Πώς αφηγείται κανείς σήμερα ένα ιστορικό γεγονός που όλοι πιστεύουμε πως γνωρίζουμε; Πώς μια έκθεση μπορεί να ξεπεράσει την παράθεση κειμηλίων και να μετατραπεί σε μια εμπειρία που μιλά για τον άνθρωπο, τη μνήμη και το παρόν; Με αφορμή την επετειακή έκθεση «Έξοδος 1826–2026», που παρουσιάζεται στο Μέγαρο Χρυσόγελου στο Μεσολόγγι για τη συμπλήρωση διακοσίων χρόνων από την Έξοδο, συναντήσαμε τις επιμελήτριες του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου, Νατάσα Καστρίτη (Ιστορικός Τέχνης) και Ρεγγίνα Κατσιμάρδου (Ιστορικός).
Η συζήτηση ξεκίνησε από τα κειμήλια, τις επιστολές και τις ιστορικές μαρτυρίες, πολύ γρήγορα όμως άνοιξε σε κάτι μεγαλύτερο: στον τρόπο με τον οποίο τα μουσεία αφηγούνται σήμερα την Ιστορία, στη σημασία της δημόσιας ιστορίας, στις προσωπικές διαδρομές που κρύβονται πίσω από τα μεγάλα γεγονότα και στη μνήμη που συνεχίζει να μετασχηματίζεται διακόσια χρόνια μετά.
Στη συζήτηση συμμετέχουν από κοινού οι επιμελήτριες και οι απαντήσεις που ακολουθούν αποδίδουν τη σκέψη τους όπως διαμορφώθηκε μέσα από τον διάλογο:
Πώς αφηγείται κανείς σήμερα ένα ιστορικό γεγονός που όλοι θεωρούμε ότι γνωρίζουμε; Ποια ήταν η βασική σκέψη πίσω από την έκθεση;
Δεν μας ενδιέφερε να αφηγηθούμε ακόμη μία φορά τα γεγονότα της Εξόδου. Τα ίδια τα γεγονότα μπορεί κανείς να τα βρει σε ένα βιβλίο ιστορίας. Αυτό που μας απασχόλησε ήταν πώς μπορεί μια έκθεση να δημιουργήσει έναν ουσιαστικό δεσμό ανάμεσα στον επισκέπτη και το παρελθόν. Τα τελευταία χρόνια γίνεται μεγάλη συζήτηση γύρω από το τι είναι ιστορία, ποιον αφορά και πώς μπορεί να επικοινωνηθεί. Πώς μπορείς να αναπτύξεις μια σχέση με την ιστορία με τρόπους που ξεφεύγουν από το ακαδημαϊκό και συνδέονται με την καθημερινότητα και το παρόν. Γι’ αυτό και όλες οι περιοδικές εκθέσεις που σχεδιάζουμε έχουν στο επίκεντρο τον άνθρωπο και τις ιστορίες του. Τα αντικείμενα δεν είναι απλώς εκθέματα· είναι φορείς προσωπικών διαδρομών. Εκεί βρίσκεται η δύναμή τους. Μέσα από αυτές τις μικρές ιστορίες μπορεί κανείς να κατανοήσει καλύτερα και τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα. Το μουσείο, άλλωστε, κάνει δημόσια ιστορία. Και η δημόσια ιστορία προϋποθέτει διάλογο με το κοινό. Δεν αρκεί να παρουσιάσεις σπάνια ή πολύτιμα τεκμήρια. Πρέπει να βρεις έναν τρόπο να μιλήσεις στον επισκέπτη, να του δώσεις αφορμές να σκεφτεί, να συγκινηθεί και να αναγνωρίσει μέσα σε αυτή την αφήγηση κάτι που αφορά και τον ίδιο.
