Το αεροπλάνο μας ετοιμαζόταν για προσγείωση στην Τεχεράνη. Οι γυναίκες άρχισαν να φοράνε τις μαντίλες τους, τις μακριές πουκαμίσες και τα παντελόνια για να καλύπτουν καρπούς, γοφούς και αστραγάλους. Η διπλανή μου ερχόταν από την Αμερική, όπου ζει και εργάζεται, για να επισκεφθεί τους γονείς της. Με χαμόγελο μου έδειξε πώς να τυλίγω καλύτερα τη μαντίλα (hijab) στο κεφάλι μου, καθώς παράλληλα μου ανέλυε τη διαφορά ανάμεσα στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή ιδίως των γυναικών στη χώρα.
Με μια ιστορία που ριζώνει στα βάθη των αιώνων τον εξισλαμισμό, το καθεστώς του Σάχη και την Επανάσταση του 1979 που έφερε πίσω τον εξόριστο Χομεϊνί, η Περσία, που από το 1935 αποκαλείται επίσημα Ιράν, συνδυάζει, όπως καμία άλλη ισλαμική χώρα, υψηλού επιπέδου και διαφορετικού ύφους πολιτισμό και επιρροές από όλο τον κόσμο. Στο μετριοπαθή νεοεκλεγέντα πρόεδρο της χώρας Χασάν Ρουχανί, οι Ιρανοί εναποθέτουν αρκετές ελπίδες για κοινωνική και πολιτική πρόοδο. Αποκλεισμένο με εμπάργκο από την Αμερική λόγω του πυρηνικού του προγράμματος, έστω κι αν δεν έχουν αποδειχθεί πολεμικοί σκοποί, το Ιράν συνορεύει με χώρες αμερικανικής επιρροής, προβάλλοντας σθεναρά την αρχή της resistance economy και την αντίστασή του απέναντι στην «αμερικανική προπαγάνδα» και το «σιωνισμό».
Χαρακτηριστικό ήταν η ζεστασιά με την οποία μας περιέβαλε ο κόσμος, μια προσέγγιση που δεν είχε κανένα στοιχείο δουλικότητας ή εμπορικής εκμετάλλευσης, αλλά ήταν μια γνήσια εκδήλωση ανάγκης για επικοινωνία και υπερηφάνιας για τη χώρα τους. Ό,τι νιώθουν άλλωστε οι Ιρανοί το βιώνουν και το εκδηλώνουν έντονα, σε ένα περίεργο κράμα ιδιοσυγκρασίας ανάμεσα στη μεγάλη στωικότητα με την οποία ακολουθούν επιταγές και την αποφασιστικότητα με την οποία ταυτόχρονα μπορούν να αντιστέκονται.
.jpg)
Φοιτήτρια μελετά στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου
Οι γυναίκες ακολουθούν αρκετές τέτοιες επιταγές. Μια από αυτές είναι η μαντίλα που επιβλήθηκε μετά την Επανάσταση αρχικά στις δημόσιες υπηρεσίες, ενώ με τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ (1980-1988) έγινε πλέον σύμβολο της εθνικής ταυτότητας και καθιερώθηκε παντού. Σύμφωνα με έρευνες που μας ανέφερε ο ερευνητής Hossein Alimadadi, η πλειοψηφία των γυναικών στη χώρα είναι υπέρ της διατήρησής της. Αναρωτιόμαστε λοιπόν, γιατί τότε να επιβάλλεται και με νόμο. «Με τον τρόπο αυτό σεβόμαστε ουσιαστικά το γυναικείο φύλο. Ίσως όντως η επιβολή της μαντίλας να έγινε βιαστικά. Αν όμως καταργηθεί, ποιος ξέρει τι άλλο θα ακολουθήσει;», αναρωτιούνται πολλοί από τους καθηγητές και δημοσιογράφους με τους οποίους μιλήσαμε. Στο σύγχρονο Πανεπιστήμιο της Τεχεράνης μας υποδέχτηκε ο καθηγητής Mohammad Marandi, ο οποίος μας ενημέρωσε ότι σε σύνολο 6 εκατ. περίπου φοιτητών, πάνω από το 60% είναι γυναίκες, ενώ το 30% είναι καθηγήτριες, όλες ντυμένες με τον ακόμα πιο αυστηρό κώδικα των δημοσίων υπηρεσιών. «Οι φοιτήτριες στη Σχολή Καλών Τεχνών έχουν εφεύρει ιδιαίτερους τρόπους να συμμορφώνονται, αλλά με χάρη. Αλλά πάντα δεν είναι ξεχωριστοί οι άνθρωποι των τεχνών;», μου λέει ένας φοιτητής.
