Λίγα χιλιόμετρα έξω από το κέντρο της Αθήνας, εκεί όπου η πόλη αρχίζει να αραιώνει και το πράσινο αρχίζει δειλά δειλά να εμφανίζεται, υπάρχει ένας χώρος που δύσκολα φαντάζεσαι ότι κρύβει τέτοιους θησαυρούς. Μέσα σε ένα κατάφυτο τοπίο, το δασικό Εκκοκκιστήριο της Αμυγδαλέζας λειτουργεί εδώ και περίπου 40 χρόνια ως ένας αθόρυβος αλλά καθοριστικός μηχανισμός για το μέλλον των δασών της χώρας. Ένα κέντρο που αποτελεί τον μοναδικό προμηθευτή πιστοποιημένων σπόρων για δημόσια και ιδιωτικά φυτώρια. Στην ουσία, είναι το σημείο εκκίνησης για κάθε οργανωμένη προσπάθεια αναδάσωσης.
Τα τελευταία χρόνια, μέσα από τη συνεργασία με τη Motor Oil Hellas, έχουν γίνει σημαντικά βήματα, ώστε ο χώρος να ανοίξει και να συστηθεί στο ευρύ κοινό. Μέσα από εκπαιδευτικά προγράμματα και οργανωμένες επισκέψεις σχολείων, μια μέχρι πρότινος «άγνωστη» για τους πολλούς διαδικασία γίνεται σταδιακά προσβάσιμη και κατανοητή. Εκτός από τον εκπαιδευτικό χαρακτήρα, βασικός στόχος είναι να εξελιχθεί το Εκκοκκιστήριο και να εκσυγχρονιστεί με μηχανήματα σύγχρονης τεχνολογίας: μια ισχυρή Τράπεζα Διατήρησης Δασικού Γενετικού Υλικού. Πρόκειται για μία εξαιρετικά σημαντική πρωτοβουλία, η οποία θα βοηθήσει στην προσαρμογή των δασικών οικοσυστημάτων στις μεγάλες προκλήσεις της κλιματικής κρίσης και στην ενίσχυση της περιβαλλοντικής μας συνείδησης. Η προστασία της φυσικής κληρονομιάς της χώρας αποτελεί βασική προτεραιότητα προκειμένου να διαφυλάξουμε το περιβάλλον για τις επόμενες γενιές.
Έτσι βρέθηκα κι εγώ εκεί. Ανάμεσα σε μαθητές, εκπαιδευτικούς και μια ομάδα ανθρώπων που ήρθαν να γνωρίσουν από κοντά πώς ξεκινά η ζωή ενός δάσους. Για μια ημέρα, ακολούθησα τα παιδιά του Ενιαίου Ειδικού Επαγγελματικού Γυμνασίου – Λυκείου Αχαρνών με κατεύθυνση Γεωπονίας που επισκέφθηκαν τον χώρο. Το κρύο εκείνη την ημέρα ήταν έντονο. Κι όμως, τίποτα δεν φάνηκε να επηρεάζει τη διάθεσή τους. Η προσοχή και το ενδιαφέρον τους αμείωτα. Νέοι γεμάτοι περιέργεια παρατηρούσαν, ρωτούσαν, συμμετείχαν. Η επαφή με τη φύση μεταμορφωτική: ηρεμεί, προκαλεί πρωτόγνωρες αισθήσεις, μας κάνει να ξανανιώνουμε.
Από τον σπόρο ξεκινούν όλα
Η ξενάγηση ξεκίνησε από την αρχή των πάντων: από τον μικρό σπόρο, την ουσία. Αυτό το μικρό, εύθραυστο και συνάμα δυνατό σποράκι που κλείνει μέσα του τη δυνατότητα.
Ο σπόρος εκτός από αρχή είναι και ο βασικός φορέας της μνήμης. Μεταφέρει πληροφορίες για το είδος, την ανθεκτικότητά του, τη σχέση του με το περιβάλλον. Στο Εκκοκκιστήριο, ο σπόρος είναι ο πρωταγωνιστής, το βασικό αντικείμενο φροντίδας και ελέγχου. Καθαρίζεται, αξιολογείται, δοκιμάζεται. Μόνο οι βιώσιμοι σπόροι συνεχίζουν τη διαδρομή τους. Συλλέγεται με ακρίβεια, την κατάλληλη στιγμή, όταν ο καρπός έχει ωριμάσει, και φτάνει στο Εκκοκκιστήριο για να ξεκινήσει η επεξεργασία του. Ο καρπός ανοίγει, ο σπόρος καθαρίζεται, ελέγχεται, δοκιμάζεται. Δεν αρκεί να υπάρχει, πρέπει να είναι βιώσιμος. Να μπορεί να φυτρώσει, να αντέξει, να εξελιχθεί.