Η έκθεση παρουσιάζεται στο Μεσολόγγι, στον τόπο όπου εκτυλίχθηκαν τα γεγονότα. Πόσο αλλάζει αυτό την εμπειρία του επισκέπτη;
Το Μεσολόγγι είναι μια πόλη που συνεχίζει να ζει με αυτή τη μνήμη της Εξόδου. Ακόμη και σήμερα, όταν φτάνει κανείς εκεί, αισθάνεται κάτι ιδιαίτερο. Υπάρχει μια έντονη ησυχία, μια ατμόσφαιρα σχεδόν απόκοσμη, σαν ο τόπος να κουβαλά ακόμη το βάρος όσων συνέβησαν. Επιστρέφοντας πολλές φορές στην πόλη για τις ανάγκες της έκθεσης, συνειδητοποιήσαμε ότι η Έξοδος δεν αποτελεί μόνο ένα ιστορικό γεγονός. Είναι κάτι που εξακολουθεί να καθορίζει την ταυτότητα του Μεσολογγίου και των ανθρώπων του. Η επίσκεψη στον Κήπο των Ηρώων, για παράδειγμα, είναι από μόνη της μια βαθιά βιωματική εμπειρία. Αρχικά, η προοπτική να παρουσιαστεί η έκθεση στο Μεσολόγγι μάς προβλημάτισε. Δεν γνωρίζαμε πώς θα υποδεχόταν η τοπική κοινωνία μια έκθεση για ένα γεγονός που αποτελεί κομμάτι της καθημερινής της ταυτότητας. Η Έξοδος είναι κάτι βαθιά δικό τους και αναρωτιόμασταν μήπως εμείς, ερχόμενοι από την Αθήνα, φαινόμασταν σαν να επιχειρούμε να αφηγηθούμε τη δική τους ιστορία. Υπήρχε ακόμη και η πρακτική δυσκολία του χώρου, αφού για μεγάλο διάστημα δεν γνωρίζαμε πού και με ποιους όρους θα μπορούσε να φιλοξενηθεί η έκθεση. Τελικά, όμως, αποδείχθηκε πως ήταν η καλύτερη επιλογή. Η ανταπόκριση των Μεσολογγιτών ήταν συγκινητική, κάποιοι μάλιστα εξέφρασαν την επιθυμία η έκθεση να παραμείνει μόνιμα στην πόλη.
Αυτό που μας έκανε ακόμη μεγαλύτερη εντύπωση είναι ότι, με αφορμή τη φετινή επέτειο, άνθρωποι από όλη την Ελλάδα αλλά και από το εξωτερικό ταξιδεύουν στο Μεσολόγγι. Για πολλούς, η επίσκεψη μοιάζει σχεδόν με ένα προσωπικό προσκύνημα. Και αυτό δείχνει πως η Έξοδος ξεπερνά τα όρια της τοπικής ιστορίας. Είναι ένα γεγονός που αφορά τη συλλογική μας μνήμη. Αν όμως κάποτε δημιουργηθεί μια μόνιμη έκθεση για το Μεσολόγγι, θα θέλαμε να μην αφηγείται μόνο την Έξοδο. Θα είχε μεγαλύτερο ενδιαφέρον να αφηγείται πώς η πόλη ενσωμάτωσε αυτή τη μνήμη στη ζωή της, πώς την κράτησε ζωντανή για διακόσια χρόνια και πώς συνεχίζει να τη μεταδίδει από γενιά σε γενιά. Εκεί βρίσκεται, ίσως, η πιο ουσιαστική ιστορία.
Στην έκθεση συναντά κανείς playmobil, animation, graphic novel και θέατρο σκιών. Γιατί επιλέξατε να μιλήσετε για ένα τόσο ιστορικά φορτισμένο γεγονός μέσα από τα συγκεκριμένα αφηγηματικά μέσα;
Σε κάθε έκθεση που σχεδιάζουμε προσπαθούμε να χρησιμοποιούμε διαφορετικά μέσα αφήγησης που να μπορούν να συνομιλήσουν με ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών και εμπειριών. Δεν απευθυνόμαστε μόνο στα παιδιά ούτε μόνο στους ειδικούς. Μας ενδιαφέρει να βρούμε τρόπους επικοινωνίας με κάθε επισκέπτη που είναι ανοιχτός να προσεγγίσει την ιστορία μέσα από μια διαφορετική οπτική. Στην έκθεση «Το ’21 αλλιώς» (2019), για την Ελληνική Επανάσταση χρησιμοποιήσαμε για πρώτη φορά τα Playmobil ως μέσω ιστορικής αφήγησης και θυμόμαστε ότι στην αρχή η επιλογή αυτή ξένισε αρκετούς. Αναρωτήθηκαν αν «παίζουμε» με την ιστορία. Πολύ γρήγορα, όμως, φάνηκε ότι συνέβαινε ακριβώς το αντίθετο. Η έκθεση συζητήθηκε πολύ, προσέλκυσε ανθρώπους όλων των ηλικιών και μας έδειξε ότι ένα διαφορετικό οπτικό μέσο μπορεί να ενεργοποιήσει τη μνήμη και το συναίσθημα με τρόπο που οι γνώριμες εικόνες συχνά δεν καταφέρνουν. Είμαστε τόσο εξοικειωμένοι με τους ιστορικούς πίνακες και τις εικόνες που τους προσπερνάμε σχεδόν χωρίς να τους παρατηρούμε. Αντίθετα, όταν βλέπεις μια γνώριμη ιστορία μέσα από ένα νέο μέσο, σταματάς, κοιτάζεις ξανά και συνδέεσαι διαφορετικά μαζί της. Γι’ αυτό και στην έκθεση για την Έξοδο επιλέξαμε να συνυπάρχουν διαφορετικές μορφές αφήγησης: το animation της Ελευθερίας Γκουτζικίδου, τα διοράματα της Βασιλικής Φατή και του Άγγελου Γιακουμάτου, με τις ειδικά κατασκευασμένες φιγούρες Playmobil, το graphic novel του Soloùp (Αντώνης Νικολόπουλος) και οι φιγούρες θεάτρου σκιών του Θανάση Τζοΐτη. Δεν επιχειρούν να αντικαταστήσουν τα ιστορικά τεκμήρια ούτε να αναθεωρήσουν την ιστορία. Συνομιλούν μαζί τους και δημιουργούν διαφορετικές διαδρομές πρόσληψης για τον επισκέπτη.
Η έκθεση είναι, πάνω απ’ όλα, ένα μέσο επικοινωνίας με το κοινό. Δεν αρκεί να παρουσιάσεις σπάνια αντικείμενα ή σημαντικά έργα τέχνης. Πρέπει να βρεις έναν τρόπο να ανοίξεις μια συζήτηση, να δώσεις αφορμές για σκέψη και να βοηθήσεις τον επισκέπτη να συνειδητοποιήσει ότι αυτή η ιστορία δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά και τον ίδιο.
Πώς επιλέγετε τα αντικείμενα που θα αφηγηθούν μια ιστορία; Τι κάνει ένα κειμήλιο να γίνει μέρος μιας έκθεσης;
Κάθε έκθεση ξεκινά από το αφήγημά της. Από τη στιγμή που ξέρεις τι ιστορία θέλεις να αφηγηθείς, αρχίζεις να αναζητάς τα αντικείμενα που μπορούν να τη φωτίσουν. Στην περίπτωση της Εξόδου μάς ενδιέφερε ιδιαίτερα να επιστρέψουν στο Μεσολόγγι αντικείμενα που συνδέονται άμεσα με την ιστορία της πόλης και, σε ορισμένες περιπτώσεις, επέστρεφαν εκεί έπειτα από σχεδόν διακόσια χρόνια. Ένα από αυτά είναι το σωζόμενο τμήμα της τυπογραφικής πρέσας του Γιόχαν Γιάκομπ Μάγερ, όπου τυπώνονταν τα Ελληνικά Χρονικά. Λίγο πριν από την Έξοδο, το τυπογραφείο διαλύθηκε και θάφτηκε, ώστε να μην πέσει στα χέρια των Οθωμανών. Χρόνια αργότερα, ένα από τα σωζόμενα τμήματά του στάλθηκε στην Αθήνα για την Έκθεση του Ιερού Αγώνα και στη συνέχεια δωρήθηκε στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο. Για εμάς ήταν πολύ σημαντικό αυτό το κομμάτι να επιστρέψει συμβολικά στον τόπο όπου γράφτηκε η ιστορία του.
Αντίστοιχα, θέλαμε να παρουσιαστούν το σχέδιο της οχύρωσης του Μεσολογγίου από τον μηχανικό Μιχαήλ Κοκκίνη, το ακρόπρωρο του «Άρη», αλλά και έργα που για πρώτη φορά ταξίδεψαν στην πόλη, όπως η «Θυσία του Καψάλη» του Θεόδωρου Βρυζάκη, δάνειο για τις ανάγκες της έκθεσης από την Εθνική Πινακοθήκη. Δεν μας ενδιαφέρει, όμως, μόνο η ιστορική ή η καλλιτεχνική αξία ενός αντικειμένου. Μας ενδιαφέρει η διαδρομή του. Πώς σώθηκε, ποιοι άνθρωποι το κράτησαν, πώς έφτασε μέχρι εμάς. Αυτές οι ιστορίες είναι που δίνουν στα κειμήλια μια δεύτερη ζωή.
