Με αφορμή την παράσταση Hystory της χορογράφου Πατρίσιας Απέργη που θα μπορούμε να παρακολουθήσουμε από 21 έως 24 Ιουλίου στην Πειραιώς 260 στο πλαίσιο του grape – Greek Agora of Performance του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου θέλησα να συνομιλήσω μαζί της, αφού την φωτογραφίσαμε πρώτα σε έναν ιδιαίτερο χώρο, το Κτήμα Ευταξία στην Ελευσίνα. Παρατηρούσα την Πατρίσια Απέργη καθώς άλλαζε ρούχα και περιφερόταν από τον ένα χώρο στον άλλο. Ένιωθα σαν να έβλεπα μια πυργοδέσποινα άλλης εποχής στα δωμάτια ενός απογυμνωμένου από έπιπλα οικήματος να στέκει αγέρωχη μόνη και παρούσα περιμένοντας τους καλεσμένους της που αργούν κι ίσως δεν έρθουν ποτέ. Το τώρα, το ύστερα, το μετά μου γαργαλούσαν το μυαλό. Έκανε ζέστη, ιδρώσαμε κι ύστερα ξαποστάσαμε και τα είπαμε.
Με το ζόρι βρήκαμε χρόνο για να κάνουμε τη φωτογράφιση και τη συνέντευξη. Πόσες ώρες δουλεύεις για το Hystory;
Πάρα πολλές. Αλλά δεν δουλεύω μόνο γι’ αυτό. Έχω διάφορα πράγματα που τρέχουν παράλληλα, είναι συνολικά η παρουσία της ομάδας και με ταξίδια που έχουμε στο εξωτερικό και με άλλες δραστηριότητες, όπως η Ακαδημία Χορογραφίας που είχαμε εδώ στην Ελευσίνα, η οποία τελείωσε τον προηγούμενο μήνα. Είναι και διάφορες συνεργασίες που έχω με άλλους καλλιτέχνες. Τώρα είναι η αναβίωση του Ριγολέττου στο Ηρώδειο, η Αντιγόνη του Θέμη Μουμουλίδη, γενικά είναι μια περίοδος που είναι πάρα πολύ ζορισμένη, αλλά ταυτόχρονα πολύ δημιουργικά γεμάτη.
Η απόδειξη ότι δεν μπορούμε να ζήσουμε μόνο από ένα πρότζεκτ.
Σίγουρα δεν μπορούμε να ζήσουμε μόνο από ένα πρότζεκτ, αυτό είναι δεδομένο. Αλλά το καλοκαίρι πάντα είναι πιο βαρύ στη δικιά μας τη δουλειά απ’ ότι οι άλλοι μήνες και ταυτόχρονα ήταν τώρα μια συγκυρία κάποιων πραγμάτων που δεν μπορούσαμε να τα αποφύγουμε. Ήταν οργανωμένα να γίνουν, αλλά φυσικά για μένα το μεγαλύτερο κομμάτι της ενέργειάς μου πάει στο Hystory.
Πριν πάμε στο Hystory πάμε λίγο στο your story. Πώς ήρθε ο χορός στη ζωή σου;
Με την πολύ κλασική ιστορία του κοριτσιού που το πάνε οι γονείς του για μπαλέτο στα 3,5 και από τότε δεν σταμάτησα. Με έναν τρόπο αυτή είναι η ιστορία. Ξεκίνησα κάνοντας κλασικό μπαλέτο για πάρα πολλά χρόνια. Αυτός ήταν ο στόχος μου έως ότου συνειδητοποίησα ότι δεν με ενδιαφέρει και τόσο πολύ να χορεύω, αρκετά νωρίς το κατάλαβα αυτό.
Πριν καταστραφεί το σώμα; Γιατί λένε ότι καταστρέφονται τα σώματα των μπαλαρινών.
Εντάξει, στο όριο, πέρασα ξυστά. Έχω τα παράσημά μου. Νωρίς κατάλαβα ότι εμένα με ενδιαφέρει πιο πολύ το να δημιουργώ πιο δικούς μου κόσμους και να ασχοληθώ με το κομμάτι που βρίσκεται πίσω από τη σκηνή. Δεν μ’ αρέσει η σκηνή έτσι κι αλλιώς και ιδιαίτερα. Θεωρώ ότι υπάρχουν άνθρωποι που είναι γεννημένοι για να είναι πάνω στη σκηνή. Δεν θεωρώ ότι εγώ ήμουν μία από αυτούς. Η έκθεση αυτή εμένα δεν με γεμίζει. Έχω έκθεση με άλλον τρόπο βέβαια, μέσα από τη δουλειά μου. Όχι ότι δεν το έχω κάνει ή ότι λέω γενικά όχι αν κάτι με ιντριγκάρει σαν ιδέα, αλλά με απορρόφησε και με ενδιέφερε πολύ παραπάνω από νωρίς το πώς μπορείς να δημιουργήσεις ένα έργο χορού και όχι πώς υπάρχεις μέσα σ’ αυτό πάνω στη σκηνή. Επέλεξα να πάω να κάνω το μεταπτυχιακό πάνω στη χορογραφία και τότε ήμουν 24 ετών. Ξέρουμε τι είναι αυτό που μας γοητεύει παραπάνω, μ’ ενδιέφερε από πάντα – κι από μικρή που ήμουνα έφτιαχνα πράγματα.
Ήσουνα το κορίτσι στο σχολείο, ας πούμε, που έλεγες ελάτε να σας βάλω να κάνουμε κάτι ομαδικό.
Όχι γιατί δεν ήμουν και τόσο κοινωνική, αλλά μου άρεσε να ξεκινάω τα πράγματα από το μηδέν και να τα φτιάχνω από το μηδέν. Όχι να παίρνω πράγματα που είναι έτοιμα. Θυμάμαι χαρακτηριστικά ας πούμε, οι γονείς μου στο πατρικό μας κάνανε πάρα πολύ συχνά πάρτι και φυσικά κάναμε και τα γνωστά πάρτι των Αποκριών. Εκεί λοιπόν εγώ κάθε φορά ντυνόμουν διάφορα πράγματα που δεν ακολουθούσαν τόσο πολύ τις τάσεις της εποχής, γιατί μ’ άρεσε πάρα πολύ να φτιάχνω και τις στολές. Τότε ήταν λοιπόν η εποχή της βιντεοταινίας, όπου οι γονείς μου φέρνανε κάποιους επαγγελματίες για να τραβάνε βίντεο σε VHS τις στιγμές αυτές. Τώρα μιλάω σε ηλικίες 6, 7 ετών, στην αρχή των βίντεο υπάρχουν κομμάτια που εγώ έχω χορογραφήσει το πώς αυτό το κοστούμι θα κινείται. Ας πούμε, μπορεί να ήμουνα ντυμένη φωτιά, πιο ανοιχτά νοήματα που δεν είναι πάρα πολύ εύκολο να δεις πώς ένα παιδί στα έξι του θα χορέψει σαν τη φωτιά. Από μικρή είχα μία τέτοια τάση.
Κι από τη φωτιά μικρή μεγαλώνοντας δημιουργείς τους Αερίτες.
Πήγα για το μεταπτυχιακό μου στη χορογραφία στο Λονδίνο, κι όταν επέστρεψα μετά από κάποιο καιρό, το 2006, ίδρυσα την ομάδα Αερίτες. Ήταν η πρώτη μου προσπάθεια μέσω της ομάδας να ξεκινήσω τη δική μου δουλειά ως χορογράφος.
Ευθύνη μεγάλη.
