Μεταφερόμαστε στην Ελλάδα του 1950 με οδηγό τον «Πειρασμό» του Ξενόπουλου, μια κωμωδία του 1910, μια ιστορία από αυτές που στο σήμερα διαβάζεις και δυσκολεύεσαι, θυμώνεις, πιάνεις τον εαυτό σου να αντιστέκεται σε μια εποχή που θα ήλπιζες να μην υπήρχαν ψήγματά της αλλά… «Δεν έχουμε μετακινηθεί πολύ», λέει η Άννα-Μαρία Παπαχαραλάμπους. Απέναντι σε μία εποχή καθωσπρεπισμού με εγχειρίδια για την καλή σύζυγο και την καλή υπηρέτρια, στέκεται «το περιτύλιγμα μιας κοινωνίας που σέβεται τη γυναίκα, αλλά όταν έρθει η στιγμή ακούς: “Είδες πώς προκαλούν;”». Η Άννα-Μαρία Παπαχαραλάμπους υποδύεται την Αγγέλα. Ο κόσμος της καταρρέει και καλείται να επαναπροσδιορίσει όσα πιστεύει. «Δεν θα έπρεπε να συζητάμε για το αν είναι δύσκολο να πεις όχι», επισημαίνει με φόντο την ιστορία της Καλλιόπης – «πειρασμού», αλλά και μια σύγχρονη κοινωνία που κάνει βήματα προς τα πίσω και αυτό τη φοβίζει.

Η Άννα-Μαρία Παπαχαραλάμπους μιλάει στο ελc για τον «Πειρασμό» του Ξενόπουλου σε σκηνοθεσία Μαριάννας Κάλμπαρη και όλα τα πρέπει με τα οποία έρχεται αντιμέτωπη μια γυναίκα:

Ο «Πειρασμός» του Ξενόπουλου είναι ένα έργο που μας πάει πίσω, στο 1910, σε μία άλλη εποχή από την οποία όμως δεν απέχουμε και πολύ τελικά. Πού εστιάζει η ματιά της Μαριάννας Κάλμπαρη στη διασκευή της παράστασης;

Είναι ένα παλιό έργο που εκ πρώτης όψεως μοιάζει να μην μας αφορά, όμως στην ουσία μας αφορά απόλυτα, εάν το δούμε βαθύτερα. Είναι η ιστορία μιας υπηρέτριας που πηγαίνει σε ένα σπίτι για να δουλέψει και βλέπουμε πώς τη μεταχειρίζονται πρώτον οι άντρες του σπιτιού και δεύτερον οι γυναίκες του σπιτιού. Τέτοιες συμπεριφορές υπάρχουν ακόμα στο σήμερα. Η Μαριάννα Κάλμπαρη μετέφερε το έργο στο 1950, τότε που υπήρχαν οι ψυχοκόρες στην Ελλάδα, τις οποίες τις έλεγαν και δούλες και ο τρόπος που τους συμπεριφέρονταν ήταν πάρα πολύ κακός, τόσο οι άντρες όσο και οι γυναίκες. Η Μαριάννα χρησιμοποιεί το έργο σαν εφαλτήριο για να μιλήσουμε για κάποια πράγματα που ισχύουν μέχρι σήμερα. Επικεντρωνόμαστε στον άνθρωπο, στο πώς ένας άνθρωπος και το κάθε φύλο διαφορετικά αντιμετωπίζει έναν άλλον άνθρωπο κατώτερης τάξης, στη γυναίκα και τη θέση της στην κοινωνία του ’50, στο πώς αντιμετωπίζεται η απιστία μέσα στην οικογένεια εκείνη την εποχή.

Εσύ υποδύεσαι την Αγγέλα. Μίλησέ μας για εκείνη. 

Είναι μία από τις δύο αδελφές, τις απατημένες. Είναι μία αστή, η οποία είναι πολύ σίγουρη για τη ζωή της, για τον τρόπο που ζει, για τα δεδομένα της. Μέχρι που καταρρέουν αυτά που γνωρίζει και εκεί πρέπει να αναδιαμορφώσει τα πιστεύω της. Δεν ξέρουμε αν τελικά το κάνει, αλλά αυτό υποτίθεται ότι πρέπει να κάνει. 

Διαβάζοντας το έργο στο σήμερα συναντάμε ατάκες που μας δημιουργούν έναν θυμό, μια αντίσταση σε αυτή την εποχή.