Ναι, είναι ξεχωριστοί. Και στο Ιράν η τέχνη είναι παντού. Από τις περίτεχνες διακοσμήσεις των κτιρίων και των ναών τους, μέχρι τις αγορές και τα σπίτια τους. Το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Τεχεράνης (ιδρ. 1977) είναι ένα μοντέρνο κτίριο 5.000 τ.μ. που στεγάζει εκπληκτικές δουλειές Ιρανών καλλιτεχνών, εκθέσεις αλλά και γλυπτά των Magritte, Moore κ.ά. To Iranian Artists Forum είναι ένα αυτοδιαχειριζόμενο πολυκέντρο που φιλοξενεί εκθέσεις, συναυλίες, κινηματογραφικές προβολές κ.λπ. Βρίσκεται σε ένα πολύ όμορφο πάρκο γεμάτο με νέο κόσμο και ζευγάρια που κυκλοφορούν πιο χαλαρά. Καθισμένος στο γρασίδι, ο Hassan πουλάει πλαστικοποιημένες φωτοτυπίες με τα ποιήματα του. Ένα απ’ αυτά το έγραψε για την κοπέλα που είχε ερωτευτεί, μου λέει ένας φίλος του. «Είναι πάντως επαγγελματίας ποιητής», προσθέτει σοβαρά. Ο Hani μου συστήνει ενδιαφέροντα cd. Ζούσε για χρόνια στην Αυστραλία και ίσως μια μέρα να ξαναπάει. «Έχουμε παράδοση στη heavy metal μουσική, παλιότερα έπαιζα κι εγώ σε συγκρότημα», μου λέει.
.jpg)
Προαύλειος χώρος στο Iranian Artists Forum
Το πάρκο φιλοξενεί επίσης το θέατρο Iranshahr, που συντηρείται από τα έσοδά του εναλλάσσοντας 2-3 παράλληλες παραστάσεις κάθε 50 ημέρες. Ανάμεσα στα έργα της σεζόν είδαμε το «Rumors» του Neil Simon και το «Stones in his pockets» της Marie Jones. Το δε Shahr Theatre, κρατικά επιχορηγούμενο θέατρο, ανεβάζει επίσης έργα Ιρανών και ξένων συγγραφέων και στεγάζεται σε ένα στρογγυλό κτίριο της Τεχεράνης που μου θύμισε το Volksbuehne του Βερολίνου. Η επίσκεψή μου και στα δύο θέατρα έγινε εντελώς αιφνιδιαστικά, αλλά αυτό δεν εμπόδισε τους ανθρώπους τους να με συστήσουν σε κάθε συντελεστή και να μου δείξουν με μεγάλο καμάρι τους χώρους και τις δουλειές τους.