Για μένα μονόδρομος. Είχα πάρα πολύ μεγάλη ανάγκη να το κάνω αυτό το πράγμα. Φάνταζε πολύ τρομακτικό, αλλά και όχι ταυτόχρονα.
Και πέτυχε.
Εντάξει… έχοντας περάσει είκοσι χρόνια πια και σε εποχές που και οι άνθρωποι που ξεκινούσαμε τότε δεν είχαμε και τη δυνατότητα, όπως έχουν τώρα νεότεροι χορογράφοι, να δείξουν σε πλατφόρμες, σε φεστιβάλ τη δουλειά τους. Εμείς τότε έπρεπε πραγματικά να πάρουμε το ρίσκο. Εννοώ, έπρεπε να νοικιάσουμε ένα θέατρο, να βρούμε τρόπο να πληρώσουμε τους ανθρώπους για να κάνουμε τη δουλειά. Ναι, το πήρα all the way αυτό και έγινε.
Λειτουργεί σαν κολεκτίβα; Νιώθεις μια ασφάλεια ότι αυτό είναι ο δικός μου χώρος, ο ασφαλής που εκφράζομαι;
Όταν δημιούργησα την ομάδα την έφτιαξα με μια λογική πάρα πολύ ρομαντική. Πιστεύω πάρα πολύ στην έννοια της ομάδας. Η ζωή σού αποδεικνύει ότι όταν οι συνθήκες δεν μπορούν να υποστηριχθούν είναι πάρα πολύ δύσκολο -όπως συμβαίνει γενικά και στις σχέσεις- οι άνθρωποι να μπορέσουν να παραμείνουν μαζί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Εμένα όμως αυτός είναι ο τρόπος μου για να υπάρχω σε αυτή τη ζωή. Αυτή η πίστη και η δέσμευση με ανθρώπους. Όμως σέβομαι και κατανοώ απολύτως την ανάγκη των άλλων, του να αλλάζουν και μέσα από αυτή την ανάγκη -που στο παρελθόν εμένα κάποιες φορές με πλήγωνε- έχω πάρει πάρα πολλά πράγματα και νομίζω ότι και δημιουργικά και καλλιτεχνικά μου έχει δώσει πολλά. Αυτή η αλλαγή, η συνεχόμενη αλλαγή που πολλές φορές μπορεί να είναι ξερίζωμα, μπορεί να το βιώνουμε πολύ σκληρά ή σαν μια πολύ μεγάλη απώλεια, αλλά ταυτόχρονα το να πηγαίνεις συνεχώς σε νερά και σε τρόπους που δεν γνωρίζεις είναι το μεγαλύτερο κέρδος για τη δουλειά μας. Υπήρχε αυτή η ρομαντική ιδέα τού εμείς θα είμαστε μια ομάδα και θα είμαστε για πάντα μαζί, που αυτό η ζωή αποδεικνύει ότι όταν δεν υπάρχουν οι συνθήκες να στηρίξουν, γιατί στον χορό είναι ακόμα πιο δύσκολα τα πράγματα από ότι μπορεί να είναι σε άλλες τέχνες και γενικά στις τέχνες στην Ελλάδα είναι δύσκολο, αλλά εγώ έκανα και μια επιλογή. Έκανα την επιλογή του να έχω την έδρα μου στην Ελλάδα, γιατί ενώ έφυγα, πήγα, σπούδασα στη Γαλλία μετά πήγα στο Λονδίνο, έκανα μεταπτυχιακά, είχα προτάσεις εκεί να μείνω. Τότε, στα νιάτα μου, είχα την επιθυμία τού να είμαι στη χώρα μου. Δεν το λέω τοπικιστικά, αλλά γιατί πιστεύω στο δυναμικό που υπάρχει εδώ, που με έναν παράδοξο τρόπο, παρότι και το εκπαιδευτικό σύστημα είναι ιδιαίτερα απαρχαιωμένο και σε σχέση με τον χορό, υπάρχει μια πηγή τα τελευταία χρόνια που βγάζει πολύ σημαντικούς καλλιτέχνες σε κάθε πόστο. Γιατί δεν μιλάω μόνο για χορογράφους ή μόνο χορευτές ή σκηνογράφους. Δηλαδή κάτι συμβαίνει τις τελευταίες λίγες δεκαετίες που γεννάει κάτι που έχει πολύ μεγάλη αξία. Εγώ σε αυτό το πράγμα πιστεύω πολύ και είχα επίσης αυτή την ιδέα και την άποψη το ότι δεν μπορούμε να εγκαταλείπουμε όλοι, έρχεται λίγο και συσχετίζεται και με τη θεματική του τωρινού έργου.
Δεν μπορούμε να εγκαταλείπουμε όλοι…
Ναι, και έχει σημασία. Μιλώντας για αυτή την πίστη και στο ότι εγώ κάπως μου αρέσει να προσπαθώ τα πράγματα, να μένω και όχι τόσο να δραπετεύω αλλά να προσπαθώ να ξεφεύγω με άλλους τρόπους. Επομένως έκανα αυτή την επιλογή, την οποία ήξερα και γνωρίζω ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να την αλλάξω, αν θέλω. Τα πρώτα χρόνια των Αεριτών έχει πολύ ενδιαφέρον, όταν είχαμε κάνει την d.ΟΠΑ! (dopamines of post-Athenians), ένα έργο το 2010 που ξεκίνησε στην Μπιενάλε Νέων Καλλιτεχνών και μετά πέρασε στο Φεστιβάλ Aerowaves του Λονδίνου. Τότε για να μπορέσει να μπει ένα έργο, δεν είναι όπως τώρα που έκανες application, έπρεπε κάποιος να σε προτείνει. Μέσα από μια σειρά γεγονότων που είναι τυχαία ο Τζον Άσφορντ, ο τότε καλλιτεχνικός διευθυντής του Aerowaves και για πάρα πολλά χρόνια -δυστυχώς μία από τις μεγαλύτερες απώλειες του χώρου, τον χάσαμε πέρσι- ζήτησε να επικοινωνήσει μαζί μου και να κάνουμε ένα ραντεβού. Εγώ τότε έλεγα ότι κάποιος μου κάνει πλάκα και πήγαμε να πιούμε έναν καφέ. Μου λέει ότι αυτό το έργο του άρεσε πάρα πολύ. Από εκεί ξεκίνησε μια ολόκληρη ιστορία για τους Αερίτες, ταξιδέψαμε πάρα πολύ και συνεχίζουμε να ταξιδεύουμε με τη δουλειά. Κάποια στιγμή λοιπόν αυτός μου είχε πει ότι ξέρεις Πατρίσια, η μεγαλύτερη σου δύναμη είναι ότι κάνεις έργα που είναι ελληνικά, αλλά πάρα πολύ διεθνή και το ότι έχεις μια ομάδα που είναι μόνο Έλληνες αλλά που ξαφνικά μπορείς να αναγνωρίσεις ταυτότητα μέσα σ’ αυτό. Αυτό είναι που μας ξεχώρισε. Γιατί εμείς τι έχουμε να ανταγωνιστούμε; Κατά κύριο λόγο μιλάμε για ευρωπαϊκό χορό με ομάδες από τη Γαλλία, από τη Γερμανία, την Ισπανία που ήταν πάντα διεθνής και τι εννοούμε όταν λέμε διεθνής; Εννοούμε ότι οι ίδιες οι ομάδες αποτελούνται από χορευτές που είναι από διαφορετικές εθνικότητες. Είναι αυτό που λέμε πολυ-πολιτισμικότητα. Οι Αερίτες ήταν μια ομάδα αμιγώς ελληνική, με όμως ευρωπαϊκό πρόσωπο και παρουσία και όχι μόνο, διεθνής θα έλεγα, γιατί μετά αρχίσαμε και ταξίδια όχι μόνο στην Ευρώπη. Είχαμε την τύχη ή τη χαρά να μπορέσουμε να είμαστε σε ένα επίπεδο, γιατί είμαστε από τις πρώτες ομάδες που ταξιδέψαμε πάρα πολύ και άρα να μπορέσουμε να επιβιώσουμε σ’ αυτό τον χώρο, έχοντας έδρα την Αθήνα. Και κάπως έτσι το όνειρό μου έγινε πραγματικότητα. Γιατί πάντα έλεγα ότι εγώ θέλω το σπίτι μου να είναι στην Αθήνα, αλλά να ταξιδεύω πάρα πολύ.
