«Είμαστε γυναίκες, είμαστε συγγραφείς και δεν μπορούμε να μείνουμε αμέτοχες».
Έτσι ξεκινά η διακήρυξη του Δικτύου Γυναικών Συγγραφέων κατά της Έμφυλης Βίας και των Γυναικοκτονιών «Η Φωνή της». Το δίκτυο διαμορφώθηκε πριν από περίπου ένα χρόνο ως ανάγκη των γυναικών συγγραφέων να αρθρώσουν λόγο και να ενώσουν τη φωνή τους με τις φωνές όλων των γυναικών ενάντια στην έμφυλη βία σε όλες τις εκφάνσεις και τις μορφές της. Επειδή «δεν νοείται σιωπή ή αδιαφορία στα ολοένα εντεινόμενα φαινόμενα έμφυλης βίας στη χώρα μας».
«Οι γυναίκες συγγραφείς συζητούσαμε για τον σεξισμό στον χώρο μας που είναι πολύ έντονος. Ακόμα και περιπαικτικά, επώνυμοι και αξιόλογοι άντρες συγγραφείς μιλούν για γυναικεία λογοτεχνία και σε προτρέπουν να μην μπεις στη διαδικασία αυτή, ενώ ως επιβράβευση για το δικό σου κείμενο είναι η κλασική φράση ‘Μπράβο γράφεις σαν άντρας’! Τι σημαίνει αυτό; Πέρα από αυτό έχουμε ακούσει επανειλημμένα μαρτυρίες εκμετάλλευσης από θέση εξουσίας του διανοούμενου, πνευματικού ‘πατέρα’ και εκτός αυτών, είναι επίσης ενδιαφέρον κατά πόσο οι γυναίκες διακρίνονται, μέσα από την επίσημη και συστημική κριτική.
Τέτοιες κουβέντες κάναμε, οι γυναίκες συγγραφείς μεταξύ μας. Όταν έγιναν λοιπόν οι συγκεντρώσεις στο Σύνταγμα από το κάλεσμα της Πρωτοβουλίας κατά των γυναικοκτονιών πριν από ένα χρόνο, με πολύ κόσμο και με πολλούς νέους άντρες κάθε ηλικίας, κόσμο αγανακτισμένο, ντροπιασμένο και φοβισμένο συγχρόνως, βρεθήκαμε κάποιες γυναίκες και βλέποντας κόσμο και πανό, συνειδητοποιήσαμε ότι, τουλάχιστον από τον χώρο της λογοτεχνίας, δεν υπήρχε καμία συλλογική αντίδραση. Κανένα σχόλιο ή δήλωση από πνευματικό άνθρωπο, διανοούμενο, γυναίκα συγγραφέα ή π.χ. την Εταιρεία Συγγραφέων.
Έτσι, η καθηγήτρια Μαρία Γκασούκα, που είχε και φοιτήτρια την Ελένη Τοπαλούδη, πρότεινε να κάνουμε κι εμείς κάτι, να αντιδράσουμε ομαδικά. Ξεκινήσαμε με συναδέλφους, όπως η Χίλντα Παπαδημητρίου, η Ελένη Πριοβόλου, η Αργυρώ Μαντόγλου, η Χρύσα Φάντη και άλλες και μέσα σε 15 μέρες συγκεντρώθηκαν 55 γυναίκες και μάλιστα σε συνθήκες πανδημίας ακόμη». Αυτά μου διηγείται η Κατερίνα Παπαντωνίου, συγγραφέας και νομικός, ιδρυτικό μέλος του Δικτύου Η Φωνή της, το οποίο περιλαμβάνει συγγραφείς, ποιήτριες, θεατρικές συγγραφείς, σεναριογράφους, σκηνοθέτριες ή και ηθοποιούς και απευθύνεται εν γένει στις θηλυκότητες.
