν να απειλούνται, έδειξαν πως αυτός ο κύκλος εκθέσεων έπρεπε να γίνει.
Τελικά Τι θα γινόταν Αν οι Γυναίκες Κυβερνούσαν τον Κόσμο;
Αν προσέξετε, ο τίτλος «Αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο» θέτει ένα υποθετικό ερώτημα για το οποίο ο καθένας από εμάς πρέπει να σκεφτεί και να απαντήσει προσωπικά. Ο τίτλος της έκθεσης δεν υποδεικνύει κατηγορηματική απάντηση. Επίσης, το ερώτημα πίσω από το ερώτημα υπάρχει η πίστη του ότι αν δώσουμε την κατάλληλη προσοχή θα δούμε στα ίδια έργα προτάσεις για μια θηλυκή διακυβέρνηση. Το αίτημα για μια θηλυκή διακυβέρνηση του κόσμου δηλαδή δεν είναι ένα αίτημα απλής εναλλαγής στο φύλο των προσώπων που κυβερνούν, είναι ένα αίτημα αλλαγής συνολικά του ήθους, του τρόπου και των στόχων της διακυβέρνησης.
Όταν βλέπουμε ότι οι ισχυρές χώρες του κόσμου (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία) υιοθετούν όλο και περισσότερο αντι-κοινωνικές πολιτικές, καταλαβαίνουμε ότι διανύουμε μια εξαιρετικά δύσκολη και κρίσιμη περίοδο. Φαίνεται, δυστυχώς, ότι οδεύουμε προς ένα κόσμο με όλο και λιγότερα δικαιώματα, λιγότερη υποστήριξη προς τους αδύναμους, λιγότερη κατανόηση και συμπόνοια για την ανθρώπινη και τη μη ανθρώπινη ζωή, λιγότερη μέριμνα για τις ανθρώπινες κοινότητες που δεν είναι οι «δικές» μας, προς έναν κόσμο ολοκληρωτικής καταστροφής των οικοσυστημάτων του πλανήτη, τα οποία όμως είναι και η μόνη βεβαιότητα που διατρέχει τους αιώνες και υπερβαίνει τα οποιαδήποτε συστήματα εξουσίας. Ένας θηλυκός τρόπος διακυβέρνησης λοιπόν θα ήταν – ελπίζω και πάντα διερωτώμαι – ακριβώς αυτό: προτεραιότητα στη δικαιοσύνη για την ανθρώπινη και τη μη ανθρώπινη ζωή, αποκατάσταση των κοινωνικών και περιβαλλοντικών ισορροπιών, ενσυναίσθηση και θα έλεγα κυρίως λιγότερο πάθος για ισχύ και πλούτο, περισσότερο πάθος για ζωή.
Σταμάτης Σχιζάκης, Επιμελητής ΕΜΣΤ
Θα άξιζε να γινόταν μια έρευνα κοινού μόνο και μόνο για το πείραμα του Τι και αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο, καθώς τα συμπεράσματα ενός επιμελητή/επιμελήτριας εξαρτώνται ή και περιορίζονται από την πρόσβαση που έχει σε ανατροφοδότηση από το κοινό. Για παράδειγμα, ποιος μπορεί να είναι ο αντίκτυπος της διπλής εγκατάστασης ύψους δέκα μέτρων από φωτισμό νέον What if women ruled the world της Yael Bartana εγκατεστημένο στην πρόσοψη του κτιρίου του ΕΜΣΤ στο σύνολο των περαστικών της λεωφόρου Συγγρού για το περασμένο έτος;
Αν υπάρχει για εμένα ένα συμπέρασμα που μπορεί να διατυπωθεί με βεβαιότητα αυτό αφορά τις δυνατότητες αξιοποίησης του εξωτερικού κελύφους ενός μουσείου για μια παρέμβαση στον δημόσιο χώρο, για μια δράση δηλαδή που δεν αφορά αποκλειστικά αυτούς που συνειδητά εισέρχονται σε ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης. Πώς μπορεί δηλαδή ένα μουσείο να απευθύνει ερωτήματα στη δημόσια σφαίρα πέρα από τους περιορισμούς του κατά τα άλλα διευρυμένου κοινού του.
