Η τέχνη γράφει ξανά την Ιστορία: Black Art Movement με δύο εκθέσεις σε Αμερική και Ευρώπη

Το Black Arts Movement γεννήθηκε στην Αμερική τη δεκαετία του ’60, στο απόγειο του αγώνα για τα πολιτικά δικαιώματα. Ήταν η πολιτιστική «φωνή» μιας κοινότητας που διεκδικούσε ορατότητα, αξιοπρέπεια και αυτοδιάθεση. Καλλιτέχνες, συγγραφείς, μουσικοί και ποιητές συσπειρώθηκαν σε μια προσπάθεια να δημιουργήσουν μια καθαρά «μαύρη» γλώσσα τέχνης που δεν αναπαρήγαγε τα κυρίαρχα πρότυπα, αλλά πρόβαλλε νέες εικόνες και αφηγήσεις. Από τη φωτογραφία και τη ζωγραφική μέχρι τη μουσική, το θέατρο και την ποίηση, το κίνημα υπήρξε ριζοσπαστικό, βαθιά πολιτικό και αξεχώριστο από την κοινωνική πραγματικότητα της εποχής.

Σήμερα, πάνω από μισό αιώνα αργότερα, η παρακαταθήκη του Black Arts Movement επιστρέφει στο προσκήνιο με δύο εμβληματικές εκθέσεις: στην Ουάσινγκτον και στο Λονδίνο. Από τη μία, η Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης φωτίζει για πρώτη φορά τον καθοριστικό ρόλο της φωτογραφίας στη διαμόρφωση μιας μαύρης οπτικής κουλτούρας ενώ στην άλλη πλευρά, η Βασιλική Ακαδημία Τέχνης στο Λονδίνο παρουσιάζει τον Κέρι Τζέιμς Μάρσαλ, τον ζωγράφο που «ξαναγράφει» την ιστορία της τέχνης βάζοντας στο κέντρο τις μορφές που είχαν αποκλειστεί.

Δύο εκθέσεις που σχολιάζουν το παρόν, σε μια εποχή όπου τα ζητήματα ταυτότητας, εκπροσώπησης και ισότητας εξακολουθούν να μένουν άλυτα.

[ 1 ]

Photography and the Black Arts Movement, 1955–1985

Εθνική Πινακοθήκη Τέχνης, Ουάσινγκτον
21 Σεπτεμβρίου 2025 – 11 Ιανουαρίου 2026

Η National Gallery of Art παρουσιάζει την πρώτη έκθεση που εξετάζει τον ρόλο της φωτογραφίας στο Black Arts Movement. Με περισσότερα από 150 έργα (Roy DeCarava, Carrie Mae Weems, Dawoud Bey, Gordon Parks, Lorna Simpson κ.ά.) φωτογραφίας, βίντεο, κολάζ και installation, και πάνω από 100 καλλιτέχνες, φέρνει στο φως πώς οι καλλιτέχνες της αμερικανικής και της αφροατλαντικής διασποράς διαμόρφωσαν μια νέα οπτική κουλτούρα, συνδέοντας την καλλιτεχνική πράξη με την κοινωνική δράση. Η έκθεση αναδεικνύει πώς η φωτογραφία έγινε εργαλείο αναπαράστασης, πολιτικής δράσης και πολιτιστικής ενδυνάμωσης.

Όπως σημειώνει ο συνεπιμελητής της έκθεσης Φίλιπ Μπορύκμαν, «Το Black Arts Movement δεν περιορίστηκε ποτέ σε ένα μέσο. Από τη λογοτεχνία και την ποίηση μέχρι τη jazz, τη νέα μουσική, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, την performance, τον κινηματογράφο και φυσικά τη φωτογραφία, οι Αφροαμερικανοί καλλιτέχνες βρήκαν τρόπους να εκφράσουν και να ανταλλάξουν τις ιδέες τους μέσα από εκδόσεις, οργανισμούς, μουσεία, γκαλερί, κοινοτικά κέντρα, θέατρα, τοιχογραφίες, street art και τα πρώτα ακαδημαϊκά προγράμματα που γεννήθηκαν τότε».