Ναι, είναι αλήθεια αυτό. Σε πιάνει ένας θυμός διαβάζοντάς το, γιατί στο πρωτότυπο όλο το ανάθεμα, όλο το φταίξιμο πάει σ’ αυτό το κορίτσι, σ’ αυτή την υπηρέτρια. Σαν οι δύο άντρες αρχικά αλλά και οι υπόλοιποι μέσα στο σπίτι να μην έχουν καμία ευθύνη για ό,τι έχει συμβεί. Αυτό το μικρό κορίτσι -γιατί ηλικιακά οι υπηρέτριες τότε ήταν πάρα πολύ μικρές- έφταιγε για όλα, ήταν αυτό που προκάλεσε. Αυτό είναι κάτι το οποίο ισχύει μέχρι σήμερα και αυτό μας θυμώνει. Ασχέτως επαγγέλματος υπάρχει για τις γυναίκες αυτό το ότι κάπως προκάλεσες, κάτι έκανες.

Τότε ίσως ήταν όλο σε ένα περιτύλιγμα καθωσπρεπισμού;

Και σήμερα υπάρχει αυτό το περιτύλιγμα μιας κοινωνίας που σέβεται τη γυναίκα, αλλά όταν έρθει η στιγμή ακούς: «Είδες πώς προκαλούν;». Δηλαδή λέμε στα νέα κορίτσια, ότι δεν πρέπει να φοράς τόσο κοντό σορτσάκι. Γιατί προκαλείς; Ποιον προκαλείς; Ο άντρας πρέπει να μην προκαλείται. Η γυναίκα μπορεί να φοράει ό,τι θέλει. Δεν έχουμε ξεπεράσει αυτά τα στεγανά. Τι φορούσε το θύμα λέμε… Λες και έχει κάποια σημασία. Η κοινωνία τα έχει ακόμα αυτά. Δεν έχουμε μετακινηθεί πολύ. Φταίει το κορίτσι που προκάλεσε. Η γυναίκα που προκάλεσε. Την εποχή εκείνη υπήρχαν κανόνες για τη σωστή σύζυγο, δεν ήταν μόνο για τις υπηρέτριες, ήταν και για τις συζύγους. Κανόνες για το πώς έπρεπε να είναι μια καλή σύζυγος για να είναι ο άντρας ευχαριστημένος, γιατί εκείνη όφειλε να κρατήσει το σπίτι ευχάριστο για τον άντρα, για να είναι όλα εύρυθμα. Και μετά υπάρχουν και οι κανόνες στις υπηρέτριες, ότι δεν γελάς, δεν κοιτάς… Σήμερα μπορεί να μην έχουμε το τυπικό που είχαν τότε, αλλά στην ουσία δεν έχουμε φύγει από εκεί.

Παρόλο που ο Ξενόπουλος έγραψε τον «Πειρασμό» για να στηλιτεύσει τα δεδομένα της εποχής, νιώθω ότι ήταν αναγκαία η διασκευή του έργου. Είχατε την ίδια αίσθηση καθώς το δουλεύατε;

Ναι, ήταν αναγκαία η διασκευή για μένα, εφόσον υπάρχει αυτό το έργο και μιλάει για πράγματα που μας αφορούν και σήμερα. Αλλιώς πάλι μπορεί να ανέβει σαν μνημείο, σαν κάτι παλιό, ένα θεατρικό του ’10 που το βλέπουμε στο σήμερα. Μην ξεχνάμε ότι το έργο είναι κωμωδία. Εκείνη την εποχή τι να πεις; Δεν μπορούσε να το κάνει με κανέναν άλλο τρόπο. Δεν μπορούσαν το ’10 να αντιληφθούν κανέναν άλλο τρόπο. Χρησιμοποιεί την κωμωδία που είναι ένας ωραίος φορέας μηνυμάτων, γιατί έρχονται εύκολα, τα δέχεσαι, είσαι ανοιχτός να ακούσεις. Τότε ήταν δεδομένο: ο άντρας δεν φταίει, φυσικά και φταίει αυτό το κορίτσι.

Ένα μεγάλο κομμάτι του έργου είναι και το θέμα του χωρισμού των ζευγαριών. Ακούμε αυτό το «δεν χωρίζουμε για ψύλλου πήδημα» και βλέπουμε την επικριτική ματιά της μίας γυναίκας προς την άλλη μέχρι όμως να βρεθεί και εκείνη στην ίδια θέση.