Μια από τις κοινές καταγεγραμμένες αντιδράσεις απέναντι στο έργο, που αντικατοπτρίζει και ένα από τα συνηθέστερα σχόλια στον τίτλο της ομότιτλης σειράς εκθέσεων του ΕΜΣΤ, δεν αφορά το φύλο (γυναίκες) αλλά την πράξη (κυβερνούσαν τον κόσμο). Το ίδιο ερώτημα αντιμετωπίζεται στο έργο βίντεο της Yael Bartana Two minutes to midnight, ένα έργο που παρουσιάστηκε στον χώρο προβολών του ΕΜΣΤ. Το έργο χρησιμοποιεί ως αφορμή το υποθετικό σενάριο της αντιμετώπισης μιας παγκόσμιας απειλής προερχόμενης από έναν παράφρονα πλανητάρχη για την πραγματοποίηση μιας σύσκεψης έκτακτης ανάγκης ανάμεσα σε πραγματικές γυναίκες εμπειρογνώμονες διαφορετικών πεδίων. Το ρολόι πριν τα μεσάνυχτα δείχνει μόλις δυο λεπτά ακόμα πριν από μια παγκόσμια καταστροφή. Η αντιμετώπιση της παγκόσμιας απειλής από το γυναικείο συμβούλιο είναι ριζοσπαστικά διαφορετική και διαλεκτική και ανοίγει ξανά ζητήματα όπως ο παγκόσμιος αφοπλισμός, η αποκλιμάκωση και η ηθική αντιμετώπιση σε μια πολεμική πρόκληση. Αυτές είναι οι δράσεις που θα μας δώσουν περισσότερο χρόνο, ενώ όσο αναρωτιόμαστε αν πρέπει να κυβερνήσουν οι γυναίκες ή όχι, μένουμε με τον (φανταστικό;) μανιακό άνδρα πλανητάρχη πλησιάζοντας όλο και πιο κοντά στη στιγμή της καταστροφής.
Τίνα Πανδή, Επιμελήτρια ΕΜΣΤ
Μια από τις πιθανές ερμηνείες του υποθετικού ερωτήματος που έθεσε ο τίτλος του εκθεσιακού κύκλου του ΕΜΣΤ «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;» υπογράμμισε, κατά τη γνώμη μου, ζητήματα υποεκπροσώπησης και περιθωριοποίησης καλλιτέχνιδων τόσο στο πεδίο των μουσείων όσο και στην ιστορία της τέχνης στην Ελλάδα και όχι μόνο.
Η ελλιπής έρευνα και ανάδειξη του έργου καλλιτέχνιδων συνιστά σαφώς μια μορφή αορατότητας και αποσιώπησης γυναικείων υποκειμένων από τα πεδία της ιστορίας και της ιστορίας της τέχνης. Στην κατεύθυνση μιας αναθεωρητικής ιστοριογραφικής προσέγγισης, η αναδρομική έκθεση της Λήδας Παπακωνσταντίνου Χρόνος στα χέρια μου αποτέλεσε την πρώτη συστηματική μελέτη και εκθεσιακή ανάδειξη της καλλιτεχνικής διαδρομής της από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 έως και σήμερα. Μέσα από την έκθεση, τον κατάλογο αλλά και το δημόσιο πρόγραμμα που οργανώσαμε στο πλαίσιο της, δόθηκε η δυνατότητα να διερευνηθούν ζητήματα που η καλλιτέχνιδα έθεσε με ριζοσπαστικό και ρηξικέλευθο τρόπο ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 σε σχέση με την έμφυλη ταυτότητα, την επιτελεστικότητα, την ιστορία και τη μνήμη, τη σύνδεση των αισθητικών αναζητήσεων του έργου της με τα κοινωνικοπολιτικά και πολιτισμικά συμφραζόμενα, τη συνύφανση του προσωπικού με το πολιτικό. Η καλλιτεχνική πρακτική της Παπακωνσταντίνου γύρω από ενσώματες διεργασίες έμφυλου αυτοπροσδιορισμού, την αμφισβήτηση ιεραρχικών σχέσεων εξουσίας, τις στρατηγικές αντίστασης μέσα από μια κοινωνικά και ανθρωπολογικά προσανατολισμένη δράση, τροφοδότησαν το ερευνητικό και επιμελητικό πλαίσιο της έκθεσης.