Έκανες και ένα άλλο πρότζεκτ που μου έχει μείνει κι έτσι σε γνώρισα και σ’ έχω συνδυάσει με την πάλη των φύλων. Οι Πλάνητες, που αυτό που κάνεις φέτος το Hystory το βρίσκω σαν συνέχειά του.
Έτσι ξεκίνησε και όλη η ιστορία, μετά την d.ΟΠΑ! Έχω την τύχη να με προτείνει ένας Γερμανός καλλιτεχνικός διευθυντής για να συμμετάσχω σε ένα πρόγραμμα που λέγεται Mojuledance, που είναι μια συνέργεια πάρα πολλών κέντρων χορού της Ευρώπης. Και εκεί, επειδή είχα τη δυνατότητα να κάνω πάρα πολλά residences σε πάρα πολλές πόλεις του εξωτερικού, φτιάχνω τους Πλάνητες που είναι ένα έργο το οποίο στην πραγματικότητα αποτελείται από αντρικό καστ, πέντε άντρες χορευτές και μιλάει για το ταξίδι, τους ανθρώπους που ταξιδεύουν από επιλογή είτε από ανάγκη. Δεν ήταν ένα έργο που μιλούσε μόνο για μετανάστευση, αλλά ήταν ένα έργο που μιλούσε και για τη μετανάστευση και για όλους αυτούς τους ανθρώπους που ταξιδεύουν προκειμένου να βρουν ένα καλύτερο αύριο, ένα καλύτερο μέλλον με τη θέλησή τους ή μη γιατί υπάρχουν κι οι πρόσφυγες.
Εμένα μου άρεσε κιόλας αυτό το έργο και σαν ανταπάντηση, για τις νύφες. Επειδή στείλαμε πολλές νύφες στο εξωτερικό, εσύ μια γυναίκα με τους Πλάνητες έπιασες τον αντρικό πόνο της ξενιτιάς.
Και οι Πλάνητες είναι το έργο με το οποίο ταξιδέψαμε και πιο πολύ και ως ομάδα εκτοξευτήκαμε. Ο κόβιντ είναι μια ιστορία που στη δική μας τη δουλειά έκανε πολύ μεγάλο κακό. Εγώ είχα κλεισμένα και για τρία χρόνια μετά περιοδεία. Ταξιδεύαμε για πάρα πολλά χρόνια, στην εποχή που γεννήθηκε αυτό το έργο που δημιουργήθηκε, ένιωθα ότι με έπαιρνε να μιλήσω για πράγματα που όλοι οι άλλοι σφύριζαν λίγο κλέφτικα. Μέσα σε αυτά τα χρόνια που συνέχιζε το έργο να παρουσιάζεται μέσω της περιοδείας, αλλάξανε πάρα πολλά πράγματα στον κόσμο. Και είναι αυτό το ενδιαφέρον πράγμα που συμβαίνει με την τέχνη, του πώς έρχονται κάποια πράγματα και κουμπώνουν επτά χρόνια μετά, οκτώ χρόνια μετά, και εξακολουθεί να είναι κάτι τρομερά σύγχρονο, ενώ για μένα ήταν πια ένα παλιό έργο. Κάνοντας λοιπόν ένα πολύ μεγάλο κύκλο και μια πορεία και έργα που φτιάξαμε, μου δημιουργήθηκε η ανάγκη να επιστρέψω σε αυτή τη θεματική με άλλον τρόπο.
Hystory λοιπόν.
Ας πούμε, τι είναι αυτός ο τίτλος, γιατί είναι ένας περίεργος τίτλος. Εμένα πάντα μ’ αρέσει να κάνω λογοπαίγνια στους τίτλους μου. Αυτό είναι το χαρακτηριστικό μου και με κοροϊδεύουν όλοι. Αλλά εν πάση περιπτώσει, μ’ αρέσει να το κάνω αυτό το πράγμα. Έχουμε μια λέξη που γράφεται, όταν τη διαβάζεις, διαβάζεις ιστορία – history αλλά είναι ανορθόγραφο, γιατί είναι με y. Εμένα μου αρέσει να το λέω και λάθος, το λέω χάιστορι ενώ ξέρω ότι διαβάζεται χίστορι και είναι στην πραγματικότητα ένα λογοπαίγνιο αλλά και ένα οπτικό εφέ, όταν διαβάζεις τον τίτλο που εμπεριέχει πάρα πολλές έννοιες. Ξεκινάω από την υστέρα που έχει να κάνει με τη μήτρα, στην πραγματικότητα λοιπόν αναφέρομαι στον τρόπο που κάπως οι κοινωνίες παθολογικοποίησαν τις γυναίκες, επειδή δεν μπορούσαν να τις κατανοήσουν. Με έναν τρόπο αναφέρομαι σε αυτή τη διαφορετικότητα του γυναικείου σώματος που η κοινωνία δεν μπόρεσε ποτέ να κατανοήσει και ακριβώς επειδή ήταν διαφορετικές, έπρεπε να πούμε ότι είναι άρρωστες. Αναφέρομαι σε όλες αυτές τις θεωρίες του Ιπποκράτη και των ιατρών της εποχής που μιλούσαν για την πλανώμενη μήτρα. Ότι η μήτρα της γυναίκας πλανάται, περιπλανιέται στο σώμα της γυναίκας και αυτό είναι αυτό που δημιουργεί σωματικές και συναισθηματικές εκρήξεις και ανισορροπίες στη γυναίκα.
Τη λεγόμενη υστερία.
Από εκεί προκύπτει και η έννοια υστερικός, υστερική. Αυτή είναι μία από τις έννοιες που εμπεριέχονται στον τίτλο. Η άλλη έννοια που εμπεριέχεται στον τίτλο είναι η έννοια της ιστορίας. Πολύ απλά, άλλες φορές σκηνοθετημένη, άλλες φορές βαμμένη με αίμα. Αλλά μιλάμε για ιστορίες. Η άλλη έννοια που εμπεριέχεται στον τίτλο είναι αυτή χρησιμοποιώντας το επίρρημα ύστερος, ύστερη …μετά -και στην περίπτωση μας οι Πλάνητες μετά. Και η άλλη, η τέταρτη έννοια με την οποία υπάρχει για μένα στον τίτλο είναι η έννοια της υστέρησης. Η υστέρηση είναι μια τακτική για να καθυστερείς. Είναι στην πραγματικότητα ο τρόπος σου να μην πηγαίνεις ευθεία, να μην πηγαίνεις από τον γρήγορο δρόμο και πάρα πολλές φορές, εγώ το χρησιμοποιώ μεταφορικά, τους τρόπους που πολλές φορές οι γυναίκες εφηύραν προκειμένου να δημιουργήσουν μεγαλύτερες διαδρομές, γιατί μένανε στο ίδιο σημείο. Άρα στην περίπτωση του Hystory για μένα, ενώ στους Πλάνητες είχαμε τους ανθρώπους που ταξίδευαν και αφηγούμαστε ιστορίες που αφορούσαν στην εξορία, στη βία, στην ενσωμάτωση, στο ταξίδι, στη μετανάστευση κτλ. Τώρα μιλάμε για τους ανθρώπους που έμειναν πίσω πάλι από επιλογή ή όχι. Μιλάμε για αυτές τις γυναίκες που μέσα σε αυτή την περιπλάνησή τους μπορεί να παραπλανήθηκαν. Μιλάμε για τις γυναίκες, οι οποίες μπορεί να επέλεξαν, γι’ αυτό και χρησιμοποίησα και το προσωπικό παράδειγμα τού να μείνουν πίσω και από εκεί να δούμε τι μπορούμε να χτίσουμε και να γεννήσουμε, αλλά ταυτόχρονα και γι’ αυτές που φυσικά καταπιέστηκαν, δεν τους δόθηκε η δυνατότητα να πετάξουν πιο μακριά. Δεν άνοιξε η πόρτα γι’ αυτές, Δεν τους επιτράπηκε να ταξιδέψουν είτε σωματικά είτε πνευματικά προς αυτούς τους δρόμους που μπορεί οι Πλάνητες να είχαν πάρει.