Υπήρξε κάποιο τεκμήριο ή κάποια ανακάλυψη κατά την έρευνα που σας ενθουσίασε ιδιαίτερα;
Κάθε έκθεση κρύβει μικρές ανακαλύψεις. Ίσως η πιο συναρπαστική για εμάς ήταν η ιστορία ενός χαμένου πανοράματος του 1896. Γνωρίζαμε ότι λίγο πριν από τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες είχε δημιουργηθεί στην Αθήνα ένα κυκλικό πανόραμα αφιερωμένο στην πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου. Δεν υπήρχε όμως σχεδόν κανένα τεκμήριο που να μας δείχνει πώς έμοιαζε. Κάποια στιγμή, μέσα στο φωτογραφικό αρχείο του μουσείου, πέσαμε πάνω σε ορισμένες παλιές φωτογραφίες. Ήταν καταχωρισμένες απλώς ως «Έξοδος του Μεσολογγίου». Κοιτάζοντάς τες, όμως, κάτι δεν μας ταίριαζε. Δεν μπορούσαν να είναι φωτογραφίες μιας αναπαράστασης, αφού κάτι τέτοιο ήταν αδύνατο. Τις αφήσαμε στην άκρη. Δεν είχαμε ακόμη την απάντηση. Χρόνια αργότερα, δουλεύοντας ξανά πάνω στην Έξοδο, βρήκαμε το πρόγραμμα του πανοράματος. Διαβάζοντας την περιγραφή του, συνειδητοποιήσαμε ότι αντιστοιχούσε ακριβώς σε όσα βλέπαμε στις φωτογραφίες. Τότε αρχίσαμε να τις τοποθετούμε στη σειρά και καταλάβαμε πως σχημάτιζαν, κομμάτι-κομμάτι, το εσωτερικό ολόκληρου του πανοράματος. Ήταν μια πολύ συγκινητική στιγμή. Όχι μόνο γιατί αναγνωρίσαμε ένα τεκμήριο που παρέμενε ουσιαστικά άγνωστο, αλλά γιατί είδαμε πώς ένα αρχείο μπορεί να συνεχίσει να αποκαλύπτει νέες ιστορίες. Αυτό είναι και το συναρπαστικό στη δουλειά μας. Ακόμη και όταν νομίζεις ότι γνωρίζεις καλά τις συλλογές, κάποια στιγμή ένα τεκμήριο αποκτά άλλο νόημα. Δεν είναι απαραίτητα κάτι καινούργιο· είναι κάτι που βλέπεις πια με διαφορετικό μάτι. Κατά μία έννοια, αισθανόμαστε κι εμείς λίγο σαν αρχαιολόγοι των αρχείων. Δεν ανακαλύπτουμε μόνο νέα αντικείμενα· ανακαλύπτουμε νέες αφηγήσεις μέσα από αντικείμενα που βρίσκονται εκεί εδώ και δεκαετίες.
Το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο κρύβει ακόμη άγνωστες ιστορίες. Τι είναι αυτό που ανακαλύπτετε κάθε φορά μέσα στις συλλογές του;
Τα τελευταία χρόνια, με αφορμή και τη συμπλήρωση των διακοσίων χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, είχαμε την ευκαιρία να αναδείξουμε στο κοινό τεκμήρια που δεν είχαν παρουσιαστεί ποτέ. Η μόνιμη έκθεση έχει, εκ των πραγμάτων, συγκεκριμένες δυνατότητες. Οι περιοδικές εκθέσεις μάς επιτρέπουν να ξαναδιαβάσουμε τις συλλογές, να δημιουργήσουμε νέα αφηγήματα και να δώσουμε στα αντικείμενα μια διαφορετική ζωή. Το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο εκτός από τις προθήκες που βλέπει ο επισκέπτης είναι οι συλλογές, το αρχείο, η βιβλιοθήκη, το φωτογραφικό αρχείο. Ένας τεράστιος οργανισμός που εξακολουθεί να κρύβει ιστορίες. Και το συναρπαστικό είναι ότι το ίδιο αντικείμενο μπορεί κάθε φορά να αφηγείται κάτι διαφορετικό, ανάλογα με το ερώτημα που του θέτεις. Δεν μας ενδιαφέρει μόνο τι είναι ένα αντικείμενο ή πότε κατασκευάστηκε. Μας ενδιαφέρει η διαδρομή του, οι άνθρωποι που το χρησιμοποίησαν, που το διέσωσαν, που το παρέδωσαν στις επόμενες γενιές. Εκεί βρίσκεται η ουσία της δημόσιας ιστορίας: να μετατρέψεις ένα τεκμήριο σε μια ανθρώπινη αφήγηση.