Δεν νομίζω ότι υπάρχει παντρεμένη γυναίκα που να μην έχει ακούσει αυτό το «Έλα, κάνε υπομονή μωρέ» ακόμα και σήμερα. Γενικά η γυναίκα πρέπει να υπομένει τα πάντα. Όλες οι γυναίκες ανεξαρτήτως τάξεων πρέπει να υπομένουν. Αυτό έχει αλλάξει φυσικά σε ένα μεγάλο βαθμό, αλλά δεν έχει εξαφανιστεί. Και δυστυχώς τα μηνύματα από την Αμερική, που έρχονται πάντα τα χειρότερα από εκεί, είναι πολύ άσχημα αυτή τη στιγμή. Υπάρχει ένα κίνημα το οποίο θέλει τη γυναίκα στο σπίτι και μάλιστα είναι κίνημα που αφορά τη δεκαετία του ’50. Να ξαναμπεί στο σπίτι, να μην δουλεύει, να γίνει όπως η γυναίκα του ’50. Είναι ένα μεγάλο σύγχρονο κίνημα που ξεκινάει φυσικά από άνδρες που λένε ότι η γυναίκα δεν χρειάζεται να δουλεύει, χρειάζεται να είναι …έτσι κι έτσι κι έτσι, ώστε να βρει έναν σωστό άντρα. Μέσα στο έργο λέει «Εντάξει, σιγά το πράγμα, δεν είναι τίποτα, ξεπέρασέ το», μέχρι να της συμβεί και της ίδιας. Αυτό συμβαίνει στη ζωή, αν δε συμβεί κάτι σε εμάς, είμαστε λίγο πιο άνετοι. «Μην κάνεις έτσι γιατί είναι φυσιολογικό, αυτά συμβαίνουν… Έλα μωρέ τώρα, με τη δούλα σιγά… Να ήταν καμιά όμοιά σου να πω εντάξει, αλλά η δούλα δεν είναι άνθρωπος για να ασχοληθούμε.»

Με το ερώτημα λοιπόν που θέτει η παράσταση «Πόσο εύκολο ήταν και είναι να πει μια γυναίκα όχι, όταν διακυβεύεται η επιβίωσή της;», ποιες σκέψεις σε κατακλύζουν;

Εκεί κρύβεται όλο το πρόβλημα. Δεν θα έπρεπε να είναι δύσκολο. Δεν θα έπρεπε να τίθεται καν το θέμα. Δυστυχώς ακόμα και σήμερα τίθεται και αυτό είναι πολύ άσχημο. Φυσικά για να το ανοίξω λίγο παραπάνω, συμβαίνει και σε άντρες, δεν συμβαίνει μόνο στις γυναίκες. Δεν θα έπρεπε να συζητάμε για το αν είναι δύσκολο να πεις όχι, αλλά δυστυχώς υπάρχει η εκμετάλλευση της εξουσίας, δυστυχώς υπάρχουν τέτοιοι άνθρωποι. Αυτά συνήθως συμβαίνουν από «ανώτερο» σε «κατώτερο». Σίγουρα τότε τα κορίτσια αυτά πολλές φορές ήταν αναγκασμένα. Δηλαδή τι θα έκαναν; Να έφευγαν; Δεν θα είχαν τρόπο να επιβιώσουν. Αλλιώς τις έδιωχναν από τα σπίτια χωρίς πιστοποιητικό, γιατί τότε έπρεπε να παίρνεις ένα πιστοποιητικό από το σπίτι που είσαι για να μπεις σε άλλο σπίτι. Ήταν τελείως αβοήθητα. Μικρά κορίτσια, ανήλικα, 8, 10, 16 ετών, που είναι η ηλικία τους στο έργο.

Υπάρχει κάτι που μπορείς να πεις ότι έχουμε κατακτήσει με βεβαιότητα;

Σίγουρα έχουμε κατακτήσει πράγματα. Δεν είμαστε εκεί, αλλά δεν ξέρω αν γυρίζουμε εκεί. Αυτό με φοβίζει. Καταρχάς η γυναίκα στην εποχή που αναφέρεται το έργο, δεν ψήφιζε. Η γυναίκα έχει την αυτοδιάθεση του σώματός της, έστω τέλος πάντων σε κάποιες χώρες όπως είμαστε εμείς, υποτίθεται ότι την έχει, σε κάποιες άλλες χώρες δεν την έχει ακόμα. Έχουμε καταφέρει κάποια πράγματα αλλά δεν έχει τελειώσει. Δηλαδή όταν αυτή τη στιγμή υπάρχουν άντρες που λένε «Έλα, τι παραπονιέστε; Σας έχουμε δώσει αυτό…». Λες και ήταν δικό τους και μας το δώσανε. Ακόμα και σήμερα έτυχε να το ακούσω. Ποιος μας έδωσε; Τι μας έδωσες; Σίγουρα έχουμε μετακινηθεί και ελπίζω να μετακινηθούμε κι άλλο και να μην γυρίσουμε πίσω. Γιατί στις κοινωνίες που δεν υπάρχει οικονομική ευμάρεια, που υπάρχει πείνα, συνήθως τα πράγματα γυρίζουν πίσω για πολλούς λόγους. Εκεί κρύβονται οι κίνδυνοι.