Άρα επουδενί δεν είναι ένα φεμινιστικό μανιφέστο.
Σε καμία περίπτωση.
Είναι σαν ένα σίκουελ των «Πλανήτων»
Και δεν είναι μόνο αυτό, γιατί επιλέγω να έχω γυναικείο καστ και προφανώς σε αυτό το έργο μιλάμε για πολλά γυναικεία θέματα. Αλλά πέραν αυτού εμένα η πρόθεσή μου είναι όπως και στους Πλάνητες, δεν με ενδιέφερε ότι θα δεις πέντε άντρες χορευτές, δεν με ενδιαφέρει να δεις πέντε γυναίκες χορεύτριες. Θα δεις πέντε ανθρώπους πάνω στη σκηνή που φυσικά δεν ακυρώνω ή αδιαφορώ για το φύλο τους. Είναι αυτό που είναι, δεν έχω καμία πρόθεση φεμινιστικού μανιφέστου, χωρίς καθόλου να μειώνω την ανάγκη του φεμινιστικού μανιφέστου. Όμως η δική μου πρόθεση για τη δημιουργία αυτού του έργου δεν ήταν αυτή.
Μου είπες πιο πριν ότι ήσουν μπροστά στη σκέψη όταν έκανες τους Πλάνητες. Τι επιτάσσει η σημερινή εποχή και πιστεύεις ότι ενδεχομένως πάλι να είσαι μπροστά;
Δεν πιστεύω ότι θα πρωτοπορήσω. Όταν μου δημιουργήθηκε η ανάγκη να βρω αυτόν τον συσχετισμό και τη συνέχεια ήταν πιο προσωπική μου ανάγκη. Η αλήθεια είναι ότι είμαστε και καλά κάνουμε και είμαστε σε μια εποχή που τέτοιου τύπου ζητήματα αρχίζουν να αρθρώνονται πολύ βροντερά. Παρόλα αυτά, μερικές φορές στην τέχνη αρχίζει αυτό να γίνεται και ένα trend περίεργο, εκεί λοιπόν εγώ αντιμετώπισα ένα δίλημμα σε σχέση με το αν είναι η στιγμή να συμβεί αυτό. Γιατί ακριβώς υπάρχει μια τάση πολλές φορές, όταν έχουμε ανάγκη να βάλουμε τα πράγματα στα κουτάκια τους. Βλέπουμε λοιπόν ένα έργο που δεν σημαίνει ότι δεν έχει μέσα θέματα γυναικείας ταυτότητας ή θέματα κοινωνικά και πολιτικά που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες. Αντίστοιχα και εγώ είμαι μια γυναίκα σε μια συγκεκριμένη ηλικία και τα δικά μου βιώματα είναι που μεταφράζω στους κόσμους που φτιάχνω. Επομένως, είχα μια φοβία του τι θα συμβεί. Μήπως το βάλουμε αυτό σε ένα κουτάκι που τώρα υπάρχει μια μόδα σε σχέση με αυτό. Αλλά πάντα απαντάς ότι ΟΚ, οι μόδες υπάρχουν, πολλές φορές έχουν τρομερές δυναμικές και είναι και σημαντικές. Και λέγοντας μόδα δεν το λέω καθόλου μειονεκτικά. Όμως εγώ αυτή την ανάγκη έχω αυτή τη στιγμή, γι’ αυτά τα πράγματα έχω ανάγκη να μιλήσω και γι’ αυτό θα μιλήσω. Σίγουρα πάντως δεν είναι προφητικό και δεν προσποιούμαι καθόλου αυτό το πράγμα. Όμως, επειδή μεγαλώνοντας αλλάζουμε, αλλάζουμε και τις σκέψεις μας. Αλλάζουμε τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τους ανθρώπους, τον εαυτό μας. Συνειδητοποιούμε αδικίες και δυσκολίες που οι νεότεροι μπορεί να μην τις καταλαβαίναμε. Αυτή την υστέρηση, την οποία λέω ευθαρσώς πια θα πω, ενώ παλιότερα είχα ακριβώς την αντίθετη άποψη και θα εξηγηθώ. Θα πω ότι ναι, θεωρώ ότι ως γυναίκα χορογράφος για να φτάσω εδώ που είμαι, έχω διανύσει πολύ μεγαλύτερο δρόμο από αντίστοιχα άξιους, υπεράξιους συναδέλφους μου. Υπεράξιους, υπερταλαντούχους. Δεν μειώνω την άλλη πλευρά. Λέω όμως ότι πια, έχοντας διανύσει όντως μεγάλη διαδρομή, ξέρω ότι τα πράγματα ήταν πολύ δύσκολα. Ξέρω ότι πολύ πιο δύσκολα θα εμπιστευτεί κάποιος μια γυναίκα σε μεγάλες θέσεις. Γιατί όταν είσαι νέος και αυτά όλα τα «μπουμπούκια» που ξεφυτρώνουν, που είναι πολύ ωραία, αλλά η διάρκεια και η συνέχεια έχει επίσης μια σημασία. Δηλαδή κάθε φορά το νέο και το καινούργιο για μένα είναι τρομερά πολύτιμο και φέρνει πάντα μια νέα γλώσσα, μια νέα ταυτότητα, μια νέα ανάγκη που έχει να κάνει με τις γενιές, με τις εποχές αλλά και η διάρκεια των καλλιτεχνών στα πράγματα είναι σημαντική, γιατί η αλήθεια είναι ότι δεν είμαι η ίδια χορογράφος που ήμουν όταν ξεκίνησα στα 25 μου. Επομένως, ακριβώς επειδή έχω μια πορεία ως άνθρωπος, όποια είναι αυτή, καλή, κακή, όμως αυτό αντανακλάται και στη δουλειά. Αντανακλάται στον τρόπο που αντιμετωπίζεις είτε με τα βασικά μας μέσα, τα τεχνικά μας μέσα, τη δουλειά, στο πόσο πιο βαθιά μπορείς να πας σε αυτό, αλλά μετά και στις σκέψεις σου, στις ιδέες σου, στον τρόπο που καταλαβαίνεις τον κόσμο,, στο πόσο πιο πλούσιος είσαι και στον τρόπο εργασίας σου. Ένα από τα βασικά μου χαρακτηριστικά και ως χορογράφος και είναι κάτι το οποίο κάπως θεωρώ ότι έχω κατακτήσει μέσα στα χρόνια, είναι ότι πάντα επένδυα πάρα πολύ χρόνο στην κινητική γλώσσα, στο λεξιλόγιο. Δεν με αφορά ο σύγχρονος χορός, όπως τον ξέρουμε, με την έννοια μιας τεχνικής που όλοι διδαχτήκαμε σε μια σχολή και έχει συγκεκριμένους τρόπους το σώμα να εκφραστεί, είτε είναι πιο κλασσικός, είτε είναι νεοκλασικός, είτε είναι μοντέρνος, είναι σύγχρονος. Τίποτα από όλα αυτά δεν με αφορά. Για μένα ανήκουν στο παρελθόν και από τη στιγμή που κάνω έργο που μιλάει για το τώρα μου, δεν μπορώ να χρησιμοποιήσω κάτι που γεννήθηκε πριν 30 χρόνια.