Και μετά, περιμένει. Μπορεί να παραμείνει σε αδράνεια για χρόνια, μέχρι τη στιγμή που θα χρειαστεί. Μέχρι τη στιγμή που θα γίνει ξανά αρχή. Μέχρι να έρθει η στιγμή που θα χρειαστεί να αποκαταστήσει ένα τοπίο. Να γίνει ξανά δάσος.
Μαθαίνοντας το δάσος με το σώμα και όλες μας τις αισθήσεις
Σύντομα, βγήκαμε έξω στην ύπαιθρο. Με ένα μικρό κουτί στο χέρι, αρχίζουμε να περιπλανιόμαστε στον χώρο συλλέγοντας φυτά πάντα με τη συνοδεία της ομάδας του Open Farm. Την ημέρα αυτή, ξεναγοί μας ήταν η Βασιλική Κανάκη και ο Κωνσταντίνος Φιλιντάς. Δύο νέοι γεωπόνοι με ουσιαστική γνώση, αλλά κυρίως με μια σπάνια ικανότητα: να μεταδίδουν αυτό που γνωρίζουν με τρόπο άμεσο, ζωντανό, σχεδόν μεταδοτικό.
Σκύβουν μαζί μας πάνω από τα φυτά, δείχνουν, εξηγούν, συνδέουν. Μιλούν για το δεντρολίβανο, την αγγελική, τη μηδική, εστιάζοντας πάντα στη σημασία τους στο ευρύτερο οικοσύστημα. Κάθε σύντομη στάση γίνεται αφορμή για μια μικρή ιστορία. Για το πώς χρησιμοποιείται ένα φυτό, πού ευδοκιμεί, τι ρόλο παίζει στο περιβάλλον.
Το δεντρολίβανο, με το έντονο άρωμά του, εκτός από μεσογειακό βότανο έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά: είναι ανθεκτικό στην ξηρασία, προσελκύει επικονιαστές και συμβάλλει στη σταθερότητα του εδάφους. Η αγγελική, πιο διακριτική, κουβαλά μια μακρά παράδοση χρήσεων, από τη φαρμακευτική μέχρι την αρωματοποιία, ενώ λειτουργεί και ως καταφύγιο για μικρούς οργανισμούς. Η μηδική, με τα μικρά κίτρινα άνθη της, αποκαλύπτει έναν λιγότερο ορατό ρόλο: εμπλουτίζει το έδαφος με άζωτο, βελτιώνοντας τη γονιμότητά του και υποστηρίζοντας την ανάπτυξη άλλων φυτών. Η ελιά, σύμβολο ανθεκτικότητας, προσαρμοσμένη σε δύσκολες συνθήκες, με ρίζες που συγκρατούν το έδαφος. Το πεύκο, βασικό στοιχείο των μεσογειακών δασών, με τη δική του δυναμική αναγέννησης μετά από πυρκαγιές. Και το κυπαρίσσι, ψηλό και σταθερό, να ορίζει τον χώρο και να λειτουργεί ως φυσικός ανεμοφράκτης.
Κάθε φυτό έχει τον δικό του ρόλο σε μια σύνθετη ισορροπία. Και όσο τα παρατηρείς, αρχίζεις να βλέπεις το τοπίο ως ένα αρμονικό δίκτυο σχέσεων. Στο πίσω μέρος του Εκκοκκιστηρίου, η ομάδα της Open Farm έχει διαμορφώσει ένα ξέφωτο που λειτουργεί σαν ένας μικρός χώρος επιβράδυνσης. Ένα λιθόστρωτο μονοπάτι ανάμεσα στα κυπαρίσσια σε οδηγεί σε μια εμπειρία πιο σιωπηλή. Είναι μια βιωματική άσκηση. Μαθαίνεις μέσα από την αφή, την όσφρηση, τη συλλογή. Αγγίζουμε τους κορμούς, νιώθουμε τις υφές, μυρίζουμε τα φύλλα. Δεν υπάρχει σωστό ή λάθος. Υπάρχει μόνο παρατήρηση.
