Πέντε άνθρωποι που δραπετεύουν από τον πόλεμο στο Νότο, ξεβράζονται στην Αθήνα του 2013 σε περίοδο ταραχών και εκδηλώσεων. Η παρασταση «Φάτσα/Κοινά: Αθήνα» βασίζεται στο αποσπασματικό κείμενο του Μπέρτολτ Μπρέχτ «Fatzer Materials», που ο Heiner Müller ονόμασε ως το κείμενο του αιώνα. Το τμήμα Τ/Α/Τ της διεθνούς θεατρικής κολλεκτίβας «Ευρωπαϊκή Συλλογικότητα για Πολιτιστικά Ζητήματα» (EGfKA) έρχεται στην Αθήνα για τρεις παραστάσεις. Λίγο πριν ανέβουν στη σκηνή του bios tesla main, μιλήσαμε με τα μέλη της διεθνούς κολεκτίβας για τη σημασία της συλλογικής δουλειάς, την αναγκαιότητα της τέχνης σε καιρούς ζοφερούς και τις βασικές επιρροές της ομάδας, τους Ντανταϊστές, τον Πισκάτορ και φυσικά τον Μπρεχτ.
ελculture: Πώς προέκυψε η παράσταση «Φάτσα/Κοινά: Αθήνα» και τι υποδηλώνει ο τίτλος της;
EGfKA: Στις αρχές του 2012 οργανώσαμε στο Βερολίνο, ως αντίδραση στην παρουσίαση της ελληνικής κρίσης στα ΜΜΕ, την εκδήλωση KRISENFEST (Γιορτή Κρίσης). Μια συνειδητά σπάταλη βραδιά με καλεσμένους καλλιτέχνες, ακτιβιστές, δημοσιογράφους και επιστήμονες από την Ελλάδα και την ελληνική κοινότητα του Βερολίνου, για να δείξουν την καλλιτεχνική δουλειά τους και να συζητήσουν για την υποτιθέμενη ελληνική κρίση, η οποία φυσικά δεν ήταν και δεν είναι αμιγώς μόνο ελληνική. Την ίδια χρονιά, ένας συνεργάτης μας μάς επεσήμανε τη διοργάνωση των «Ημερών Fatzer», στο Κέντρο Θεάτρου στο Ringlokschuppen, Mühlheim an der Ruhr. Ζητούσαν προτάσεις για μια παράσταση του έργου του Brecht «Η Πτώση του Εγωιστή Johann Fatzer», με θεματική εστίαση: «Συλλογικότητα και Ατομικότητα».
Στο απόσπασμα του «Fatzer» ο Brecht θέτει το ερώτημα: Είναι η ελευθερία του ενός προϋπόθεση για την ελευθερία όλων και αντιστρόφως; Ο Brecht αναγνώρισε ότι υπάρχει κάτι που σιγοβροντά μέσα στην ατομικότητα του καθενός, που δεν υποτάσσεται στο συλλογικό και το απειλεί συνεχώς.
Πού αποτυγχάνει το συλλογικό; Γιατί καθίσταται συνεχώς αδύνατο να καθιερωθεί η συλλογικότητα; Ο Fatzer ορίζεται ως ο «Πολυμήχανος», αλλά και ως ο Ασυνεπής, ο Εγωιστής. Αυτό σαγήνευσε τον Brecht και εμάς: Ο Εγωιστής είναι εκείνος, τον οποίον χρειάζεται επειγόντως το συλλογικό και τον οποίο συγχρόνως αποκλείει.
Δηλώσαμε τη συμμετοχή μας με μια πρόταση που τοποθετεί αυτήν την προβληματική στο σύγχρονο Αθηναϊκό πλαίσιο. Η λέξη Φάτσα είναι νεοελληνική και σημαίνει στην καθημερινή διάλεκτο:«Πρόσωπο». Η λέξη Κοινά είναι αρχαία ελληνική και υπονοεί την κοινωνία. Ο Fatzer είναι ο Εγωιστής στο κείμενο του Βrecht, ο Κeuner ( ή Koch) ως Ανταγωνιστής είναι ο Κρατικός Λειτουργός, το συλλογικό.