Οι τέσσερις περίπου μήνες, στους οποίους παρουσιάστηκε η έκθεση, αποτέλεσαν για εμάς ένα γόνιμο διάστημα μιας διαρκούς ανατροφοδότησης γύρω από την έκθεση και τα έργα της, μέσα από ένα γενναιόδωρο και -θα έλεγα- και συγκινητικό μοίρασμα σκέψεων, εμπειριών, βιωμάτων από ένα μεγάλο αριθμό επισκεπτών. Η έκθεση της Παπακωνσταντίνου λειτούργησε ως ένα ανοιχτό πεδίο δημιουργίας βιωματικής αισθητικής/αισθητηριακής εμπειρίας, αλλά και παραγωγής ενός πολυεπίπεδου διαλόγου.
Στον απόηχο του πλούσιου εκθεσιακού προγράμματος του ΕΜΣΤ του προηγούμενου χρόνου σε σχέση με γυναίκες και θηλυκότητες, είναι σημαντικό να υπογραμμίσουμε ότι καίρια ερωτήματα που αναδείχτηκαν σχετικά με την έμφυλη ταυτότητα, τη σωματικότητα, την ιστορία και τη μνήμη, δεν εξαντλούνται σε μια αναδρομική έκθεση, σε έναν κύκλο, σε πρότζεκτ, αλλά απαιτούν από εμάς μια διαρκή κριτική διερεύνηση και ματιά.
Ιόλη Τζανετάκη, Σύμβουλος Εκθέσεων ΕΜΣΤ
Η σειρά εκθέσεων «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;» άνοιξε μια σημαντική συζήτηση γύρω από τη θέση των γυναικών στη σημερινή κοινωνία, στην πολιτική σκηνή αλλά και στην ιστορία της τέχνης, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Διανύουμε μια σκοτεινή περίοδο που χαρακτηρίζεται από μεγάλες γεωπολιτικές εντάσεις και πολώσεις και πιστεύω ότι η τέχνη κι οι καλλιτέχνιδες-/ες μπορούν να παίξουν έναν σημαντικό ρόλο στο να φέρουν στο επίκεντρο της συζήτησης καίρια ζητήματα και να αρθρώσουν έναν κριτικό λόγο πέραν των κυρίαρχων αφηγήσεων.
Μία από τις εκθέσεις που επιμελήθηκα στον κύκλο εκθέσεων «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;» ήταν η ατομική έκθεση της Tala Madani με τίτλο Shitty Disco. Μέσα από το πολυεπίπεδο έργο της η Madani αποδομεί παραδοσιακούς έμφυλους ρόλους και στερεότυπα σε μια προσπάθεια διερεύνησης των εκάστοτε δομών εξουσίας, της σεξουαλικότητας, της δυναμικής της ομάδας, των ριζωμένων στη δυτική σκέψη εξιδανικευμένων αντιλήψεων περί οικογένειας και του τρόπου κατασκευής των ταυτοτήτων. Θα εστιάσω εδώ σε έναν από τους αινιγματικούς χαρακτήρες που εμφανίζεται σε μια σειρά ζωγραφικών πινάκων και βίντεο της καλλιτέχνιδας, την οποία αποκαλεί “Shit Mum” (σκατένια μητέρα).