Οι νεαροί ξεναγοί μάς ξεδιπλώνουν το εύρος των γνώσεων τους με κάθε αφορμή. Μαθαίνουμε να διαβάζουμε το δάσος: τη χαμηλή, τη μεσαία και την υψηλή βλάστηση, τα ζιζάνια και τον ρόλο τους, τα βασικά στοιχεία που χρειάζεται ένα οικοσύστημα για να σταθεί. Ακόμη και οι πιο μικρές λεπτομέρειες αποκτούν σημασία. Το κοινό χαρακτηριστικό όλων των εντόμων, τα έξι τους πόδια, γίνεται αφορμή για να σταθούμε, να παρατηρήσουμε, να ξεχωρίσουμε.
Με κιάλια παρατηρούμε τα πουλιά πάνω στα δέντρα, προσπαθώντας να τα εντοπίσουμε ανάμεσα στα κλαδιά. Με μεγεθυντικούς φακούς φέρνουμε πιο κοντά μας τα μυρμήγκια και τον τρόπο που κινούνται. Και μέσα από ένα κόκκινο ξύλινο κάδρο, απομονώνουμε ένα μικρό κομμάτι του τοπίου, εστιάζοντας στον μικρόκοσμο που συνήθως προσπερνάμε. Σε μια γωνιά του ξέφωτου πάνω σε ένα ειδικά διαμορφωμένο τραπέζι με ξύλινα κλαδιά με λειχήνες και βρύα μας κεντρίζουν αμέσως το ενδιαφέρον. Είναι μια νέα προσθήκη που οι νεαροί γεωπόνοι έβαλαν στο πρόγραμμα.
Οργανισμοί που εύκολα προσπερνάς, αλλά κρύβουν έναν ολόκληρο κόσμο. Οι λειχήνες, αποτέλεσμα συνεργασίας μύκητα και φύκους, λειτουργούν ως δείκτες καθαρού περιβάλλοντος. Εκεί όπου υπάρχουν, το οικοσύστημα ισορροπεί. Τα βρύα συγκρατούν την υγρασία, προστατεύουν το έδαφος, δημιουργούν μικρά οικοσυστήματα πάνω σε πέτρες και κορμούς. Είναι από τους πρώτους οργανισμούς που εγκαθίστανται σε ένα περιβάλλον. Παρατηρώντας τα, μεγεθύνεται στο μυαλό σου η πεποίθηση ότι το δάσος δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται. Είναι και όλα εκείνα που συμβαίνουν σε μικρή κλίμακα.
Σε πολύ μικρή απόσταση, το τοπίο συνεχίζεται στο Δασικό Φυτώριο της Αμυγδαλέζας. Αν ο σπόρος είναι η αρχή, το φυτώριο είναι το επόμενο στάδιο. Σειρές από μικρά πεύκα, το καθένα στον δικό του φυτόσακο. Φυτά δύο ετών, έτοιμα να μεταφερθούν για αναδάσωση. Τίποτα εδώ δεν γίνεται βιαστικά. Κάθε φυτό έχει τον δικό του χρόνο. Το έλατο χρειάζεται περισσότερα χρόνια για να αναπτυχθεί, ενώ η χαλέπιος πεύκη ακολουθεί έναν πιο σύντομο κύκλο.
Οι σπόροι φυτεύονται σε ένα προσεκτικά διαμορφωμένο υπόστρωμα και αφήνονται να αναπτυχθούν σε συνθήκες που προσομοιάζουν το φυσικό τους περιβάλλον. Προετοιμάζονται. Καθώς περπατάς ανάμεσα στις σειρές, βλέπεις φυτά διαφορετικών ηλικιών. Ένα συνεχές στάδιο εξέλιξης.
Φεύγω γεμάτη εικόνες στο μυαλό, οξυγόνο στα πνευμόνια και ένα χαμόγελο στο πρόσωπο. Κρατάω το μικρό γλαστράκι που φύτεψα με σπόρους καρότο, το κουτί μου με όσα συγκέντρωσα από τη φύση και με την σκέψη πως αν μάθουμε να βλέπουμε αλλιώς, ίσως αρχίσουμε και να φροντίζουμε αλλιώς.