Το Δίκτυο απέκτησε προσωρινή επιτροπή και δημοσιοποίησε τη Διακήρυξή του τον Φεβρουάριο του 2022. Αποτελεί μέρος της Πρωτοβουλίας κατά των Γυναικοκτονιών και συντάσσεται με το αίτημα “Γυναικοκτονία, πες τη με τ’ όνομά της”:
«Ξέρουμε πολύ καλά τη σημασία και τη δύναμη των λέξεων. Οι λέξεις εκπαιδεύουν. Είναι όπλο πανίσχυρο, πολύ σκληρός μηχανισμός που δομεί τη σκέψη μας και μας μαθαίνει να κινούμαστε γύρω από το δίπολο αρσενικό-θηλυκό. Ζητούμε να προβλεφθεί η γυναικοκτονία στον ποινικό κώδικα. Η ένταξη αυτή θα μπορούσε να γίνει, είτε προσθέτοντας ως βάση διάκρισης στο άρθρο 82Α του Π.Κ. [Έγκλημα με ρατσιστικά χαρακτηριστικά] τη διάκριση λόγω φύλου, είτε εισάγοντας επιβαρυντική περίσταση απευθείας στο άρθρο 299 Π.Κ., ανθρωποκτονία από δόλο. Γιατί φυσικά η γυναικοκτονία είναι ανθρωποκτονία, αλλά γίνεται γιατί είσαι θηλυκό.
Να διευκρινίσουμε ότι δεν είναι νέο έγκλημα, όπως νέα δεν είναι και τα εγκλήματα μίσους, αλλά επιτέλους υπάρχουν ειδικές προβλέψεις που τα αναγνωρίζουν ως κάτι ειδικό. Κακά τα ψέματα, το δίκαιο αποτυπώνει στην καλύτερη περίπτωση την κοινωνική κατάσταση, αλλά και εκπαιδεύει την κοινωνία. Από το 1982 και μετά μάθαμε σιγά σιγά ότι το να έχεις σχέση μ’ έναν άλλον άνθρωπο, ενώ είσαι σε γάμο, δεν είναι ποινικό αδίκημα (μοιχεία) και δεν πας στο αυτόφωρο. Η κοινωνία ήδη το καταλάβαινε, αλλά σιωπούσε».
Γιατί λοιπόν δεν γίνεται αυτό το βήμα; «Όταν αναγνωρίζεις την κατάσταση, κάνεις ένα βήμα παραπάνω και το επόμενο είναι να παίρνεις μέτρα, να εκπαιδεύεις, να φτιάχνεις δομές φιλοξενίας, άρα να δίνεις χρήματα. Έχουμε ψηφίσει τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης και δεν την εφαρμόζουμε. Αναγνωρίζοντας ότι το ήμισυ του πληθυσμού είναι εν δυνάμει θύματα του άλλου μισού πληθυσμού, παραδέχεσαι ότι έχεις προβλήματα βάσης, δομής. Άρα έχεις αποτύχει ως κοινωνία. Για μένα δεν γίνεται επίσης το βήμα, γιατί έχουμε μια διακυβέρνηση βαθύτατα συντηρητική που αναγνωρίζει μόνο τις λογικές της υποταγής εν γένει».
Μέχρι σήμερα το Δίκτυο έχει κάνει παρεμβάσεις στον δημόσιο χώρο, εκδηλώσεις, παραστάσεις στα δικαστήρια κατά την εκδίκαση υποθέσεων κακοποιήσεων ή γυναικοκτονιών, σε πρεσβείες όπως του Ιράν ή στη Μητρόπολη για το θέμα των αμβλώσεων, έχει συμμετάσχει σε διαδηλώσεις, διαμαρτυρίες, συνέδρια και φεστιβάλ και έχει παρέμβει προς τους αρχηγούς των πολιτικών κομμάτων.