ελc: Πότε και πώς δημιουργήθηκε η διεθνής θεατρική κολεκτίβα «Ευρωπαϊκή Συλλογικότητα για Πολιτιστικά Ζητήματα» και ποια η δομή και οι στόχοι της;
EGfKA: Από το 2009 ερχόμαστε τουλάχιστον μια φορά το χρόνο στην Αθήνα. Στην αρχή η αφορμή ήταν η συνεργασία μεταξύ του Εθνικού θεάτρου και του Free University του Βερολίνου όπου σπούδαζαν κάποιοι από εμάς. Από αυτή τη συνάντηση δημιουργήθηκαν στενές φιλίες που κρατάνε μέχρι σήμερα. Μπορέσαμε έτσι να δούμε με το πέρασμα του χρόνου πως δυσκόλεψε λόγω των επιπτώσεων της κρίσης η ζωή για τους ανθρώπους στην Ελλάδα.
Όταν στις αρχές του 2012 η υπονόμευση στα γερμανικά μέσα, κυρίως στην εφημερίδα Bild, είχε γίνει αβάσταχτη, θελήσαμε να προσφέρουμε τη δυνατότητα σε ανθρώπους της τέχνης να μιλήσουν και να περιγράψουν οι ίδιοι στο Βερολίνο την πραγματική κατάσταση. Έτσι αναπτύξαμε το μοντέλο του KRIS€NFEST (γιορτή της κρίσης), ένα μονοήμερο φεστιβάλ με θέατρο, περφόρμανς, συζήτηση και συναυλία. Είχε μεγάλη αποδοχή και αποτέλεσε ώθηση στο να ερευνούμε περισσότερο πάνω στην τομή του θεάτρου, της θεωρίας και της πολιτικής.
ελc: Πώς ξεκίνησε η δική σας συνεργασία με μια ομάδα που έχει έδρα το Βερολίνο;
EGfKA: Από το 2003 έως το 2014 ζούσα στο Βερολίνο. Η δική μου συνεργασία με τη νεοσύστατη τότε ομάδα ξεκίνησε το 2012, όταν διάβασα κάπου ότι οργανώνεται μια γιορτή της Κρίσης (Kris€nfest) έχοντας θέμα την Ελλάδα. Γνωρίστηκα λοιπόν με τα παιδιά, προσφέρθηκα να βοηθήσω στο μονοήμερο φεστιβάλ κι από τότε, έχοντας παρόμοιες ιδέες για τη σχέση θεάτρου και κοινωνικοπολιτικής παρέμβασης, άρχισε μια μορφή συνεργασίας. Το δέσιμο και η πραγματική συνεργασία ξεκίνησε ταυτόχρονα με το workshop το Μάρτιο του 2013 στο θέατρο Εμπρός.
ελc: Το βασικό θέμα της παράστασης «Φάτσα/Κοινά: Αθήνα» είναι ιδιαιτέρως επίκαιρο, με ποιο τρόπο νομίζετε ότι η καλλιτεχνική δημιουργία μπορεί να σταθεί απέναντι στα μείζονα κοινωνικά θέματα;
EGfKA: Το ερώτημα κατά πόσο η Τέχνη είναι σε θέση, της επιτρέπεται ή οφείλει να παρεμβαίνει πολιτικά, δηλαδή ποιο ρόλο μπορεί να διαδραματίζει στις κοινωνίες, συζητείται εδώ και πολύ καιρό με θέρμη. Εμείς έχουμε ως θετική αναφορά μια σειρά πρωτοπόρους στοχαστές, οι οποίοι εδώ και 100 χρόνια έχουν κατηγορηθεί ότι αυτό που κάνουν, δεν είναι τέχνη, αλλά πολιτική ή δημαγωγία.
Πιστεύουμε ότι ζούμε και σήμερα σε μια εποχή που επιβάλλεται να τοποθετούμαστε πολιτικά. Ο Brecht μας βοηθάει να θέτουμε ουσιώδεις ερωτήσεις της εποχής μας. Είναι συγκλονιστικό πόσο τα ερωτήματά του στο ποίημα «Προς τους Επιγόνους» είναι και σήμερα απόλυτα επίκαιρα. Έτσι αναρωτιόμαστε αν είναι θεμιτό να κάνει κανείς θέατρο και να πειραματίζεται με την αισθητική, ενώ ταυτόχρονα άνθρωποι πνίγονται στην προσπάθειά τους να διαφύγουν, πεθαίνουν της πείνας ή, όπως πολλοί Έλληνες, χάνουν την εργασία και το σπίτι τους. Όμως το θέμα δεν είναι να αντιπαραβάλει κανείς την τέχνη με την κοινωνική εργασία ή τον πολιτικό ακτιβισμό.