Το ίδιο ισχύει και για την Ελληνική Επανάσταση. Συχνά τη θυμόμαστε μέσα από τις μεγάλες μάχες και τους ήρωες. Κι όμως, αυτό που μας συγκινεί περισσότερο είναι ότι οι άνθρωποι εκείνης της εποχής ήταν άνθρωποι σαν κι εμάς. Βρέθηκαν σε ακραίες συνθήκες και ξεπέρασαν τα όριά τους. Αυτό είναι που εξακολουθεί να μας αφορά. Γι’ αυτό στην έκθεση δώσαμε ιδιαίτερη βαρύτητα στις προσωπικές μαρτυρίες. Οι επιστολές των πολιορκημένων δεν περιγράφουν μόνο τα γεγονότα· αποτυπώνουν την ανθρώπινη εμπειρία της πείνας, της εξάντλησης, της αγωνίας και της προσδοκίας για βοήθεια. Διαβάζοντάς τες, συνειδητοποιεί κανείς ότι οι ιστορίες των προσφύγων του Μεσολογγίου δεν απέχουν τόσο από ιστορίες που βλέπουμε και σήμερα σε διαφορετικά μέρη του κόσμου.
Υπάρχουν μαρτυρίες δηλαδή με τη μορφή ημερολογίου;
Πολλοί αναζητούν ένα ημερολόγιο της Εξόδου, κάτι αντίστοιχο με μια προσωπική καθημερινή καταγραφή. Δεν υπάρχει. Τα απομνημονεύματα των αγωνιστών γράφτηκαν χρόνια αργότερα, ενώ το ημερολόγιο που κρατούσε ο Γιόχαν Γιάκομπ Μάγερ χάθηκε κατά την Έξοδο. Αυτό που σώζεται είναι επιστολές, σύντομα σημειώματα και τα δημοσιεύματα των «Ελληνικών Χρονικών». Κι όμως, αυτές οι λίγες γραμμές έχουν μια συγκλονιστική δύναμη. Μερικές φορές πέντε σειρές αρκούν για να αποτυπώσουν ολόκληρο το βάρος μιας εποχής.
Το άλας του Αγώνα
Στην έκθεση το αλάτι γίνεται ένας από τους πιο απρόσμενους πρωταγωνιστές της αφήγησης. Πώς προέκυψε αυτή η ιδέα;
Το αλάτι υπήρξε ανέκαθεν στοιχείο της ταυτότητας του Μεσολογγίου. Οι αλυκές αποτελούν μέχρι σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία της πόλης. Όταν ξεκινήσαμε να σχεδιάζουμε την έκθεση, καταλάβαμε ότι δεν θα μπορούσαμε να αφηγηθούμε την ιστορία της Εξόδου χωρίς να μιλήσουμε και γι’ αυτό. Εκεί ήρθε και «κούμπωσε» το αίτημα της Όλγας Γιαννακογεώργου προϊσταμένης του Κέντρου Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία Μεσολογγίου, για ένταξη της έρευνας της στο αφήγημα της έκθεσης. Έτσι προέκυψε η ενότητα «Το άλας του Αγώνα», μια αφήγηση που διατρέχει ολόκληρη την έκθεση. Εκτός από την ιστορική της τεκμηρίωση, η οποία βασίστηκε στο βιβλίο της κας Γιαννακογεώργου «Αλυκές Μεσολογγίου» (2026), θελήσαμε να οπτικοποιήσουμε την αφήγηση μέσα από τέσσερα μικρά animation.