Με την αλληλεγγύη και τις συλλογικές παρεμβάσεις επιδιώκεται η ορατότητα, ώστε το θύμα να έχει την ελπίδα ότι κάπου μπορεί να απευθυνθεί. «Υπήρχε ήδη ο φόβος, ανεξάρτητα από την κοινωνική θέση και την καλλιέργεια, αλλά μετά την πανδημία βρεθήκαμε και με τον τρόμο της έκρηξης της βίας. Όπως έλεγε σε μια εκδήλωση η Σοφία Βαγενά, αξιωματικός και πρόεδρος για τα συνταγματικά δικαιώματα της ΕΛ.ΑΣ., που κινητοποίησε την υπηρεσία της, ώστε να δημιουργηθούν ειδικά τμήματα για την καταγγελία της ενδοοικογενειακής βίας, έχουν εξαγγελθεί 81 τμήματα στην αστυνομία και είναι ζήτημα αν λειτουργούν τα 12».
Όπως μου αναφέρει η κ. Παπαντωνίου, στόχος είναι, εκτός των παραπάνω, να δημιουργηθεί μια ομάδα που θα έχει συνείδηση και θα βγάλει προς τα έξω τη θέση των γυναικών στη λογοτεχνία, γιατί δεν έχουν όλες ξεκαθαρισμένη συνείδηση.
Τι γίνεται λοιπόν στον χώρο της λογοτεχνίας; Στοιχεία αναφέρουν ότι στη λογοτεχνία οι γυναίκες συγγραφείς είναι 51.9% έναντι 48.1% των αντρών. Τα βιβλία με άντρες ήρωες πουλάνε 10 εκατομμύρια παραπάνω αντίτυπα από αυτά με γυναίκες ηρωίδες. Οι 10 καλύτερες σε πωλήσεις γυναίκες συγγραφείς έχουν ως αναγνώστες τους γυναίκες κατά το 81% και άντρες κατά το 19%. Οι γυναίκες ως ηρωίδες ενσάρκωναν ιδίως στο παρελθόν παρθένες, μητέρες, μάγισσες ή πόρνες, αρπακτικό ή θύμα. Σήμερα οι χαρακτηρισμοί για τις γυναίκες στα βιβλία ποικίλουν από όμορφη και σέξι μέχρι αδύναμη και ευγενική, ενώ για τους άντρες σχετίζονται με δύναμη, ηγεσία και πολιτική.
«Η λογοτεχνία δεν είναι ένας χώρος εν τω κενώ, χωρίς προκατάληψη. Για παράδειγμα: Την Ανί Ερνό έτυχε να τη διαβάσω πριν από χρόνια. Με εντυπωσίασε όχι μόνο ο ρεαλισμός και η λιτότητα του λόγου της, αλλά η ωμότητα, αυτό που σου έλεγα πριν, ότι πραγματικά “έγραφε σαν άντρας”. Κι εδώ είναι η προκατάληψη: Αυτά που έχει γράψει π.χ. ο Μπουκόφσκι τα θεωρούμε ανατρεπτικά ή χαριτωμένα. Αυτά που γράφει η Ερνό, τη βιωματική π.χ. προσέγγιση του εραστή, δεν τα είχα ξαναδιαβάσει με αυτή την ευθύτητα και καθαρότητα. Επίσης γράφει με συνείδηση φύλου και τάξης. Στην περίφημη “Θέση” (εκδόσεις Χατζηνικολή, σε επανέκδοση ως «Ο τόπος», εκδόσεις Μεταίχμιο) γράφει για την καταγωγή της, από φτωχή αγροτική οικογένεια, για τη σκληρότητα της ζωής και των προκαταλήψεων, από την οποία ξέφυγε καταφέρνοντας να περάσει στο Πανεπιστήμιο.