Η τέχνη είναι μια πολυτέλεια την οποία πρέπει να υπερασπιστούμε με κάθε τρόπο! Όμως μια ασηπτική, αποστειρωμένη τέχνη έχει ήδη αποτύχει μια φορά να αποτρέψει τη βαρβαρότητα. Η τέχνη είναι για εμάς ένα πεδίο πειραματισμού. Το θέατρο μπορεί να μας βοηθήσει να αναπτύξουμε μια πολιτική φαντασία, η οποία θα υπερβαίνει το καθιερωμένο, να μας δώσει μια εικόνα για το πώς θέλουμε να ζούμε και να εργαζόμαστε συλλογικά.
ελc: Το έργο σας κινείται γύρω από τις κεντρικές ερωτήσεις του Μπρεχτ στο αποσπασματικό Fatzer Μaterials. Πιστεύετε ότι υπάρχει σήμερα πολιτικό θέατρο;
EGfKA: Ναι, υπάρχει σήμερα πολιτικό θέατρο. Αλλά το πολιτικό θέατρο από μόνο του δε θα αλλάξει τον κόσμο. Χρειάζεται το κίνημα στο δρόμο. Όμως το θέατρο μπορεί να είναι ένα μέρος απελευθερωμένο από περιορισμούς και πιέσεις, όπου είναι εφικτό να συλλογιστεί κανείς ένα καινούριο κόσμο.
Γι’ αυτό για εμάς είναι πολύ σημαντικό να κάνουμε πολιτικά πολιτικό θέατρο. Το οποίο σημαίνει ότι όχι απλά επιλέγουμε πολιτικά κείμενα, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο δουλεύουμε είναι πολιτικός: είμαστε μια κολεκτίβα, παίρνουμε τις αποφάσεις συλλογικά, δεν υπάρχουν ιεραρχίες. Και παίρνοντας ως αφετηρία τα διδακτικά κείμενα του Brecht, αναπτύξαμε ένα μοντέλο, το οποίο έχουμε ονομάσει «Θέατρο της Φροντίδας».
Στο Θέατρο της Φροντίδας υπάρχουν δύο κεντρικά στάδια. Η πρώτη φάση έχει χαρακτήρα εργαστηρίου, με σκοπό την ανταλλαγή, τη συνεννόηση και τον πειραματισμό. Εκεί προσπαθούμε, ανάλογα με το θέμα, να δημιουργήσουμε ανεξάρτητους χώρους όπου μπορούμε να κινηθούμε και να εργαστούμε ελεύθερα και όπου η εμπλοκή σε μια ισότιμη ανταλλαγή ιδεών και σκέψεων με ανθρώπους, από διαφορετικά επαγγέλματα κι από διαφορετικές χώρες προέλευσης, είναι επιθυμητή. Στη δεύτερη φάση, επεξεργαζόμαστε τις κεκτημένες εμπειρίες και γνώσεις και τις αναπτύσσουμε σε μια θεατρική παρουσίαση, κρατώντας τη σκηνοθετική της δομή ως, όπως την εννοεί ο Brecht, μια Έκθεση, στην οποία εκτίθενται τα προσωρινά σκηνικά αποτελέσματα.
ελc: Στην παράσταση, εκτός από τα παραδοσιακά εκφραστικά μέσα, γίνεται και χρήση πολυμέσων. Περιγράψτε μας τη διάδραση αυτή.
EGfKA: Η χρήση των πολυμέσων δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά ακολουθεί πάντα μια δραματουργική αναγκαιότητα. Το μέλημα είναι, απολύτως στο πνεύμα του Brecht, η αποστασιοποίηση, δηλαδή να δημιουργηθεί μια απόσταση και να «απο-ψυχολογήσει», για να δώσει τη δυνατότητα στους θεατές να συλλογιστoύν κριτικά. Με το μοντάζ που έγινε στα μικρά videos, από τα επεισόδια στο Παρίσι, το Λονδίνο, την Αθήνα, τη Στοκχόλμη και την Κωνσταντινούπολη από ανθρώπους που τα μαγνητοσκόπησαν στο δρόμο και τα ανέβασαν έπειτα στο youtube, αποσκοπούμε στο να αφήσουμε την πραγματικότητα να εισβάλει στον θεατρικό χώρο. Και η απόφαση να αποτελέσει μέρος της σκηνοθεσίας η ταινία που γυρίσαμε, «Η περιδιάβαση του Φάτσα στην Αθήνα», πάρθηκε, επειδή «Η περιδιάβαση του Φάτσα στο Μύλχαϊμ» είναι η μόνη σεκάνς του αποσπάσματος που δημοσίευσε ο ίδιος ο Μπρεχτ και έτσι θέλαμε και να το παρουσιάσουμε.