Το αλάτι παρουσιάζεται ως στοιχείο που συνδέει πολλές διαφορετικές όψεις της ιστορίας. Ήταν οικονομικός πόρος της περιοχής, συνέβαλε στη συντήρηση των τροφίμων κατά τη διάρκεια της πολιορκίας και αποτέλεσε βασικό μέσο επιβίωσης για όσους κατάφεραν να σωθούν μετά την Έξοδο, καθώς πολλοί είχαν μαζί τους λίγο αλάτι στις αποσκευές τους. Την ίδια στιγμή, όμως, αποκαλύπτει και τη σκοτεινή πλευρά του πολέμου. Το αλάτι χρησιμοποιούνταν για να διατηρούνται τα κομμένα αυτιά των νεκρών, τα οποία αποστέλλονταν ως αποδείξεις στον Σουλτάνο. Πρόκειται για μια σκληρή, σχεδόν άγνωστη πτυχή της ιστορίας, που δείχνει πώς το ίδιο υλικό μπορεί να συμβολίζει ταυτόχρονα τη ζωή και τον θάνατο. Αυτό ακριβώς μας ενδιέφερε. Να αναδείξουμε ένα στοιχείο της καθημερινότητας του Μεσολογγίου που εξακολουθεί να υπάρχει μέχρι σήμερα και να δείξουμε πώς μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στον τόπο, την ιστορία και τη μνήμη.
Δουλεύετε μαζί εδώ και πολλά χρόνια. Πώς διαμορφώνεται αυτή η δημιουργική συνεργασία;
Νομίζω πως έχουμε μπει πια σε έναν κοινό τρόπο σκέψης. Από την αρχή λειτουργήσαμε με μεγάλη εμπιστοσύνη η μία προς την άλλη και σήμερα, μετά από τόσα χρόνια συνεργασίας, πολλές φορές καταλαβαίνουμε σχεδόν διαισθητικά προς τα πού θέλουμε να πάμε. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν διαφορετικές ματιές. Αντίθετα. Η καθεμία φέρνει διαφορετικά στοιχεία, διαφορετικές αναγνώσεις και διαφορετικές ιδέες. Υπάρχει πάντα χώρος για συζήτηση, για διαπραγμάτευση, ακόμη και για διαφωνία. Να βάλουμε αυτό το αντικείμενο ή όχι; Να ακολουθήσουμε αυτή την αφήγηση ή μια άλλη; Αυτή η δημιουργική διαδικασία είναι μέρος κάθε έκθεσης. Στο τέλος, όμως, αισθανόμαστε ότι έχουμε δημιουργήσει κάτι που πραγματικά μας εκφράζει και τις δύο. Η έκθεση για την Έξοδο έχει για εμάς μια ιδιαίτερη συναισθηματική βαρύτητα. Μας αγγίζει τόσο το ίδιο το ιστορικό γεγονός όσο και ο τρόπος με τον οποίο πέρασε στη συλλογική μνήμη διακοσίων χρόνων.
Μια τέτοια έκθεση μοιάζει σχεδόν με μια μεγάλη σκυταλοδρομία. Πόσοι άνθρωποι χρειάζονται για να υλοποιηθεί;
Μια έκθεση είναι πάντα μια συλλογική δουλειά. Κάποιοι σηκώνουν το μεγαλύτερο βάρος και φέρουν την ευθύνη για το τελικό αποτέλεσμα, όμως η συμβολή κάθε συνεργάτη είναι καθοριστική. Είναι σαν ένας κρίκος σε μια μεγάλη αλυσίδα. Στην έκθεση αυτή δουλέψαμε μαζί με την Ιφιγένεια Βογιατζή, επιμελήτρια του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου, η οποία είχε την ευθύνη της μουσειολογικής και μουσειογραφικής μελέτης, την Άννα Κάνδια στην επικοινωνία, τους εξειδικευμένους συντηρητές του Μουσείου, τον υπεύθυνο όλων των τεχνολογικών εφαρμογών και τους τεχνικούς μας.
Κυριολεκτικά, όμως, η έκθεση δεν θα είχε υλοποιηθεί χωρίς την επιμονή του Υπουργείου Πολιτισμού και τη στήριξη της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας. Οι άνθρωποί της την «τρέχουν» καθημερινά από την πρώτη ημέρα, με πραγματικό ζήλο. Εξίσου καθοριστική ήταν η αποκλειστική χορηγία της Τράπεζας Πειραιώς, χάρη στην οποία υλοποιήθηκε η έκθεση και εκδίδεται ο κατάλογός της, που θα κυκλοφορήσει σύντομα. Και, βέβαια, είναι πολύτιμη η διαρκής εμπιστοσύνη της Διοίκησης και της Διεύθυνσης του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου σε κάθε πρόταση που υπηρετεί τον βασικό σκοπό της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος και του Μουσείου της: τη διατήρηση και τη διάδοση της ιστορικής μνήμης.