Παίρνει λοιπόν η Ερνό το Νόμπελ και αρχίζουν να αντιδρούν στο γαλατικό χωριό της Ελλάδας, ότι δεν είναι δυνατόν κείμενα αυτοβιογραφικά, κείμενα τέτοιας απλότητας να έχουν λογοτεχνική αξία. Βάζουν έτσι στην άκρη τα χαρακτηριστικά της γραφής της – φύλο και τάξη. Τον ίδιο χαρακτήρα, ύφος και μεθοδολογία ακολουθεί ο Εντουάρ Λουί, ομοφυλόφιλος, με πολιτική άποψη και πρόταση, που απευθύνει το λόγο του στην οικογένεια και στην τάξη του, που τον τσάκισε κυριολεκτικά. Αυτά όμως δεν ενοχλούν εκεί. Έχουμε ένα σεξισμό στη διάκριση, γιατί στη γυναίκα συγγραφέα αναγνωρίζουμε και περιμένουμε την ευαισθησία με την οποία καταγράφει και περιγράφει, ενώ για τους άντρες δεν έχουμε τέτοιες αναφορές».
Σύμφωνα με στοιχεία της UNESCO, τα 2/3 των 750 εκατομμυρίων αναλφάβητου πληθυσμού είναι γυναίκες, οπότε δεν μπορούν να απολαμβάνουν και το όφελος της ανάγνωσης βιβλίων. Από τα 119 βραβεία Νόμπελ που απονεμήθηκαν από το 1901 μέχρι σήμερα, μόνο οι 17 ήταν γυναίκες, κάτι που νομίζω βέβαια αρχίζει να αλλάζει τα τελευταία χρόνια.
Παράλληλα η πιο ευπώλητη σειρά βιβλίων έχει γραφτεί από γυναίκα (Χάρι Πότερ από τη Βρετανίδα συγγραφέα Τζ. Κ. Ρόουλινγκ.), ενώ η Αγκάθα Κρίστι έχει κάνει τα μεγαλύτερα ρεκόρ πωλήσεων μετά τη Βίβλο και τον Σαίξπηρ:
«Έχουν οι γυναίκες την ίδια προβολή με αυτά που βγάζουν οι άντρες λογοτέχνες; Δεν μιλώ για άκριτη αποδοχή, ούτε για ποσόστωση. Δεν ζητάμε να δημιουργηθεί μια άλλη τάξη πραγμάτων, μια άλλη ομάδα, οι γυναίκες συγγραφείς, δηλαδή όποια γεννήθηκε με αιδοίο να ανήκει σε άλλη ομάδα τέχνης. Όχι βέβαια! Αυτό απλά που γίνεται καταφανές είναι η διάκριση: Εάν το βιβλίο φέρει δύο όρχεις, κάπου θα γίνει μνεία. Έτσι και δεν φέρει δυο όρχεις, θα πρέπει να είναι εξαιρετικό για να βγει προς τα έξω. Όπως και στη ζωγραφική. Γίνεται μια ομαδική έκθεση: Στους 10 συμμετέχοντες πόσες είναι γυναίκες, οι δύο; Πόσες ατομικές εκθέσεις γυναικών ζωγράφων έχουμε; Και η χώρα έχει βγάλει σπουδαίες, πρωτοπόρους δημιουργούς.
Δουλεύεις, έχεις οικογένεια και παιδιά, πότε θα γράψεις, πότε θα ζωγραφίσεις; Ένας άντρας είναι πολύ σημαντικό να μένει ήσυχος στο γραφείο του και να δουλεύει. Μια γυναίκα όμως; Υπάρχουν γυναίκες που στάθηκαν τυχερές έχοντας στο πλευρό τους άντρες που τις στήριξαν. Οι υπόλοιπες ή έμειναν μόνες ή είχαν αρκετά χρήματα για να υποκαθιστούν τη φροντίδα στην οικογένεια και στο σπίτι με τον χρόνο που απαιτεί αυτή η δουλειά».