Αυξάνεται η βία αυτόματα παρά τους αγώνες που έχουν γίνει.

Θέλει ακόμα. Σίγουρα αυξάνεται η βία, αυξάνεται η ανέχεια. Θα πεις ότι θα πρέπει να ανεχτώ κάτι, γιατί δεν μπορώ να ζήσω αυτή τη στιγμή μόνη μου. Δηλαδή είναι ένας φαύλος κύκλος, τον οποίο τον δημιουργεί η κακή οικονομική κατάσταση. Είναι σαν να είμαστε σε ένα τεντωμένο σκοινί. Ελπίζω να μην γυρίσουμε πίσω και όλα τα βήματα να είναι μπροστά. Εγώ νιώθω ότι συνέχεια γίνονται μικρά βήματα προς τα κάπου, αλλά γίνονται και προς τα πίσω. Δεν θέλω όμως να μείνω στη ματαίωση, γιατί μετά δεν υπάρχει δρόμος. Ακόμα και το ότι μπορούμε να μιλάμε για αυτά είναι μια μεγάλη διαδρομή. Κάποτε δεν θα τολμούσε κάποιος να μιλήσει για αυτό και ελπίζω να έχουμε κι άλλο δρόμο μπροστά μας. Δυστυχώς δεν υπάρχει τρόπος η κοινωνία να έρθει σε ισορροπία, αν δεν περάσει από τα άκρα. Δηλαδή, λέμε να μην είμαστε υπερβολικοί με κάτι αλλά κάποια στιγμή μπορεί να υπάρχει μια υπερβολή σε κάτι το οποίο όμως χρειάζεται για να ισορροπήσει κάπως.

Τι σε φοβίζει περισσότερο;

Με τρομάζουν πολύ κάποια μηνύματα που έρχονται από το εξωτερικό, κάποιες τάσεις πολύ οπισθοδρομικές. Αυτός ο αναβρασμός που υπάρχει στην Ευρώπη αλλά και παγκόσμια. Βλέπεις ότι ο κόσμος πλέον δεν αντέχει άλλο και είναι φανερό ότι κάτι κοινωνικά πρέπει να αλλάξει. Και δυστυχώς οι μεγάλες αλλαγές στην κοινωνία γίνονται με τον δύσκολο τρόπο. Αυτό με φοβίζει. Η αλλαγή πρέπει να γίνει σίγουρα, 100%, πια τα πράγματα είναι σε τέλμα, και στην Ελλάδα δεν το συζητώ, αλλά και παντού, στη Γαλλία, στην Ισπανία, στην Ιταλία. Σε όλο τον κόσμο γίνεται κάτι, γιατί πια οι νέοι άνθρωποι δεν μπορούν. Εμείς έχουμε μεγαλώσει, ο νέος γιατί να καταδικαστεί; Ποια ελπίδα έχει; Που δεν θα μπορεί να επιβιώσει μόνος του; Είναι απόλυτα δίκαιος αυτός ο κοινωνικός αναβρασμός και ελπίζω κάπου να οδηγήσει. Στην Ελλάδα βέβαια τα πράγματα είναι λίγο πιο… σαν να έχουμε συνθηκολογήσει ότι δεν θα γίνει τίποτα, έχουμε πια αποφασίσει ότι δεν θα αλλάξει τίποτα. Και να κρατηθείς από ποια ελπίδα; Για να πεις ότι θα σηκωθώ;  Σίγουρα ένα πράγμα που μπορούμε να κάνουμε όλοι είναι να πάμε να ψηφίσουμε. Αλλά ούτε αυτό ξέρω αν φτάνει πια. Είμαι πολύ προβληματισμένη για το πώς μπορεί πια να αλλάξει κάτι προς το καλύτερο.

Info

«Ο πειρασμός» | Θέατρο Τζένη Καρέζη