Στο βίντεο Shit Mom Animation 1 (2021) που παρουσιάστηκε στην έκθεση βλέπουμε μια γυναίκα καλυμμένη με κόπρανα και άλλα σωματικά υγρά να περιφέρεται σε διάφορους χώρους του σπιτιού της αφήνοντας πίσω της λεκέδες. Ο χαρακτήρας αυτός μιλάει για το πώς η κοινωνία μας ζητάει, ή ακόμα κι απαιτεί, από τις σύγχρονες γυναίκες να παίξουν πολλούς ρόλους παράλληλα – τον ρόλο της μητέρας, της συζύγου, της εργαζόμενης, της φροντίστριας – και να τους εκπληρώσουν όλους στην εντέλεια. Μέσω αυτού του έργου η Madani διεκδικεί το δικαίωμα στο να είναι κι οι γυναίκες «άνθρωποι», με τις ατέλειες τους, τα λάθη τους και τις αδυναμίες του.
Πιστεύω ότι η έκθεση της καλλιτέχνιδας στο ΕΜΣΤ μίλησε σε πολλές γυναίκες που βιώνουν αυτή την κοινωνική πίεση καθημερινά. Η Madani χρησιμοποιεί το χιούμορ και μια απελευθερωτική ειλικρίνεια για να μιλήσει για δύσκολα θέματα και να εξερευνήσει βασικά ανθρώπινα συναισθήματα όπως η αγωνία, ο θυμός, ο φόβος, η μοναξιά, η εγκατάλειψη, η εξάρτηση, η παράνοια, ο φθόνος και η λαγνεία. Η έκθεση Shitty Disco με παιγνιώδη τρόπο εστιάζει την προσοχή μας στα (συχνά ανδροκρατούμενα) συστήματα εξουσίας που μας έχουν οδηγήσει στην δυστοπική πραγματικότητα που βιώνουμε σήμερα κι απαντά με αυτό τον τρόπο και στο ερώτημα τι θα γινόταν «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;».
Άννα Μυκονιάτη, Επιμελήτρια ΕΜΣΤ
Ο κύκλος εκθέσεων «Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;» στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) αποτέλεσε μια πολυδιάστατη πλατφόρμα που ανέδειξε τη συμβολή των γυναικών στην τέχνη, εστιάζοντας όχι μόνο σε φεμινιστικά ζητήματα, αλλά και σε ευρύτερα πολιτικά και κοινωνικά θέματα. Παρά τον προβοκατόρικο, «φεμινιστικό» τίτλο, οι εκθέσεις παρουσίασαν έργα που επικεντρώθηκαν σε ποικίλες θεματικές, όπως η ταυτότητα, η μνήμη, η εξουσία και η κοινωνική δικαιοσύνη, πάντα μέσα από τη γυναικεία ματιά.
Η ανταπόκριση του κοινού και η συζήτηση που ο κύκλος προκάλεσε για μεγαλύτερη εκπροσώπηση και συμπερίληψη επιβεβαίωσαν ότι τέτοιες πρωτοβουλίες είναι απαραίτητες, ειδικά σήμερα που βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την επιβολή ενός νεοσυντηρητισμού που απειλεί κεκτημένα δικαιώματα. Από το δικαίωμα στην άμβλωση έως την αυτοδιάθεση του σώματος, βλέπουμε μια οπισθοδρόμηση που επιχειρεί να επαναφέρει πατριαρχικές δομές ελέγχου. Η τέχνη και οι εκθέσεις αυτού του κύκλου μας υπενθύμισαν πως η γυναικεία εμπειρία δεν μπορεί να αποσιωπηθεί και ότι η αναγνώρισή της αποτελεί ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης και δημοκρατίας.
