Για τον Τζουζέπε Βέρντι μια καλή όπερα ήταν σαν να επισκέπτεται κανείς ένα ωραίο μέρος: πρέπει να αφήνει τις ωραιότερες των αναμνήσεων. Και είναι αλήθεια πως όποιος είδε τη «Δύναμη του Πεπρωμένου» που ανεβαίνει αυτήν την περίοδο από την Εθνική Λυρική Σκηνή κρατά στο μυαλό τις εναργείς εικόνες, την ένταση της μουσικής, την πλοκή της υπόθεσης που αναδεικνύει το περίπλοκο και συχνά αναπόδραστο της ανθρώπινης φύσης.
Είναι μία από τις πιο εντυπωσιακές παραγωγές των τελευταίων ετών με τη σκηνοθετική υπογραφή της Ροδούλας Γαϊτάνου (από τις πλέον χαρισματικές σκηνοθέτιδες της νεότερης γενιάς με διεθνή καριέρα) αλλά και την εξαιρετική ερμηνεία των τριών κύριων πρωταγωνιστών: του Δημήτρη Πλατανιά ως Ντον Κάρλο ντι Βάργκας, της Τσέλιας Κοστέα ως Λεονόρας και του Μαρσέλο Πουέντε ως Δον Αλβάρο. Θα αδικούσε κανείς τον Ιταλό αρχιμουσικό Πάολο Καρινιάνι αν δεν τον προσέθετε στους λόγους της μεγάλης επιτυχίας όπως και τα σκηνικά του Γιώργου Σουγλίδη με τους φωτισμούς του Τζουζέπε Ντι Ιόριο που είχαν το εικαστικό κιαροσκούρο. Τα εύσημα κέρδισαν και τα υπέροχα χορωδιακά μέρη με πολυπρόσωπες συνθέσεις επί σκηνής που έμοιαζαν με ζωγραφικούς πίνακες. Βγαίνοντας λοιπόν από την τρίωρη όπερα, το κοινό αισθανόταν την πληρότητα αυτού που οι αρχαίοι ονόμαζαν «ψυχαγωγία», μια εμπειρία που είχε δηλαδή και διάσταση πνευματική.
Εν αρχή ην η ίδια η σύνθεση. Πρόκειται για μία από τις γνωστότερες όπερες του Ιταλού μουσουργού που ανήκει στην ώριμή του περίοδο όταν ήδη είχε κατακτήσει τη φήμη και μάλιστα είχε αρχίσει να κουράζεται από τη συνεχή παραγωγή έργων. Όπως και σε άλλες περιπτώσεις στο παρελθόν στράφηκε στην Ισπανία για έμπνευση, στο θεατρικό έργο «Δον Αλβάρο ή Η Δύναμη του Πεπρωμένου» του Άνχελ δε Σααβέδρα, αντλώντας επίσης από το «Στρατόπεδο του Βάλενσταϊν», πρώτο μέρος της θεατρικής τριλογίας του Φρήντριχ Σίλερ αφιερωμένης στον στρατηγό Άλμπρεχτ φον Βάλενσταϊν, ο οποίος πρωταγωνίστησε στον Τριακονταετή πόλεμο.
Η παραγγελία δόθηκε στον Βέρντι από το Αυτοκρατορικό Θέατρο της Αγίας Πετρούπολης, όπου και τελικά η όπερα ανέβηκε στις 10 Νοεμβρίου 1862. Σε κάθε πόλη που παρουσιαζόταν το έργο ο Ιταλός άλλαζε την παρτιτούρα και έτσι η τελική του μορφή ήταν αυτή του 1869, στη Σκάλα του Μιλάνου, με νέα εισαγωγή και φινάλε. Αξίζει να ειπωθεί ότι εκείνη την περίοδο ο Βέρντι όχι μόνον είδε με τα ίδια του τα μάτια την πατρίδα του την Ιταλία να ενοποιείται (το 1861 πήρε σάρκα και οστά το πρώτο Ιταλικό Βασίλειο) αλλά πάλεψε και για την ιδέα αυτήν μέσα από τη μουσική του.
Η ιστορία εστιάζει στον έρωτα του Ντον Αλβάρο και της Λεονόρας που ανθίζει παρά την επιθυμία του πατέρα της Μαρκησίου του Καλατράβα. Και ενώ είναι να κλεφτούν, ο πρώτος σκοτώνει άθελά του τον δεύτερο, πυροδοτώντας το κεντρικό θέμα στην εξέλιξη της υπόθεσης. Είναι η εκδίκηση στην οποία ορκίζεται ο αδελφός της Λεονόρας, ο Ντον Κάρλο. Ταυτόχρονα με τη μικροϊστορία, βλέπουμε πως τα γεγονότα που αλλάζουν τις ζωές των τριών αυτών ανθρώπων λαμβάνουν χώρα σε μια περίοδο πολέμου, έτσι το προσωπικό και το συλλογικό σμίγουν με τρόπο μοναδικό. Η μανία για αίμα πάντως δεν τελειώνει παρά μόνο όταν και οι δυο εραστές στο τέλος πεθαίνουν.
Η «ανάγνωση» της Ροδούλας Γαϊτάνου είναι διαχρονική και ταυτόχρονα σύγχρονη μιας και τοποθετεί στον παρονομαστή ένα οικογενειακό τραύμα που περνά από γενιά σε γενιά και είναι στο χέρι των ηρώων να σταματήσει το ταξίδι αυτής της σκυτάλης. Όσο για την απόφαση του Βέρντι να βάλει έναν άδοξο έρωτα μέσα στις φλόγες του πολέμου, η σκηνοθέτιδα το ερμηνεύει ως μια εναρμόνιση της εσωτερικής και εξωτερικής συνθήκης.