Η έκθεση περιλαμβάνει και έργα από την Αφρική, την Καραϊβική και τη Βρετανία, αναδεικνύοντας τον πλούσιο διάλογο ανάμεσα στους καλλιτέχνες της Βόρειας Αμερικής και εκείνους της διασποράς. Οι συνδέσεις αυτές δείχνουν καθαρά πώς η εστίαση της Αμερικής στα πολιτικά δικαιώματα βρήκε αντήχηση σε ένα παγκόσμιο πολιτιστικό κύμα, εμπλουτίζοντας τον διάλογο γύρω από την ταυτότητα, την τέχνη και την κοινωνική αλλαγή.

Οι εννέα θεματικές ενότητες της έκθεσης ξεδιπλώνουν ένα πολυσχιδές πορτρέτο της εποχής: από τα αυτοπορτρέτα που τόνιζαν την υπερηφάνεια της μαύρης ταυτότητας, μέχρι σκηνές από κοινότητες, beauty shops και διαφημιστικές καμπάνιες που διαμόρφωσαν νέα πρότυπα, η έκθεση χαρτογραφεί μια εποχή που σφράγισε το οπτικό λεξιλόγιο της μαύρης ταυτότητας και συνέδεσε την καθημερινότητα με τους αγώνες για πολιτικά δικαιώματα.

Για παράδειγμα βλέπουμε μια διαφήμιση της Kraft Foods από το 1977, φωτογραφημένη από την Μπάρμπαρα ΝτιΜιτζ (Barbara DuMetz) και με πρωταγωνίστρια ένα μικρό κορίτσι που κρατά την κούκλα του, αποτυπώνει παραδειγματικά αυτή τη στροφή: οι διαφημιστικές εταιρείες αρχίζουν να απευθύνονται πιο συνειδητά σε ένα μαύρο κοινό, συνεργαζόμενες με μαύρους φωτογράφους και μοντέλα.

Ενώ σε μια από τις ενότητες, με τίτλο Fashioning the Self, παρουσιάζεται ένα editorial του Kwame Brathwaite, του φωτογράφου που συνέβαλε στη διαμόρφωση του συνθήματος Black is Beautiful, αλλά και πολλές εικόνες γυναικών σε κομμωτήρια ομορφιάς, μέρη που αναδείχθηκαν σε πραγματικά εργαστήρια ταυτότητας και κοινοτικής συνοχής. Εδώ, η φωτογραφία λειτουργεί ως καθρέφτης κοινωνικής αλλαγής, καταγράφοντας πώς οι καθημερινές πρακτικές, από την εμφάνιση μέχρι τη διαφήμιση, έγιναν πεδία αντίστασης και κοινωνικής υπερηφάνειας.

Ιδιαίτερα συγκινητικές είναι οι φωτογραφίες που συνδέονται με το κίνημα για τα πολιτικά δικαιώματα, όπως η σπάνια εικόνα του Μάρτιν Λούθερ Κίνγκ Tζούνιορ (Martin Luther King Jr.) να παρακολουθεί την τηλεοπτική ομιλία του Λίντον Μπ. Τζόνσον (Lyndon Johnson) αμέσως μετά τις πορείες στη Σέλμα της Αλαμπάμα. Γεγονότα που θα οδηγήσουν τελικά στην ψήφιση του Νόμου για το Δικαίωμα Ψήφου. Η εικόνα αυτή δεν καταγράφει μόνο την ιστορική βαρύτητα της στιγμής, αλλά και το πώς η τηλεόραση άρχισε να διαμορφώνει τη δημόσια κατανόηση των μεγάλων γεγονότων της εποχής. Ενταγμένη στην ενότητα In the News, η φωτογραφία φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο οι φωτογράφοι ανταποκρίθηκαν στη μετάβαση από τη στατική εικόνα στη νέα εποχή της τηλεοπτικής ενημέρωσης.

[ 2 ]

Kerry James Marshall: The Histories

Βασιλική Ακαδημία Τεχνών, Λονδίνο
20 Σεπτεμβρίου 2025 – 18 Ιανουαρίου 2026

Στο Λονδίνο, η Βασιλική Ακαδημία Τεχνών αφιερώνει μια μεγάλη αναδρομική στον Κέρι Τζέιμς Μάρσαλ (Kerry James Marshall), τον καλλιτέχνη που έχει χαρακτηριστεί ως ένας από τους σημαντικότερους εν ζωή ζωγράφους της Αμερικής. Η έκθεση, η μεγαλύτερη που έχει παρουσιαστεί ποτέ εκτός ΗΠΑ, συγκεντρώνει 70 έργα και φέρνει για πρώτη φορά στο Ηνωμένο Βασίλειο το μνημειώδες Knowledge and Wonder (1995), μια τοιχογραφία-παραγγελία για τη Δημόσια Βιβλιοθήκη του Σικάγο.