Συγκεκριμένα, η έκθεση της Μαλβίνας Παναγιωτίδη, «All Dreams Are Vexing | Όλα τα όνειρα είναι ενοχλητικά», εξερεύνησε την ιστορία της Ελένης Μπούκουρα-Αλταμούρα, της πρώτης Ελληνίδας ζωγράφου, εστιάζοντας στην απομόνωσή της στο πατρικό της στις Σπέτσες και την ενασχόλησή της με τον πνευματισμό μετά την απώλεια των παιδιών της. Με μια καλλιτεχνική πρακτική που εστιάζει στα σημεία τομής του αποκρυφιστικού μοντερνισμού, της λειτουργίας του φαντασιακού και της ανοίκειας ανθρώπινης συμπεριφοράς σε διαφορετικές κοινωνικοπολιτικές συνθήκες, η Μαλβίνα Παναγιωτίδη επανεξέτασε τον μύθο της «τρελής γυναίκας στη σοφίτα» μέσα από δύο ερευνητικές κατευθύνσεις: την επαναπραγμάτευση του σπιτιού της Αλταμούρα ως χώρου θαλπωρής και εγκλεισμού, ως ένα δεύτερο δέρμα που την προστατεύει αλλά και την πνίγει ταυτόχρονα, και την οικειοποίηση συμβόλων από το μαγικό χειρόγραφο γριμόριο της Αλταμούρα, ένα από τα ελάχιστα που σώζονται στην ελληνική γραμματεία, καθώς και τη νοηματοδότηση αυτών των συμβόλων ως φορέων μνήμης και εξουσίας
Ο χώρος της έκθεσης “Όλα τα Όνειρα Είναι Ενοχλητικά / All Dreams Are Vexing” διαμορφώθηκε με τη λογική του total installation και συμπεριέλαβε γλυπτά από κερί, γυαλί, χαλκό και μέταλλο, μια αρχιτεκτονική κατασκευή σχεδιασμένη από την καλλιτέχνιδα, ένα υπνωτιστικό βίντεο και ένα ηχητικό έργο που συνδυαστικά δημιουργούσαν μια εμβυθιστική εμπειρία, διαρρηγνύοντας τη σχέση μεταξύ πραγματικού και πνευματικού κόσμου. Η ιστορική διάσταση του πνευματισμού ως χώρου που επέτρεπε στις γυναίκες να διεκδικήσουν εξουσία –ενώ συγχρόνως τις τοποθετούσε στο περιθώριο ως «μάγισσες» ή μυστικιστικές φιγούρες– αναδείχθηκε έντονα μέσα από τα έργα. Η Παναγιωτίδη δεν προσέγγισε τη μαγεία ως ένα new age φαινόμενο, αλλά ως μια μορφή εναλλακτικής γνώσης και εξουσίας που αμφισβητεί τις κυρίαρχες αφηγήσεις. Οι υλικές μεταμορφώσεις του γυαλιού, του μετάλλου και του κεριού ενίσχυσαν αυτή τη θεματική, λειτουργώντας σχεδόν αλχημικά, και εντείνοντας την αίσθηση ότι η μαγεία δεν είναι κάτι απόκοσμο, αλλά μια διαδικασία που λαμβάνει χώρα στο παρόν.
Η έκθεση αγαπήθηκε πολύ και τα σχόλια που ακούσαμε από το κοινό ήταν ενθουσιώδη. Οι επισκέπτες εντυπωσιάστηκαν από την ερευνητική και αισθητηριακή διάστασή της, ενώ πολλοί εξέφρασαν συγκίνηση, αναφέροντας ότι το έργο τους επέτρεψε να συνδεθούν με προσωπικές εμπειρίες απώλειας και αναζήτησης. Ωστόσο, υπήρξαν και αντιδράσεις που έδειξαν μια βαθύτερη αμηχανία. Υπήρξαν μια-δυο περιπτώσεις όπου επισκέπτες δίσταζαν να μπουν στην αίθουσα όπου εκτίθενται «έργα μαγικά που περιέχουν ξόρκια», αποκαλύπτοντας ότι η σχέση μας με τη μαγεία παραμένει αμφίθυμη καθώς η δεισιδαιμονία και ο φόβος που έχουν ιστορικά συνδεθεί με αυτήν εξακολουθούν να υπάρχουν.