Το μεταμοντέρνο πότε έρχεται;
Είμαστε στο μεταμοντέρνο πάρα πολλές δεκαετίες τώρα θεωρώ. Για μένα είναι αυτές οι ανάγκες και πολύ καλά κάνει η ιστορία όταν χρειάζεται να βάλει τα πράγματα σε μια σειρά, δίνει τίτλους και ορισμούς και συνθήκες. Πολύ καλά κάνει όλα αυτά. Όμως κάθε φορά έρχονται μετά.
Νιώθω όμως σωστά; που κάπου νομίζω ότι τελείωσε το μεταμοντέρνο και πάμε σε κάτι καινούργιο που ακόμα δεν το έχουμε βαφτίσει.
Ναι, και είναι το υπέροχο πράγμα γενικά, όπως μας αποδεικνύει η ιστορία ότι πάνε τα πράγματα συνολικά. Δηλαδή αν δούμε την ιστορία στο σύνολό της, υπάρχουν πάντα μεταβατικές περίοδοι που δεν ξέρουμε τι θα φέρουν και τι όχι. Και υπάρχουν και κάποιες περίοδοι που κάπως κάνουν τα πράγματα να ανθίζουν προς μια κατεύθυνση ή να τα καταστρέφουν πλήρως προς μια άλλη και να ξεκινάμε πάλι από το μηδέν. Όμως το μηδέν δεν είναι μηδέν, γιατί τη γνώση την πρότερη την έχουμε. Πολλές φορές επιλέγουμε να αγνοούμε αυτή τη γνώση ή από τεμπελιά να μην σκύβουμε πάνω σε αυτήν. Αλλά υπάρχει για όποιον θέλει να την ψάξει και ταυτόχρονα για να το σχετίσω με αυτό που λέω, εγώ δεν λέω ότι κάθε φορά σε σχέση με την κινητική γλώσσα ανακαλύπτουμε μια νέα Αμερική. Λέω όμως ότι ναι, για μένα ανακαλύπτω μία νέα Αμερική. Και αν αυτή την ειλικρίνεια την έχω κάθε φορά, για μένα είναι το πιο σημαντικό πράγμα μέσα σε αυτό το πλαίσιο. Προφανώς και από τους συνεργάτες μου, ειδικά τους συνεργάτες μου στην κίνηση του χορού θα είμαι ιδιαιτέρως απαιτητική, γιατί μαζί πρέπει να γεννήσουμε τη γλώσσα που για μας έχει την ειλικρίνεια αυτού του οποίου λέμε. Και επειδή δεν χρησιμοποιούμε τη γλώσσα που ξέρουμε και διδαχθήκαμε στο σχολείο αλλά ψάχνουμε λίγο πιο κάτω από το δέρμα, εκεί απαιτείται και πάρα πολύς χρόνος και πάρα πολλή ενέργεια. Και χρειάζεται και πάρα πολλές αποτυχίες για να μπορέσεις να πεις ότι τώρα αυτό το κρατάω κι αυτό το πετάω. Μέσα σ’ αυτό όμως αποκαλύπτονται πάρα πολύ ενδιαφέροντα πράγματα. Η ανελέητη δυνατότητα των σωμάτων, στην οποία πιστεύω όσο τίποτα, είναι αυτό που με κάνει να πιστεύω στον άνθρωπο και στις αξίες του και στη δύναμή του. Η ανελέητη ομορφιά των σωμάτων που για μένα δεν έχει να κάνει με τη φόρμα του σώματος αλλά με το μέσω ποιων τρόπων το σώμα μπορεί να εκφραστεί και αυτό ξαφνικά να κάνει ένα όποιο σώμα, όποιος θέλει να το χαρακτηρίσει ό,τι θέλει αλλά να είναι πανέμορφο. Αυτά είναι τα πράγματα στα οποία εγώ πιστεύω και ανακαλύπτω κάθε φορά.
Είχα την τύχη λίγο να κρυφοκοιτάζω πρόβα σου και μου άρεσε που άκουγα και ήχο, λόγο. Λατρεύω όταν ακούω ήχο φυσικό του σώματος. Θα υπάρχει αυτό, θα το διακρίνω σε αυτήν την παράσταση;
Θα υπάρχει φυσικά. Εγώ γενικά δεν ξέρω αν έχει να κάνει με τις σπουδές μου, έχω σπουδάσει και θεατρολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Με ενδιέφερε πάντα το θέατρο, αλλά νομίζω ότι έχει να κάνει με το πώς αντιμετωπίζω τη δουλειά μου. Ανάλογα τη στιγμή και την ανάγκη πάμε να δούμε ποια εργαλεία από το σώμα μας, γιατί όλα εργαλεία του σώματος χρειαζόμαστε, θα χρησιμοποιήσουμε. Από την πιο απλή θεμελιώδη που είναι η ανάσα μέχρι ξαναλέω τον λόγο, ήχους ή οτιδήποτε μπορεί να δημιουργήσει και να φτιάξει μια γλώσσα κι έναν κόσμο. Έχω επιλέξει να χρησιμοποιήσω διάφορα από αυτά τα όπλα που έχει το ανθρώπινο σώμα. Έχω ζοριστεί με αυτό το έργο πολύ, γιατί συνήθως ως χορογράφος ασχολούμαι και με ενδιαφέρει και με αφορά και αυτή θεωρώ ότι είναι και η εσωτερική μου δύναμη το να μιλάω για πράγματα που παρατηρώ στην κοινωνία ως πολίτης. Για μένα είναι τρομερά καθαρά πολιτικό και όλα αυτά τα χρόνια αυτό είναι αυτό που κάνω ως χορογράφος, παρατηρώ τα σώματα σε σχέση με διάφορα κοινωνικοπολιτικά ζητήματα και μιλάω για αυτά. Η επιλογή μου να κάνω αυτό το έργο είναι η πρώτη φορά που γυρνάει σε κάτι πιο προσωπικό, που φυσικά πάλι ως σώμα υπάρχω ως πολίτης στην κοινωνία, αλλά έχει να κάνει και με αυτή τη γυναίκα, η οποία μεγαλώνει και αλλάζει και που δεν κατανοεί το σώμα της πολλές φορές. Φυσικά πάντα προσωπικά είναι τα πράγματα, γιατί προσωπική είναι και η αδικία στον πρόσφυγα, προσωπικά το παίρνω, προσωπικά και θα μιλήσω γι’ αυτό με όλη μου τη δύναμη μέσα από τα δικά μου εργαλεία για οποιαδήποτε παραφωνία, αδικία ή τραύμα, μπορεί εγώ να βιώνω ως πολίτης μιας κοινωνίας και δεν μιλάω για την ελληνική κοινωνία μόνο, μιλάω συνολικά. Αλλά είναι η πρώτη φορά που επέλεξα να κάνω κάτι που ακόμα απολύτως δεν μπορώ να αποκωδικοποιήσω, γιατί είναι τόσο προσωπικό. Γι’ αυτό τον λόγο σε αυτό το έργο ταλαιπωρούμαι πολύ, αλλά ταυτόχρονα νιώθω ότι μέσω αυτού του έργου ανακάλυψα μία -μπορεί να ακουστεί λίγο κλισέ τώρα αλλά δεν είναι για μένα- μια ομορφιά στη συμπόρευση αυτών των σωμάτων που δεν είναι η ομορφιά όπως συνηθίζουμε να την εννοούμε. Χρησιμοποιώ τη λέξη ομορφιά, το λέω και στις χορεύτριες μου και όταν λέω είστε όμορφες, δεν εννοώ είστε όμορφες όπως το καταλαβαίνουμε, αλλά μιλάω για μια ομορφιά παρηγορητική που πραγματικά μου παρηγορεί το μέσα μου και μου δίνει ελπίδα, για αυτή την τρυφερότητα που έχουμε θάψει, προκειμένου να είμαστε δυναμικές και να στεκόμαστε ισότιμα στη ζωή. Αν πρέπει να πω κάτι εγώ, αυτό είναι που βρήκα σε αυτό το έργο και το είχα πάρα πολύ ανάγκη.