Με τις τολμηρές, συχνά μεγάλου μεγέθους συνθέσεις του, ο Marshall επιχειρεί μια επανεγγραφή της Ιστορίας της Τέχνης. Αν και στηρίζεται στην παράδοση της ιστορικής ζωγραφικής της Δύσης, στο κέντρο της ζωγραφικής του τοποθετεί τις μαύρες φιγούρες που έλειπαν από τον «κανόνα». Οι πίνακές του είναι πυκνοί σε αναφορές: από τα κινήματα των πολιτικών δικαιωμάτων και τα κόμικς έως την επιστημονική φαντασία και τις προσωπικές του μνήμες, δημιουργούν έναν οπτικό διάλογο ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και ένα φαντασιακό μέλλον.

Η δουλειά του Μάρσαλ γίνεται ένας ύμνος στην καθημερινότητα: γειτονιές, οικογένειες, στιγμές απλής ζωής αποτυπώνονται με την ίδια σοβαρότητα που η δυτική ζωγραφική προσέδιδε παραδοσιακά σε βασιλιάδες και στρατηγούς. Με αυτόν τον τρόπο, ο καλλιτέχνης όχι μόνο διεκδικεί ορατότητα για μια κοινότητα, αλλά και αναθεωρεί την ίδια την έννοια της Ιστορίας.

Ο Κέρι Τζέιμς Μάρσαλ θυμάται πως η πρώτη σπίθα για να γίνει καλλιτέχνης ήρθε όταν η δασκάλα του στο νηπιαγωγείο τού έδειξε, ως ανταμοιβή για την καλή του συμπεριφορά, ένα λεύκωμα γεμάτο εικόνες κομμένες από περιοδικά. Από τότε, η εικόνα έγινε για εκείνον πεδίο μαγείας και δυνατότητας. Μεγαλώνοντας παρακολουθούσε προγράμματα για τις τέχνες στην τηλεόραση, έπαιρνε μαθήματα ζωγραφικής και τελικά σπούδασε στο Ινστιτούτο Τέχνης Otis του Λος Άντζελες, όπου καθοριστική επιρροή άσκησε ο ζωγράφος της φιγούρας Τσαρλς Γουάιτ. «Πάντα ήθελα να γίνω ιστορικός ζωγράφος σε μεγάλη κλίμακα, όπως ο Τζόττο και ο Ζερικώ», έχει πει.

Η πρώτη του πτήση με αεροπλάνο ήταν για να δει την Γκερνίκα του Πικάσο (1937), ένα έργο που τον σημάδεψε και τον ενέπνευσε να απεικονίσει με μνημειακή ένταση στιγμές της μαύρης ιστορίας: από το Middle Passage μέχρι το Κίνημα για τα Πολιτικά Δικαιώματα και το Black Power.

Στα έργα του, ο Μάρσαλ ενώνει τεχνικές και αναφορές: Αναγέννηση, αφρικανικός πνευματισμός και βιβλικές σκηνές, πολιτική ιστορία και ποπ κουλτούρα. Όπως οι ιμπρεσιονιστές μετέτρεψαν την ιστορική ζωγραφική σε εικόνες καθημερινής ζωής, έτσι κι εκείνος δίνει μνημειακή διάσταση σε εμπειρίες των μαύρων: κομμωτήρια, μπαρμπέρικα, πάρκα, νυχτερινά κέντρα. Με το να αναδεικνύει την καθημερινότητα σε κάτι ηρωικό, φέρνει στο φως όσους έλειψαν από την Ιστορία: σκλάβους, επαναστάτες, ποιητές, καλλιτέχνες, ακτιβιστές. Η ζωγραφική του γίνεται έτσι όχι μόνο τέχνη, αλλά και ένας τρόπος να αποκατασταθεί η μνήμη τους.

Δύο εκθέσεις, δύο ήπειροι, δύο μέσα – φωτογραφία και ζωγραφική. Υποκλινόμαστε στο Black Art Movement και σε κάθε μορφή τέχνης που μπορεί να δημιουργεί χώρους ορατότητας και δικαιοσύνης, να αναπλάθει το παρελθόν και να εμπνέει πιο αισιόδοξα μέλλοντα.