Το ερώτημα «Τι θα γινόταν αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο;» δεν αφορά μόνο το ποιος κατέχει την εξουσία, αλλά και το πώς αυτή ασκείται. Η ιστορία έχει δείξει ότι όταν οι γυναίκες αναλαμβάνουν ηγετικούς ρόλους, συχνά έρχονται αντιμέτωπες με την πίεση να υιοθετήσουν πατριαρχικές συμπεριφορές, καθώς τα συστήματα διακυβέρνησης παραμένουν σχεδιασμένα από και για άνδρες. Αυτό αποδεικνύει ότι η ουσία του ζητήματος δεν είναι απλώς η παρουσία περισσότερων γυναικών στην εξουσία, αλλά η ριζική αλλαγή των ίδιων των μηχανισμών που την καθορίζουν.
Ο κύκλος εκθέσεων στο ΕΜΣΤ ανέδειξε πώς οι γυναίκες δημιουργοί δεν αναπαράγουν απλώς τα υπάρχοντα μοντέλα, αλλά διαμορφώνουν νέες, εναλλακτικές προσεγγίσεις στην τέχνη και την πολιτική. Αυτό δείχνει ότι μια διαφορετική διακυβέρνηση είναι εφικτή—μια διακυβέρνηση που δεν βασίζεται στον ανταγωνισμό, αλλά στη φροντίδα, τη συνεργασία και τη συλλογική ενδυνάμωση. Ωστόσο, για να γίνει πραγματικότητα, απαιτείται η αποδόμηση των θεμελίων της εξουσίας όπως τα γνωρίζουμε, ώστε να επιτρέψουμε σε νέες μορφές ηγεσίας να αναδυθούν, απελευθερωμένες από τα όρια του φύλου και τις επιταγές του πατριαρχικού συστήματος.
Ελένη Κούκου, Σύμβουλος Συλλογών ΕΜΣΤ
Στο πλαίσιο του αφιερώματος στις γυναίκες δημιουργούς – υπό τον τίτλο ομπρέλα Κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμου; – συν-επιμελήθηκα δύο εκθέσεις: με την Κατερίνα Γρέγου την έκθεση Γυναίκες, μαζί με έργα γυναικών καλλιτέχνιδων από τη Συλλογή του ΕΜΣΤ και με τον Δημήτρη Τσουμπλέκα την αναδρομικού χαρακτήρα έκθεση της Χρύσας Ρωμανού, Η Αναζήτηση της Ευτυχίας για Όσους Περισσότερους Γίνεται. Η εμπειρία αυτού του κύκλου εκθέσεων πιστεύω ότι δικαιώνει απόλυτα την επιλογή του ΕΜΣΤ να εστιάσει στο γυναικείο ζήτημα από πολλές διαφορετικές πλευρές. Λόγω του μεγάλου αριθμού ξεναγήσεων που κάνω σε ομάδες κοινού στο ΕΜΣΤ, είχα την χαρά και την ευκαιρία να εισπράττω τις θετικές αντιδράσεις με τον πιο άμεσο τρόπο.