Ένα πρωινό συνάντησα τον ιδιοκτήτη μιας από τις παλιότερες γκαλερί της πόλης, της Seyhoon Gallery, στο μινιμαλιστικό του χώρο. «Μετά την Επανάσταση έγιναν γνωστά τα έργα Ιρανών καλλιτεχνών στο εξωτερικό πέρα από το στενό συλλεκτικό κύκλο. Οι δουλειές που μου στέλνουν οι νέοι καλλιτέχνες είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσες απ’ ό,τι παλιά. Βέβαια, η προώθηση των έργων σε εκθέσεις του εξωτερικού κοστίζει και δεν αποδίδει, ωστόσο πολλοί καλλιτέχνες μπορούν πλέον να ζήσουν από την τέχνη τους. Τις δε Παρασκευές έχει πλέον καθιερωθεί μια βόλτα γύρω από τις γκαλερί του κέντρου, η οποία συγκεντρώνει όλο και περισσότερο κόσμο».
Το σημαντικότερο όμως πολιτιστικό προϊόν του Ιράν, με μεγάλη διεθνή αναγνώριση, είναι ο κινηματογράφος, ο οποίος έχει μακρόχρονη παράδοση. Το 1900, μόλις πέντε χρόνια μετά την πρώτη προβολή των αδελφών Λυμιέρ, ο βασιλιάς του Ιράν επισκέφθηκε το Παρίσι και εντυπωσιάστηκε από τα επιτεύγματά τους. Προμηθεύτηκε έτσι τον εξοπλισμό και αμέσως καθιερώθηκαν οι πρώτες προβολές στο παλάτι. Ήδη το 1904 ξεκινούσαν οι πειραματικές προβολές σε κοινό. Στο Μουσείο Κινηματογράφου, που από το 2008 φιλοξενείται σε ένα υπέροχο ανακαινισμένο κτίριο, μπορεί κανείς να ενημερωθεί και να απολαύσει διαδραστικά τα εκθέματα: αφίσες, φωτογραφίες, βραβεία, αντικείμενα, κοστούμια, τα πρώτα φιλμάκια. Κιαροστάμι, Γκομπαντί, Φαραντί… «Σατραπί, με το Περσέπολις», λέω στην κοπέλα των πληροφοριών και χαμογελά αμήχανα. Κάποιοι σκηνοθέτες είναι απαγορευμένοι στη χώρα τους, αλλά ιδίως οι νεότεροι έχουν εύκολη πρόσβαση στις ταινίες τους μέσω διαδικτύου ή dvd. «Έχουμε βρει τρόπους να αποκωδικοποιούμε τις απαγορεύσεις», μου εξηγεί με απόλυτη φυσικότητα μια φοιτήτρια.
Οι περιορισμοί στην έκφραση και ειδικά στην τέχνη είναι ένα ζήτημα που με απασχόλησε ιδιαίτερα. «Δε μας κάνει όρεξη να πάμε στο σινεμά, γιατί οι ταινίες έχουν κοπεί έτσι που δεν αξίζουν πια», μου είχε πει η κοπέλα στο αεροπλάνο. Οι ταινίες περνούν από ένα τμήμα του υπουργείου Πολιτισμού που ελέγχει και αναλόγως κόβει σκηνές. Το ίδιο και τα βιβλία. Στο θέατρο και στα εικαστικά ελεγκτές επισκέπτονται την παράσταση ή την έκθεση, προκειμένου να διαπιστωθεί εάν παραβιάζονται κανόνες. Οι απαγορεύσεις αφορούν σκηνές βίας, σεξ, βωμολοχία, πολιτική ή θρησκευτική ύβρη κ.λπ. Από τις κουβέντες μας φάνηκε ότι οι δημιουργοί και οι παραγωγοί συχνά αυτολογοκρίνονται για να μη διακινδυνεύσουν την τύχη του έργου τους. Από την άλλη, οι περιορισμοί έχουν εκλεπτύνει τόσο τον τρόπο που οι Ιρανοί καλλιτέχνες περνούν μηνύματα και συμβολισμούς μέσω της τέχνης τους, που τώρα συνειδητοποιώ γιατί πάντα ο ιρανικός κινηματογράφος με άγγιζε τόσο πολύ, με την ανθρωπιά, τη μεστότητα και την ποιητικότητά του.