Ο Βέρντι πάντως επέστρεψε θριαμβευτικά στη Λυρική Σκηνή μετά από επτά δεκαετίες από την πρεμιέρα του έργου. Ανέβηκε για πρώτη φορά στην Αθήνα το 1954 στο παλιό Θέατρο Ολύμπια. Ακολούθησαν δύο νέα ανεβάσματα: το 1970 στο Ωδείο Ηρώδου Αττικού και το 1981 στο νέο Θέατρο Ολύμπια, ενώ για τελευταία φορά η «Δύναμη του Πεπρωμένου» παρουσιάστηκε από την ΕΛΣ στο Ηρώδειο το 1998. Λίγο προτού ξεκινήσει η πρεμιέρα στις 26 Ιανουαρίου, διοργανώθηκε από την Τράπεζα Πειραιώς, χορηγό της παράστασης, και την Εθνική Λυρική Σκηνή, στον 1ο όροφο του φουαγέ της ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ μια ομιλία της Έλενας Ματθαιοπούλου για την όπερα αυτή. Η διακεκριμένη συγγραφέας και δημοσιογράφος αναφέρθηκε στην περιπέτεια της σύνθεσης, τις αναθεωρήσεις του λιμπρέτου, τη διάσημη εισαγωγή του, τις μουσικές και υποκριτικές απαιτήσεις των πρωταγωνιστικών ρόλων, τις περίφημες άριες, αλλά και τη φήμη που συνοδεύει την όπερα αυτή διαχρονικά.
«Ο μουσουργός έγραψε αυτό το έργο με μυαλό, σωθικά και ψυχή», υπογράμμισε. «Ο Βέρντι είναι ο γίγας της ιταλικής όπερας και επίκεντρο του λυρικού ρεπερτορίου. Δύσκολα συναντούμε σεζόν σε οποιοδήποτε λυρικό θέατρο χωρίς παραγωγή τουλάχιστον ενός και συνήθως περισσοτέρων έργων του. Η ΕΛΣ σε όλη την ιστορία της τον έχει τιμήσει με εξαιρετικές παράγωγες μεταξύ άλλων, την Τραβιάτα, τον Ριγολέττο, τον Ντον Κάρλος, τον Οθέλλο και το Φάλσταφ. Επίσης κανένας τενόρος, του παρελθόντος και του παρόντος, δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί “μεγάλος” πριν αναμετρηθεί επιτυχώς με αρκετά από τα ιερά τέρατα του Βέρντι».
Ενδιαφέρον είχε και η αναφορά της Έλενας Ματθαιοπούλου στη φήμη που ακολουθεί τη «Δύναμη του Πεπρωμένου» ως η όπερα που φέρνει κακή τύχη στους πρωταγωνιστές της. Μάλιστα ο Λουτσιάνο Παβαρότι απέφυγε να ερμηνεύσει τον ρόλο του Αλβάρο φοβούμενος την κατάρα. Πώς όμως ξεκίνησε αυτή η σύνδεση; Υπήρξε πράγματι ένα φοβερό περιστατικό που συνέβη στη Νέα Υόρκη, έναν αιώνα περίπου από τότε που η όπερα παίχτηκε για πρώτη φορά. Στις 4 Μαρτίου του 1960 σε μια παράσταση ο βαρύτονος Λίοναρντ Γουόρεν που υποδυόταν τον Ντον Κάρλος αρχίζοντας την άρια της 3ης πράξης με τα λόγια “Morir! Tremenda cosa!” – «Το να πεθάνεις! Τι τρομερό πράγμα!», έπεσε μπρούμυτα στο πάτωμα, και λίγα λεπτά αργότερα διαπιστώθηκε ο θάνατός του από εγκεφαλική αιμορραγία.
Η Τράπεζα Πειραιώς στηρίζει τον πολιτισμό και με την ΕΛΣ έχει θεμελιώσει μια ιδιαίτερα εποικοδομητική συνεργασία με κύριο άξονα τη χορηγία παραστάσεων όπως «Η Δύναμη του Πεπρωμένου» αλλά και η «Μήδεια» του Λουίτζι Κερουμπίνι. Παράλληλα ενισχύει την πρόσβαση των νέων και παιδιών στον πολιτισμό μέσα από το πρόγραμμα Εquall – Για μια Κοινωνία Ισότιμων Ανθρώπων. Έτσι η Τράπεζα σε συνεργασία με την Εθνική Λυρική Σκηνή, υποστήριξε τις εκπαιδευτικές δράσεις «3ο Κουδούνι Όπερα» που φέρνει σε επαφή εκπαιδευτικούς και μαθητές δημοτικών σχολείων με τις σύγχρονες πρακτικές του μουσικού θεάτρου. Στόχος είναι η εξοικείωση με αυτό το είδος μουσικής και η καλλιέργεια των δεξιοτήτων των παιδιών. Η εκπαιδευτική δράση ολοκληρώνεται τον Ιούνιο κάθε έτους, με την παρουσίαση στην Εθνική Λυρική Σκηνή του μουσικοθεατρικού έργου που δημιούργησαν οι μαθητές και μαθήτριες. Επίσης το 2023, η Πειραιώς υποστήριξε το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Δράσεις για όλη την οικογένεια», που περιλάμβανε δέκα εργαστήρια, με συμμετοχή 600 παιδιών και γονέων.
Info παράστασης:
Η Δύναμη του Πεπρωμένου | Εθνική Λυρική Σκηνή