Πιο συγκεκριμένα, η έκθεση Γυναίκες, μαζί με έργα από τη Συλλογή ήταν ταυτόχρονα η κεντρική έκθεση όλου του θεματικού κύκλου και η πρώτη επανέκθεση της Συλλογής από το 2020. Ήταν δηλαδή μια ευκαιρία να αναδειχτεί η προσπάθεια που γίνεται στο ΕΜΣΤ και σε επίπεδο Συλλογής. Ανανεώθηκε ο εκθεσιακός χώρος, παρουσιάστηκαν έργα από τα νέα αποκτήματα που τονίζουν και τη νέα συλλεκτική πολιτική του ΕΜΣΤ καθώς και έργα από τη μείζονος σημασίας για το Μουσείο μας Δωρεά της Συλλογής Δ.Δασκαλόπουλου. Ταυτόχρονα, σε αυτή την έκθεση το πρώτο πράγμα που αντικρίζει το κοινό είναι ένα πολύ συνοπτικό χρονολόγιο του φεμινιστικού κινήματος στην Ελλάδα από του 1977 έως σήμερα το οποίο έγινε σε συνεργασία με την πλατφόρμα This is not a feminist project. Το χρονολόγιο αυτό είχε μεγάλη σημασία και απήχηση ειδικότερα στις νεότερες γενιές, υπογραμμίζοντας ότι τα δικαιώματα είναι αποτέλεσμα διεκδικήσεων και ότι στους ενδιαφέροντες ιστορικά καιρούς που ζούμε δεν πρέπει δυστυχώς τίποτα να θεωρείται δεδομένο. Ήδη τώρα που μιλάμε αυτά τα ζητήματα είναι διεθνώς πολύ πιο σημαντικά από ότι πριν από λίγους μήνες.
Η δεύτερη έκθεση, αυτή για το έργο της Χρύσας Ρωμανού, ήταν μια έκθεση σημαντική, στο πλαίσιο της ανάγκης επανεξέτασης της σύγχρονης ιστορίας της τέχνης, ώστε καλλιτέχνιδες όπως η Ρωμανού να πάρουν τη θέση που άξιζαν. Χαίρομαι πραγματικά που στρέψαμε τα φώτα στο έργο της Ρωμανού και το προσεγγίσαμε από την οπτική του σήμερα. Η δουλειά της άντεξε στον χρόνο και αποδείχτηκε αναπάντεχα επίκαιρη με πολλά από τα ζητήματα που θέτει όχι απλά να μην έχουν λυθεί αλλά αντιθέτως συνεχίζουν να μας απασχολούν ακόμα πιο έντονα. Στους επισκέπτες της έκθεσης άρεσε ιδιαίτερα το βίντεο ΑΜΟΥΡ – Η Χρύσα στις πόλεις που λειτουργούσε σαν επίλογος της έκθεσης και βασιζόταν στο φωτογραφικό αρχείο του Νίκου Κεσσανλή, συντρόφου ζωής της Ρωμανού.
Τέλος, το ερώτημα που θέτει ο τίτλος του κύκλου εκθέσεων είναι μάλλον ρητορικό. Προσωπικά όμως, από μικρό κορίτσι θυμάμαι να με ενοχλεί το γεγονός ότι στις γυναίκες σε θέσεις εξουσίας επιβάλλεται με διάφορους τρόπους η υιοθέτηση μιας κάποιου τύπου αρρενωπότητας.
Δάφνη Βιτάλη, Επιμελήτρια ΕΜΣΤ
Οι εκθέσεις των γυναικών καλλιτεχνών που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του κύκλου Τι κι αν οι γυναίκες κυβερνούσαν τον κόσμο, στάθηκαν μια αφορμή για να συλλογιστούμε τη θέση της γυναίκας στην τέχνη, στην κοινωνία, σε θέσεις εξουσίας, αλλά και να σκεφτούμε γενικότερα πάνω σε ζητήματα κεκτημένων, αιτημάτων και έλλειψη δικαιοσύνης. Ωστόσο, πολλά από τα έργα που παρουσιάστηκαν δεν μιλάνε μόνο για τα αιτήματα και τα δικαιώματα των φύλων, αλλά για τα ανθρώπινα δικαιώματα εν γένει. Αυτή είναι η περίπτωση των έργων της έκθεσης Φανοί και Τυπογράφοι της Bouchra Khalili.