Ύστερα από τόσους μήνες έρευνας και δουλειάς, τι είναι αυτό που σας συγκινεί περισσότερο όταν σκέφτεστε την Έξοδο;
Ρεγγίνα Κατσιμάρδου: Αυτό που με συγκινεί περισσότερο είναι πως ένας άνθρωπος, ευρισκόμενος σε μια τέτοια εξαθλίωση, τελικά δεν υποκύπτει σε αυτό το πιο στοιχειώδες κομμάτι της ανθρώπινης υπόστασής του. Το ξεπερνά. Είναι σαν, με έναν τρόπο, να εξαϋλώνεται. Σαν να περνά σε μια άλλη κατάσταση ύπαρξης. Κατά τη διάρκεια της έρευνάς μας βρήκαμε μια φράση του Γιόχαν Γιάκομπ Μάγερ που με σημάδεψε: «Σε λίγες ημέρες οι άνθρωποι αυτοί θα είναι σκιές αγγέλων». Νομίζω πως αυτή η φράση συμπυκνώνει όσα αισθάνομαι για την Έξοδο. Δεν περιγράφει μόνο την εξάντληση εκείνων των ανθρώπων. Περιγράφει και μια κατάσταση σχεδόν υπερβατική. Είναι δύο λέξεις που χωρούν ολόκληρο το δράμα του Μεσολογγίου.
Νατάσα Καστρίτη: Για μένα, εξίσου συγκινητικό είναι να παρακολουθώ πώς ένα ιστορικό γεγονός μετατρέπεται σε συλλογική μνήμη. Πώς περνά στην εικονογραφία, στην τέχνη, στα σύμβολα, στις αφηγήσεις και συνεχίζει να αλλάζει μορφή μέσα στον χρόνο, χωρίς να χάνει τη δύναμή του. Ίσως γι’ αυτό μάς συγκίνησε τόσο και η δημιουργία της οπτικής ταυτότητας της έκθεσης. Ζητήσαμε από τον Βασίλη Γεωργίου να προσεγγίσει την Έξοδο με μια σύγχρονη, λιτή ματιά. Εκείνος δημιούργησε ένα γραμμικό μοτίβο εμπνευσμένο από τη μορφή ενός αγγέλου. Λίγο αργότερα ανακαλύψαμε τη φράση του Μάγερ για τις «σκιές αγγέλων». Ήταν μία από εκείνες τις σπάνιες στιγμές όπου νιώθεις ότι διαφορετικές σκέψεις συναντιούνται αυθόρμητα και επιβεβαιώνουν πως βρίσκεσαι στον σωστό δρόμο.
Info έκθεσης:
Έξοδος, 1826-2026 | 20 Μαρτίου- 15 Οκτωβρίου 2026, Δ-Π. 9:00- 13:30, Σ:10:00-13:00 | Μέγαρο Χρυσόγελου, Μεσολόγγι
Οι άνθρωποι πίσω από την έκθεση:
Επιμέλεια
Νατάσα Καστρίτη, Ιστορικός Τέχνης
Ρεγγίνα Κατσιμάρδου, Ιστορικός
Ιφιγένεια Βογιατζή, Μουσειολόγος
Με τη συνεργασία της Άννας Κάνδια
Η “Έξοδος αλλιώς”
Διοράματα με φιγούρες Playmobil: Άγγελος Γιακουμάτος & Βασιλική Φατή
Φιγούρες θεάτρου σκιών: Θανάσης Τζοΐτης
Graphic novel: Αντώνης Νικολόπουλος (Soloup)
Animation: Ελευθερία Γκουτζικίδου
Οπτική ταυτότητα της έκθεσης: Βασίλης Γεωργίου
Συντήρηση και ανάρτηση εκθεμάτων: Κωνσταντίνος Τσούρμας, Μαίρη Καπότση, Νικολέττα Τασιούλη, Ελένη Κατσαδούρη, Παναγιώτης Προσαλέντης
Εγκατάσταση Ψηφιακών Μέσων: Μάνος Παρταράκης
Υποστήριξη: Νίκος Βλαχόπουλος, Κωνσταντίνα Λαναρά, Μάκης Κωνσταντινόπουλος (Περιφέρεια Δυτικής Ελλάδος), Κώστας Γούσιος, Νίκος Χατζής (Εθνικό Ιστορικό Μουσείο)