ελc: Το έργο έχει ήδη ανέβει στη Γερμανία, ποιες οι αντιδράσεις του κοινού εκεί;
EGfKA: Αφετηρία της ενασχόλησης με το συγκεκριμένο κείμενο υπήρξε το ετήσιο φεστιβάλ «Fatzertage» (Hμέρες Fatzer), το οποίο γίνεται στο Μύλχαϊμ της Γερμανίας, στην πόλη στην οποία εξελίσσεται η ιστορία στο έργο του Brecht. Η παράστασή μας χαρακτηρίστηκε ως η πιο ενδιαφέρουσα της χρονιάς και οι επιμελητές του Ringlockshuppen χρηματοδότησαν τότε την παραγωγή και δήλωσαν την επιθυμία να συνεργαστούμε και στο μέλλον. Αυτό συνέβη τον Απρίλιο του 2015 και πρόκειται να υπάρξει και συνέχεια. Στο Βερολίνο το έργο παρουσιάστηκε τον Απρίλη του 2014 και θα ξαναπαρουσιαστεί σε ένα μήνα.
ελc: Ετοιμάζετε κάτι άλλο αυτή την εποχή; Η παράσταση θα ταξιδέψει και σε άλλες πόλεις;
EGfKA: Η παράσταση θα παρουσιαστεί στις 4 και 5 Δεκεμβρίου στο Βερολίνο και στις 6 Δεκεμβρίου στο Bochum. Παράλληλα, από το 2014 δουλεύουμε πάνω σε μια παράσταση βασισμένη στον Προμηθέα, το «Prometeus Entfesseln» (Η απελευθέρωση του Προμηθέα) στην οποία έχουμε αντλήσει υλικό από σύγχρονες τάσεις της πολιτικής φιλοσοφίας (π.χ. accelerationism, η πολιτική της επιτάχυνσης), προκειμένου να πραγματευτούμε διαλεκτικά τις σχέσεις της τεχνολογίας, της εξέγερσης και της καταστροφής. Η παράσταση προετοιμάστηκε σε ένα workshop στο Mülheim πέρσι την Άνοιξη και θα ανέβει στο Βερολίνο την επόμενη χρονιά.
ελc: Υπάρχει κάτι που θα θέλατε να ευχηθείτε για το μέλλον και την εξέλιξη της ελληνικής κοινωνίας;
EGfKA: Θα ευχόμασταν οι κοινωνικά αποκλεισμένοι να μην παραδίδονται σε φονικούς εθνικισμούς και ηθικίζουσες εξατομικεύσεις, δηλαδή να αλληλοπολεμούνται, αλλά να αναγνωρίσουν ότι είναι δυνατόν να αρχίσει κανείς από σήμερα την ανάπτυξη μορφών κοινωνικής αλληλεγγύης. Τέτοιες συλλογικές οργανωτικές μορφές αλληλεγγύης δημιουργήθηκαν π.χ. στην Ελλάδα την εποχή των καταλήψεων στις πλατείες και αυτές πρέπει τώρα να ξαναθυμήσουμε εν όψει της απογοητευτικής, για πολλούς, διακυβέρνησης του ΣΥ.ΡΙΖ.Α. Η ζωή δε θα καλυτερεύσει με εκκλήσεις σε ανώτερες βαθμίδες. Πρέπει να πάρουμε οι ίδιοι την ιστορία μας στα χέρια μας.
—
Info παράστασης: Το τμήμα Τ/Α/Τ της διεθνούς θεατρικής κολεκτίβας «ΕgfKA» παρουσιάζει στις 19, 20 και 21 Νοεμβρίου την παράσταση «Φάτσα/Κοινά: Αθήνα» στο Bios tesla main.