Η ατομική έκθεση της σημαντικής Γαλλο-Μαροκινής καλλιτέχνιδας Bouchra Khalili που επιμελήθηκα στο ΕΜΣΤ, καταπιάνεται με θέματα ανθρώπινων δικαιωμάτων και μας μεταφέρει στο πρόσφατο παρελθόν και συγκεκριμένα στο 1970 όταν μια Ελβετίδα σκηνοθέτις και φεμινίστρια που ήταν κυρίως γνωστή για τις πρωτοποριακές πρώτες ταινίες-ντοκιμαντέρ της για το Γυναικείο απελευθερωτικό κίνημα στη Γαλλία, επισκέφτηκε τα στρατόπεδα Παλαιστινίων προσφύγων στην Ιορδανία καταγράφοντας τα όσα είδε και άκουσε. Τα έργα που παρουσιάστηκαν στην έκθεση, συνδέονται με την έρευνα της Khalili πάνω στις γενεαλογίες των απελευθερωτικών κινημάτων της μετα-αποικιοκρατίας στον Παγκόσμιο Νότο και τους ποικίλους τόπους της διασποράς του.
Το κεντρικό έργο της έκθεσης της Khalili με τίτλο The Magic Lantern έχει ως αφετηρία του το βίντεο έργο The Nero of Amman [Ο Νέρωνας του Αμμάν], το χαμένο πια, πρώτο βίντεο της Ελβετίδας φεμινίστριας και πρωτοπόρου της τέχνης του βίντεο Carole Roussopoulos (1945-2009). Η Roussopoulos γύρισε το συγκεκριμένο έργο το 1970 σε στρατόπεδα Παλαιστινίων προσφύγων στην Ιορδανία με μία Portapak, την πρώτη αναλογική βιντεοκάμερα, την οποία και αγόρασε ακολουθώντας τη συμβουλή του φίλου της συγγραφέα, ποιητή και πολιτικού ακτιβιστή Jean Genet. Οι επισκέπτες της έκθεσης συνάντησαν τις προσωπικές και συλλογικές ιστορίες και μνήμες που μας αφηγείται η Khalili δημιουργώντας μια άμεση σύνδεση της πρόσφατης ιστορίας με το παρόν, αλλά και των τότε αιτημάτων με τα σημερινά ανθρώπινα αιτήματα αυτού του λαού. Η Khalili μέσα από το έργο της, αλλά και μέσα από το έργο της Roussopoulos, μας μιλάει για τα δικαιώματα καταπιεσμένων ομάδων, για τα δικαιώματα των γυναικών, της μαύρης κοινότητας, των Παλαιστινίων, κ.ά.
Το θέμα είναι η ποιότητα και ο χαρακτήρας του ανθρώπου που κυβερνά. Σημασία έχει ο τρόπος και όχι τόσο το φύλο. Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η συζήτηση περί πατριαρχίας έχει τελειώσει καθώς εξακολουθούμε να βιώνουμε διακρίσεις λόγω φύλου, μητρότητας κ.ά. Το ζήτημα δεν είναι να αμφισβητήσουμε την ανδρική κυριαρχία, αλλά να σκεφτούμε γύρω από την λέξη κυριαρχία εν γένει. Στα αγγλικά η λέξη “rule” (που χρησιμοποιήθηκε αρχικά στο έργο What If Women Ruled the World της Yael Bartana, απ’ όπου δανείζεται και ο εκθεσιακός κύκλος του Μουσείο τον τίτλο), έχει μια αρνητική χροιά, είναι μια λέξη σκληρή. Στα ελληνικά, ωστόσο, το ρήμα «κυβερνώ» δεν δημιουργεί αρνητικό συνειρμό. Χρειαζόμαστε μια κυβέρνηση, δεν μπορούμε να ζούμε με ακυβερνησία. Το θέμα είναι πώς ένας κυβερνά και παίρνει αποφάσεις σεβόμενος τα δικαιώματα των άλλων. Αυτήν την στιγμή βιώνουμε μια νέα δύσκολη εποχή, μια «εξωπραγματική» πραγματικότητα και έχει σημασία να αναστοχαστούμε γύρω από τις έννοιες κυριαρχία, εξουσία, εκμετάλλευση, εκφοβισμός και απολυταρχισμός. Και να σκεφτούμε αυτές τις έννοιες σε μικρο- και μακρο-επίπεδο και σε όλους τους τομείς.