Η σκηνοθέτης Tahmineh Milani, πολύ γνωστή στο Ιράν αλλά και στο εξωτερικό, βρέθηκε πριν 10 χρόνια στη φυλακή για μια ταινία της που θεωρήθηκε κριτική προς την Επανάσταση. Τώρα φαίνεται πολύ πιο αισιόδοξη με τη νέα κυβέρνηση. «Ο κόσμος έχει πια προχωρήσει κι αυτό από μόνο του ωθεί αναγκαστικά την εκάστοτε κυβέρνηση σε αλλαγές. Αν δεν ακούσεις τον κόσμο, χάνεις». Οι ταινίες της Μιλανί είναι κυρίως η μιλιά των γυναικών, όπως λέει. Κι εκείνη έχει αναπτύξει την εφευρετικότητα στην τέχνη της: «Οι άντρες και οι γυναίκες δεν πρέπει να αγγίζονται και κάπως έπρεπε να αποδώσω μια έντονη σκηνή τσακωμού ανάμεσα σε ζευγάρι. Έβαλα λοιπόν ένα σακίδιο ανάμεσά τους, που το τράβαγε ο ένας κι ο άλλος. Συνάδελφός μου σκηνοθέτης έβαλε ένα αντρικό και ένα γυναικείο μαντίλι να στροβιλίζονται στον άνεμο, προκειμένου να αποδώσει μια ερωτική σκηνή. Ήταν πανέμορφο!». Η Milani ζει πλέον μεταξύ Ιράν και Αμερικής και, ενώ έχει βρεθεί συχνά σε δύσκολη θέση εξαιτίας των επιλογών της, δε θέλει σε καμία περίπτωση να εγκαταλείψει τη χώρα.
.jpg)
Έξω από την Αμερικανική Πρεσβεία…
Όπως οι καλλιτέχνες, έτσι και οι δημοσιογράφοι χρειάζεται να προσέχουν τις «κόκκινες γραμμές» – όρο και πρακτική όχι άγνωστη και στην Ελλάδα. «Όταν κανείς τις υπερβεί και αυτά που λέει τυχαίνουν εκμετάλλευσης από τη δύση, τότε η κυβέρνηση ευαισθητοποιείται. Ο κόσμος όμως ανεξάρτητα από το τι πιστεύει, συνεχίζει τη ζωή του χωρίς να τις υπερβαίνει. Και νιώθω ότι εδώ έχουμε τελικά μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης απ’ ό,τι σε δυτικές χώρες», μας λέει ο σκηνοθέτης και παραγωγός Nader Talebzadeh, που για χρόνια παρουσιάζει μεγάλο τηλεοπτικό talk show. Ο ίδιος μας μιλά για την περσινή βραβευμένη με Όσκαρ ταινία του Μπεν Άφλεκ Argo, που απέδιδε μια στρεβλή, όπως λέει, εικόνα της κατάληψης της αμερικανικής πρεσβείας από Ιρανούς φοιτητές για 444 ημέρες το 1979. «Γίνεται προπαγάνδα μέσω του Χόλυγουντ κατά του Ιράν και υπέρ της Δύσης, όπως και με άλλες ταινίες, σαν το Unthinkable ή το Jerusalem Countdown. Το υπουργείο Πολιτισμού δε θα υποβάλει τελικά μήνυση, υπάρχει όμως μια ομάδα ανθρώπων, που σκεφτόμαστε να το προχωρήσουμε». Άσχετα από την ταινία πάντως, η επίσκεψη στην αμερικανική πρεσβεία που έχει διαμορφωθεί σε μουσείο με τον τότε εξοπλισμό παρακολούθησης ήταν από τις πιο ενδιαφέρουσες εμπειρίες μας στην Τεχεράνη. Στην απογείωση από την Τεχεράνη οι περισσότερες γυναίκες ξαναβγάλαμε τις μαντίλες μας. Η χώρα ήταν και πάλι μακρινή, αλλά καθόλου, μα καθόλου ξένη…