Γιατί;
Γιατί είμαι ένας άνθρωπος που είμαι δυναμική που όμως, ξεκινώντας από την παρατήρησή μου ότι εγώ έχω υπάρξει αρχικά άδικη απέναντι στις άλλες γυναίκες. Τι εννοώ; Με πολύ απλά παραδείγματα. Όταν ξεκίνησα να σκέφτομαι αυτό το θέμα, έλεγα ας πούμε με την κολλητή μου είμαι πολύ πιο αυστηρή απ’ ότι είμαι με τους κολλητούς μου. Και άρχισα να σκέφτομαι λίγο, γιατί υπάρχει όλη αυτή η ανάγκη ή πώς να το πω η ιδέα του πόσες απαιτήσεις έχουμε από μία γυναίκα, γιατί απαιτούμε ότι θα μας καταλάβει καλύτερα. Απαιτούμε ότι έχει παραπάνω ενσυναίσθηση. Έχει μεγάλη σημασία να πούμε ότι μιλάμε για ανθρώπους. Περισσότερο μιλάω για τάσεις στους ανθρώπους σε σχέση με το πώς μεγάλωσαν και το κοινωνικό αποτύπωμα. Όχι γιατί έχω και την τύχη να έχω δίπλα μου ανθρώπους από όλα τα φύλα, γιατί δεν είναι μόνο δύο. Παρόλα αυτά υπάρχουν και κοινωνικά στερεότυπα και στερεότυπα σε σχέση με τα φύλα και τρόποι που όλοι μας έχουμε μεγαλώσει. Εγώ έχω μεγαλώσει, παρότι έρχομαι από μια οικογένεια πάρα πολύ ανοιχτή, που είχε ένα αγόρι και ένα κορίτσι και μας αντιμετώπιζε απολύτως ισότιμα. Αλλά καλώς ή κακώς έπρεπε να είμαι καλό κορίτσι. Έπρεπε να είμαι καλό κορίτσι και εγώ αυτό το καλό κορίτσι προσπάθησα πάρα πολλές φορές να το θανατώσω προκειμένου να είμαι πιο πολύ μέσα στα πράγματα και στη ζωή. Αλλά αυτό το καλό κορίτσι υπάρχει μέσα μου και δεν είναι κακό. Με συγκινεί που υπάρχει και όταν αυτή την ομορφιά την ξαναβρίσκεις από τελείως άλλο δρόμο. Είναι μαγικό.
Θες να μου πεις αυτά τα 5 καλά κορίτσια που διάλεξες να χορέψουν για σένα και για εμάς;
Πώς λένε τα 5 καλά κορίτσια μου; Τρελαίνομαι! Λοιπόν Ελεάννα Ζωή, Caterina Politi η οποία δεν είναι Ελληνίδα είναι Ιταλίδα που ζει στο Βερολίνο, αλλά επειδή έχει ελληνικό όνομα, γι’ αυτό και το λέω. Εβίνη Παντελάκη, Μυρτώ Στολίδη και Μαριάνα Τζούδα.
Και γιατί είναι καλά κορίτσια;
Γενικά έχω τρομερή τύχη στη ζωή μου στο να έχω δίπλα μου πραγματικά καλούς ανθρώπους, δηλαδή είμαι ευγνώμων. Να έχω δίπλα μου ανθρώπους και να έρχονται καλοί άνθρωποι.
Τους καλείς μάλλον τους καλούς ανθρώπους, είσαι κι εσύ καλό κορίτσι.
Ήμουνα καλό κορίτσι. Όχι πια, δεν φοβάμαι να το πω. Είμαι καλό κορίτσι, το ξέρω. Δηλαδή έχω στη ζωή μου αντιμετωπίσει πάρα πολλά πράγματα. Έχω δει τι σημαίνει καλός και κακός άνθρωπος. Είναι λίγοι οι καλοί άνθρωποι δυστυχώς.
Τι ποιότητες έχουν αυτά τα πέντε καλά κορίτσια;
Ήθος αρχικά. Πίστη σε αυτό που κάνουν εννοώ στην τέχνη τους. Έχει μεγάλη σημασία αυτό, γιατί πολλές φορές λέμε ότι κάνουμε πράγματα, αλλά δεν πιστεύουμε πολύ σε αυτό. Το να πιστεύεις στο μέσο σου, στον τρόπο που έχεις επιλέξει να εκφραστείς και να επενδύεις σ’ αυτό, είναι κάτι επίσης σπάνιο σε μια εποχή του γρήγορου. Είναι καλά κορίτσια, γιατί έχουν αυτές τις αρετές. Έχουν ήθος, έχουν αλληλεγγύη, είναι πολύ φροντισμένες η μία με την άλλη. Είναι γενναιόδωρες και αγαπάνε πάρα πολύ τους άντρες και τις γυναίκες.
Τα κακά κορίτσια λέει η φράση πάνε παντού. Μα τα καλά κορίτσια πάνε και στο Grape. Mπορεί αυτή η ιδέα ενός άλλου καλού «κοριτσιού», της Κατερίνας Ευαγγελάτου, να σε οδηγήσει σε κάτι άλλο.
Πολύ καλό «κορίτσι» η Ευαγγελάτου. Θέλω να το πω αυτό, γιατί είναι αυτό που ακριβώς κολλάει στο κομμάτι που συζητάμε. Η δυναμική γυναίκα που διεκδικεί, η γυναίκα που ξέρει την αξία της ή που εν πάση περιπτώσει προσπαθεί να ανακαλύψει πράγματα μέσω της δουλειάς της. Πόσο πιο εύκολα μπορεί να κατηγορηθεί με χαρακτηρισμούς από το τι φοράει μέχρι το πώς είναι. Που καλώς ή κακώς, σε μεγάλο ποσοστό δεν ισχύει στους αντίστοιχους άνδρες συναδέλφους μας. Πρόκειται για μία περίπτωση γυναίκας με τρομερό ήθος, με αξίες και πίστη σε πολλά πράγματα. Μπορεί να διαφωνούμε, αυτό είναι διαφορετικό, είναι ο ορισμός της δημοκρατίας. Αλλά άλλο αυτό και άλλο να κατηγορούμε ανθρώπους, επειδή είναι δυναμικοί, επειδή διεκδικούν ή επειδή έχουν αντίστοιχη δύναμη να αναλάβουν ευθύνες και να τις φέρουν εις πέρας. Με πολύ μεγάλη επιτυχία.