Αναρωτιέμαι αν οι γυναίκες, γράφοντας, αναπαράγουν και οι ίδιες στερεότυπα φύλου και την αντρική ματιά:
«Οι χειροκροτητές και η μηχανή αναπαραγωγής είναι οι γυναίκες. Γράφοντας αναπαράγεις στερεότυπα και πρότυπα κι αυτό δυστυχώς γίνεται μέσω του μηχανισμού της αυτολογοκρισίας. Να μη γράψεις κάτι που θα είναι έμπλεο συναισθήματος. Να μην πάρεις θέση. Να μη γράψεις για την περίοδό σου. Το πώς περνάς με τις φίλες σου. Τη σεξουαλικότητα. Το ζήτημα λοιπόν είναι να ξεφύγεις από την αυτολογοκρισία και ως συγκεκριμένος άνθρωπος να καταγράψεις τη δική σου οπτική στο θέμα σου και στον κόσμο. Είναι μεγάλο στοίχημα να ξεπεράσεις την αυτολογοκρισία και να είσαι συγχρόνως απόλυτα ειλικρινής.
Ποιος γράφει; Ένας άνθρωπος που όταν βάζει το κλειδί στην εξώπορτα κοιτά ενστικτωδώς πίσω απ’ τον ώμο του. Ο γιος σου δεν θα το κάνει ποτέ αυτό! Ένας άνθρωπος που γράφει με τους πόνους της περιόδου. Που τον έχουν παρενοχλήσει σεξουαλικά στο σπίτι, στη δουλειά ή στον δρόμο».
Ποιος ο ρόλος των αντρών και πόσο σημαντικό είναι να έρθει κι από εκείνους η αλλαγή; «Το να έχουμε συμμάχους τους άντρες είναι το σημαντικότερο. Μαζί κι από κοινού. Γι’ αυτό χαίρομαι που στις συγκεντρώσεις βλέπω και πολλούς άντρες. Φεμινισμός δεν σημαίνει μισανδρισμός. Ούτε στόχος είναι να ζήσουμε μόνες, αλίμονο. Και στη λογοτεχνία, φεμινισμός δεν σημαίνει μόνο ότι είμαι γυναίκα και γράφω με συνείδηση φύλου. Είναι το πώς βλέπω τα πράματα. Ο Τζόυς, ο Μπέκετ ή ο Αχιλλέας Κυριακίδης στα καθ’ ημάς είναι κατά τη γνώμη μου, φεμινιστές συγγραφείς, γιατί δεν βλέπουν τα πράγματα μέσα από το δίπολο αρσενικό- θηλυκό. Δεν κάνουν διαχωρισμό ανάμεσα στα δυο φύλα ως αντίπαλα ή συμπληρώμενα. Αντιμετωπίζουν τους χαρακτήρες τους με τον ίδιο τρόπο, ο λόγος τους δεν έχει διάκριση».
Το Δίκτυο «Η Φωνή της» συγκεντρώνει διηγήματα για να εκδώσει το 2023 συλλογικό τόμο σε γνωστό εκδοτικό οίκο με θέμα τη γυναίκα και τίτλο «Η Φωνή τους». Επίσης την επόμενη χρονιά θα διοργανώσει κεντρική εκδήλωση για τη Ελισάβετ Μαρτινέγκου:
«Είναι η πρώτη γυναίκα που αυτοπροσδιοριζόταν ως συγγραφέας, κλειδωμένη στο σπίτι. Το μόνο που ήθελε να κάνει ήταν να μελετά. Έμαθε ανάγνωση και γραφή από την οικογένειά της και είχε δάσκαλο στο σπίτι έναν παπά. Δεν έβγαινε απ’ το σπίτι, όπως καμία γυναίκα τότε. Δεν ήθελε να παντρευτεί, ξέροντας ότι εκεί η ζωή, όπως την ήθελε, θα τελείωνε. Ήλπιζε ότι τουλάχιστον θα την άφηναν να μένει στο σπίτι τους στα κτήματα για να μελετά και να γράφει, μέχρι που στο τέλος διεκδίκησε να γίνει καλόγρια, για να μπορεί να γράφει. Εν τέλει έγινε εκείνο που φοβόταν, την πάντρεψαν και πέθανε λίγες μέρες μετά τη γέννα. Τα χειρόγραφά της τα αποκαλούσε ΄τα μαύρα μου συγγράμματα’…»