Ή επειδή είχαν και πάρα πολύ καλές ιδέες όπως αυτή του grape – Greek Agora of Performance, η πρώτη Αγορά για τις ελληνικές παραστατικές τέχνες του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου.
Για μένα αυτό είναι ένα πράγμα που θεωρώ ότι ο καλλιτεχνικός κόσμος της Ελλάδας το χρωστάει στην Κατερίνα Ευαγγελάτου. Kαι μακάρι να συνεχιστεί, γιατί δυστυχώς στην Ελλάδα έχουμε εμφυλιακές τάσεις που δημιουργούνται κάποιες πολώσεις για κάποια πράγματα, τα οποία αν απλά συνεχίζαμε να χτίζουμε πάνω στο πράγμα που έχτισε ο προηγούμενος, τότε μπορεί να υπάρξει θρίαμβος. Λαμβάνοντας υπόψιν και το πόσο νοσηρές είναι κάποιες συνθήκες που αφορούν το δημόσιο και τις συνθήκες του. Χρειάζεται χρόνος για να κάνεις το «τόσο». Αν κάθε φορά αυτό το «τόσο» το ξεριζώνουμε για να ξεκινάμε πάντα από το μηδέν, νομίζω ότι με αυτό τον τρόπο τρώμε τα μούτρα μας συνέχεια, ξανά και ξανά και κάνουμε αυτές τις επανεκκινήσεις χωρίς λόγο. Το grape μακάρι να ήρθε για να μείνει γιατί είναι πολύ σημαντικό. Εμείς οι καλλιτέχνες, μπορώ να μιλήσω για τους καλλιτέχνες του χορού, είμαστε Ευρωπαίοι, αλλά στην άκρη της Ευρώπης γεωγραφικά. Έχουμε το καλό, τις θάλασσες μας, τον γαλανό μας ουρανό, όλα χωρίς καμία διάθεση υποτίμησης, γιατί είναι ο λόγος που γύρισα. Ταυτόχρονα όμως, στην κεντρική Ευρώπη μπορείς πολύ πιο εύκολα να πάρεις ένα τρένο και να πας σε μια άλλη χώρα και εκεί είναι πολύ πιο εύκολο να ταξιδέψεις, ενώ εγώ για να ταξιδέψω πρέπει να μου πληρώσουν τα εισιτήρια, τα αεροπορικά από όπου και αν με έχουν καλέσει, δεν μπορώ να πάω με άλλο μέσο. Άρα δεν είναι πιο φτηνό το μέσο, άρα είναι πιο δύσκολο να ταξιδέψω. Έχουμε λοιπόν, ενώ θεωρητικά μοιραζόμαστε οι Ευρωπαίοι κάποιες κοινές παροχές σε σχέση με τον πολιτισμό, δεν είναι το ίδιο. Αυτό είναι το παράπονο των Ελλήνων, των Ισπανών, των Ιταλών δηλαδή της Μεσογείου. Γιατί στην Κεντρική Ευρώπη τα πράγματα είναι πιο εύκολα στην επικοινωνία. Στο να μπορώ να πω ότι θα πάρω το τρένο και θα πάω να κάνω το ραντεβού με τον καλλιτεχνικό διευθυντή. Εγώ για να πάω να κάνω ένα ραντεβού με έναν καλλιτεχνικό διευθυντή στο εξωτερικό θα μου στοιχίσει μίνιμουμ ένα πεντακοσάρικο. Λέω λίγα λεφτά μίνιμουμ για να πάω για ένα ραντεβού, άρα αυτό αυτομάτως σε κάνει να νιώθεις λίγο πιο απομονωμένος. Αυτό είναι ένα παράπονο που εμείς οι Έλληνες καλλιτέχνες το έχουμε αρκετά έντονο και όσες φορές ταξίδευα έλεγα, γιατί να μην έχουμε εμείς στην Ελλάδα αυτό τού να έρχονται αυτοί σε εμάς; Γιατί πάντα εμείς πηγαίναμε σε αυτούς. Το grape έφερε αυτό ακριβώς που είχαμε ανάγκη. Να έρθουν όλοι αυτοί, πολλοί μαζί, που έχουν άλλα γούστα, άλλες ανάγκες.
Κι όταν λέμε αυτοί εννοούμε από καλλιτεχνικούς διευθυντές του εξωτερικού μέχρι δημοσιογράφους και κριτικούς. Όλο το think tank του πολιτισμού που δίνει ευκαιρίες.
Δεν έχει να κάνει μόνο με το αν θα έχεις μια μετάκληση για αυτό το έργο κάπου αλλού. Έχει να κάνει και με μία δικτύωση άλλου τρόπου. Εμένα αν με ρωτήσεις τώρα που έχω ταξιδέψει πολύ, ποια είναι η επιθυμία σου; Φυσικά η επιθυμία μου είναι να ταξιδεύω με τα έργα μου, γιατί είναι το αντικείμενο μου τέτοιο που ακριβώς δεν έχει την εμπορική ανταπόδοση. Τι εννοώ; Εγώ την παράσταση μου δεν μπορώ να την παίζω για έξι μήνες. Για να την παίξω έξι μήνες και άρα εμπορικά, δηλαδή να έχει την αυτονομία ο χορός όπως έχει το θέατρο, δεν γίνεται, γιατί εγώ θέλω τρεις διανομές, αλλιώς θα πάνε στο ΚΑΤ. Τα παιδιά δεν μπορούν για έξι μήνες να κάνουν αυτό το πράγμα. Έχει αυτή τη δυσκολία ο χορός. Γι’ αυτό και οι μεγάλες ομάδες του κόσμου έχουν διπλές και τριπλές διανομές. Άρα το ένα θέμα λοιπόν είναι ότι φυσικά δεν θέλουμε τα έργα μας να πεθαίνουν. Και χρησιμοποιώ αυτή την έκφραση, γιατί έτσι συμβαίνει σε τέσσερις μέρες. Γίνεται όλη αυτή η προσπάθεια, δουλεύουμε τόσους μήνες, τόσοι καλλιτέχνες, τόσοι άνθρωποι. Τέσσερις παραστάσεις είναι και μετά τέλος. Τελείωσε, Πέθανε. Η πρόθεση είναι να συνεχίσει αυτό και να εξελίσσεται. Αυτό είναι το ένα. Αλλά αν με ρωτάς ποια είναι η ανάγκη μου, πέραν του να ταξιδεύω με τις δουλειές μου, είναι να μου δίνεται η δυνατότητα να πάω ένα μήνα, να κάνω ένα residency σε ένα άλλο κέντρο χορού που έχει τις παροχές τις αντίστοιχες κι εγώ μπορώ εκεί να επενδύσω χρόνο στην έρευνά μου γι’ αυτό το λεξιλόγιο που συζητούσαμε πριν. Γιατί όταν θα έρθει το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου να μου κάνει μια πρόταση να συνεργαστούμε, εγώ δεν έχω τη δυνατότητα να δουλεύω ένα χρόνο. Επομένως, για να μπορέσει να υπάρξει αυτό είναι μια πολύ ουσιαστική ανάγκη των καλλιτεχνών, που μπορώ να καταλάβω ότι ο κόσμος δεν την καταλαβαίνει, γιατί είναι άυλο. Γιατί θα σου πει τι πήγε αυτή κι έκανε ένα μήνα, ενάμιση μήνα για το προηγούμενο. Εγώ ήμουν ενάμιση μήνα στη Νέα Υόρκη, μετά ένα μήνα στο Παρίσι, γιατί δούλευα πάνω στην έρευνά μου. Άυλο είναι όμως. Το είδατε στην παράσταση; Όχι. Ναι, θα πω εγώ όμως γιατί το ένα έφερε το άλλο. Γιατί έκανα ανακαλύψεις εκεί που στους δύο μήνες που δούλευα εδώ δεν θα τις έκανα. Επομένως το ότι έρχεται αυτός ο κόσμος δεν έχει να κάνει μόνο με το αν θα αγοράσουν το έργο. Έχει να κάνει και με το τι πιθανότητες συνεργασίας προκύπτουν. Είτε για να πάμε να «φωτογραφίσουμε» τις δικές τους ομάδες.
Το καλύτερο πιθανό σενάριο για σένα, το ιδανικό πιθανό σενάριο και αυτό που εύχεσαι και θέλω να σου ευχηθώ κι εγώ ποιο θα ήταν δηλαδή μετά το πέρας του grape;
Αρχικά να ταξιδέψει σίγουρα αυτό το έργο, γιατί δεν θέλω να πεθάνει στις τέσσερις μέρες και πιθανές μελλοντικές συνεργασίες σε residencies και μετακλήσεις χορογραφίας με αφορμή το Hystory, το να χαρτογραφηθεί μια άλλη τοπική κοινότητα σε μια άλλη χώρα. Αυτός ο συνδυασμός για μένα είναι ο ιδανικός.
Και το feedback που θα λάβεις απ’ τους ξένους παρατηρητές.
Εννοείται φυσικά, αλλά εγώ λίγο αυτό το έχω απομυθοποιήσει. Δηλαδή θέλω να πω, γιατί πάλι υπάρχει μια τάση να θεωρούμε ότι το ξένο έχει μια αξία παραπάνω; Όχι. Για μένα το feedback είναι το feedback που παίρνεις κάθε μέρα από το κοινό που έρχεται να δει την παράστασή σου. Αυτό είναι το feedback και η εμπειρία μου έδειξε ότι όταν κάτι έχει κάτι ουσιαστικό να πει, όποιας εθνικότητας, κοινό και να έχεις από κάτω, το ίδιο επικοινωνούν. Επομένως, δεν έχει να κάνει με το αν συνδέεται το ελληνικό κοινό ή συνδέεται το μεξικάνικο κοινό. Μιλάμε για σώματα, μιλάμε για ανθρώπινες ανάγκες. Είναι πανανθρώπινο και το feedback το παίρνεις κάθε βράδυ την ώρα που παίζεται η παράσταση. Ούτε καν στο χειροκρότημα. Εκεί καταλαβαίνεις αν αυτός με τον οποίο επέλεξες να ανοίξεις διάλογο, δηλαδή τον θεατή, γιατί αυτό επιθυμώ εγώ να κάνω. Να ανοίξω έναν διάλογο, δεν επιθυμώ να κάνω μονόλογο. Αυτός έχει μπει σε αυτό τον διάλογο ή όχι. Το τι θα κάνει μετά στο ταβερνάκι που θα είναι με τους φίλους του και θα συζητάνε για αυτό που είδαν ή όχι. Το αν θα πει το σιχάθηκα ή όχι για μένα και αυτό έχει την αντίστοιχη αξία. Τώρα οι ειδήμονες, οι επαΐοντες και όλοι όσοι είμαστε του χώρου είναι πολύ σημαντική η συμβολή τους και οι παραινέσεις και τα πράγματα που μπορούν να μας δώσουν. Φυσικά σε καμία περίπτωση δεν τα υποτιμώ, αλλά δεν έχουν μεγαλύτερη αξία για μένα από τη μαμά μου που δεν έχει καμία σχέση με χορό ακόμα και τόσα χρόνια μετά με μένα χορογράφο που κάθε φορά μου λέει Εγώ κοριτσάκι μου δεν καταλαβαίνω, που όμως ξέρω πότε την έχει αγγίξει κάτι και πότε όχι.
Και μιας και φτάσαμε στο χειροκρότημα και πρέπει να τελειώσουμε την κουβέντα μας, υπάρχουν κάποια πρόσωπα που πιστεύεις ότι αξίζουν το δικό σου χειροκρότημα, σαν ένα ευχαριστώ για αυτά που έχεις καταφέρει τόσα χρόνια.
Υπάρχουν πάρα πολλά άτομα, πάρα πολλοί άνθρωποι. Όπως είπα και πριν, είμαι ευγνώμων, είμαι πολύ τυχερός άνθρωπος. Έχω δώσει αγάπη πολλή, αλλά έχω πάρει πάρα πολλή αγάπη στη ζωή μου και αυτά είναι τα τρόπαιά μου. Έρχομαι από μια οικογένεια που μου έχει δώσει πάρα πολλή ελευθερία. Ευγνωμονώ τους γονείς μου, γιατί επέλεξαν να έχουν ελεύθερα παιδιά, γιατί αυτό είναι επιλογή και ξέρω ότι έχει κόστος γι’ αυτούς. Επομένως θα με συγκινούν πάντα. Ο τρόπος που έχουν σταθεί δίπλα μας. Έχω πολύ ουσιαστικούς ανθρώπους δίπλα μου και συνεργάτες: τον φωτιστή Νίκο Βλασόπουλο που κάνουμε φώτα από το 2008, την σκηνογράφο Ευαγγελία Θεριανού, για μένα είναι ένα τεράστιο ταλέντο και πολύ σημαντικός άνθρωπος. Τον Βασίλη Μαντζούκη που γράφει μουσική για την παράσταση. Τον Roberto Fratini Serafide που είναι ο δραματουργός της παράστασης. Οι συνεργάτες μου και στα χρόνι μέσα στα χρόνια, αλλά και οι άνθρωποι που τώρα συνυπάρχουμε και προκειμένου να φτιάξουμε αυτό το έργο είναι τα δώρα μου. Η Αλέγια Παπαγεωργίου, η ενδυματολόγος μου, η Σαββίνα Τζαφεράι η βοηθός μου. Ταυτόχρονα όμως, πριν αναφέρθηκα για παράδειγμα στον Τζον Άσφορντ, ο οποίος είναι ένας άνθρωπος που δεν με ήξερε και μου άνοιξε πολλούς δρόμους στη ζωή μου σε σχέση με τον χορό, όπως και ο Γερμανός καλλιτεχνικός διευθυντής Μπέρτραμ Μίλερ. Αυτοί είναι άνθρωποι που πίστεψαν σε μένα. Δεν ήταν Έλληνες και επειδή πίστεψαν αυτοί, εγώ μπόρεσα να ανοίξω φτερά και να επιστρέψω στη χώρα μου και να υπάρξει μια αναγνώριση. Είναι αρκετός κόσμος που με έχει στηρίξει και αυτό είναι υπέροχο, γιατί εγώ δεν έχω νιώσει μόνη μου ποτέ.
Ένα μεγάλο χειροκρότημα λοιπόν σε όλους αυτούς που βρέθηκαν στο διάβα σου, γιατί είσαι και τυχερή ακριβώς επειδή είσαι καλό κορίτσι, μα θέλω να κλείσω με ένα μεγάλο χειροκρότημα στους γονείς που δίνουν στα παιδιά τους την ευκαιρία να κάνουν αυτό που λέει η ψυχή τους.
Ευχαριστούμε πολύ τους ανθρώπους του Ιδρύματος Ευταξία, τον Δημήτρη Καπουρελάκο, τον άνθρωπο που διαχειρίζεται το Κτήμα Ευταξία και μας παραχώρησε τον χώρο για λίγες ώρες μα και τον κύριο Βασίλη που μας ξεκλείδωσε τις πόρτες μας άνοιξε τα παράθυρα κι έτσι η Υπατία Κορνάρου έκανε τα κλικ της.
