REMEMBER ME, CARE, YOU, EARTH… Αυτές είναι οι λέξεις ή και αλλιώς τα ευθύβολα και άμεσα μηνύματα που συναντάμε καθώς αντικρίζουμε τα έργα στη νέα έκθεση της Μαρίας Φραγκουδάκη με τίτλο Εσύ — Θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη — Στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε, σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Άλιας Τσαγκάρη. Η ίδια η εικαστικός στο ελc αποσαφηνίζει για τα νέα της έργα, ότι αν τα ενώσουμε και αφουγκραστούμε αυτά που μας λένε -αν τα ακούσουμε- είναι η φωνή της Γης. Η καθοριστική αρχή για τη δημιουργία των νέων της έργων υπήρξε η αποστολή Artemis II της NASA, τον Απρίλιο του 2026 από τις εικόνες της, με τη Γη πίσω από τη Σελήνη, να αποτελούν τη στιγμή που για τη Μαρία Φραγκουδάκη ο κύκλος απέκτησε άλλο νόημα στην οπτική της και στα έργα της. Από εκεί ξεκίνησε μία συστηματική παρακολούθηση του υλικού και τελικά μέσα από τις χειρόγραφες σημειώσεις, η δημιουργία αποτυπώθηκε και εκφράστηκε στους καμβάδες αυτής της έκθεσης. Συγκεκριμένα, η εικαστικός μοιράζεται στο ελc: «Σε όλα τα έργα η Γη μιλάει μόνο με προσταγές, δεν ρωτάει, δεν εξηγεί, δεν παρακαλεί. Είναι η γλώσσα κάποιου που δεν έχει πια χρόνο για εξηγήσεις».
Γι’ αυτό και η λέξη CARE, η έννοια της φροντίδας, βρίσκεται και σε αυτή την «ιστορία» των νέων έργων της και αποτελεί την τελευταία λέξη της έκθεσης, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η εικαστικός: «…Η Γη στα έργα μου ξεκινάει με το Θυμήσου με και τελειώνει με το Φρόντισε. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο λέξεις είναι όλη η απόσταση που πρέπει να διανύσουμε». Και φυσικά, τα ίδια τα υλικά από τα οποία είναι φτιαγμένα τα έργα της δεν θα μπορούσαν παρά να αντανακλούν τη συνέπεια αυτών των μηνυμάτων και τον σεβασμό προς το περιβάλλον. Όπως μας εξηγεί η εικαστικός, σε κάποια από τα έργα ενσωματώνει κομμάτια γυαλιού που μάζεψε από την ακτή της Λέρου: «γυαλί που η θάλασσα έχει λειάνει. Αυτό το γυαλί είναι κυριολεκτικά αυτό για το οποίο μιλάει η έκθεση. Κάτι που πετάξαμε, η θάλασσα το πήρε, το δούλεψε για χρόνια και το επέστρεψε αλλαγμένο. Είναι μια μεταμόρφωση που έγινε χωρίς εμένα. Εγώ απλώς την τοποθετώ στον καμβά, με ξηρή χρωστική, gesso και φύλλο χρυσού».
Η Μαρία Φραγκουδάκη μιλά αναλυτικά στο ελc για τα νέα της έργα και τη «φωνή της Γης» που δεν μπορούμε πια να αγνοούμε:
«Εσύ — Θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη — Στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε.» Ο τίτλος της νέας σου έκθεσης, σε άμεση συνομιλία και με το έργο της ωκεανογράφου και θαλάσσιας βιολόγου Sylvia Earle, είναι σε όλη τη σύνθεσή του και σαν στροφή από ποίημα. Πώς γεννήθηκε αυτή η σύνθεση; Σε ποια στιγμή της δημιουργικής σου διαδρομής ένιωσες ότι αυτές οι λέξεις έπρεπε να γίνουν ο τίτλος της έκθεσης; Μεταφέρει και ένα ξεκάθαρο μήνυμα, αποτελεί και στίχος και προτροπή
Ο τίτλος γεννήθηκε στο τέλος, στο στούντιό μου, αφού είχα ήδη δουλέψει τα έργα. Είναι η πρόταση που σχηματίζουν όταν τα διαβάσεις με τη σειρά. Κάθε πίνακας με λέξεις κρατάει μια σύντομη προσταγή, Θυμήσου με, Στάσου ελεύθερη, Έμπνευσε, Φρόντισε. Για καιρό τα δούλευα ως ξεχωριστά έργα, το καθένα με τη δική του λέξη και τη δική του ύλη. Όταν όμως τα έβαλα στη σειρά, κατάλαβα ότι μιλούσαν μεταξύ τους και ότι, αν τα ακούσεις όλα μαζί, είναι μια φωνή. Η φωνή είναι της Γης. Σε όλα τα έργα η Γη μιλάει μόνο με προσταγές, δεν ρωτάει, δεν εξηγεί, δεν παρακαλεί. Είναι η γλώσσα κάποιου που δεν έχει πια χρόνο για εξηγήσεις.
Η φράση της Sylvia Earle, “no blue, no green”, έδωσε νόημα σε έναν πίνακα που υπήρχε ήδη στο στούντιο, ένα Πρωσικό Μπλε που έρχεται από πάνω και ενώνεται με ένα πράσινο του Hooker. Συναντιούνται στη μέση του καμβά, σε μια γραμμή ορίζοντα. Με απασχολούσε η ένταση εκεί που η θάλασσα συναντά τη στεριά, αυτό το σημείο όπου δύο στοιχεία αγγίζονται χωρίς να γίνονται ένα, και αυτό προσπάθησα να αποτυπώσω. Διαβάζοντας εκείνη την περίοδο για το περιβάλλον και τους ωκεανούς, βρήκα τη φράση της Earle. Στον πίνακά μου το μπλε και το πράσινο ενώνονταν, το ένα έδινε τη θέση του στο άλλο. Η φράση της έλεγε γιατί αυτή η ένωση είναι τόσο σημαντική. Χωρίς το μπλε δεν υπάρχει το πράσινο, ο ωκεανός είναι η προϋπόθεση για τη ζωή στη στεριά. Ο πίνακας είχε βρει την εικόνα και η φράση της έδωσε το νόημα. Από εκεί και πέρα άρχισα να δουλεύω μια ολόκληρη σειρά πινάκων με αυτά τα δύο χρώματα και με τη φράση της. Μέχρι τότε το πράσινο ήταν χρώμα που σπάνια χρησιμοποιούσα.
Κατάλαβα ότι αυτές οι λέξεις πρέπει να γίνουν ο τίτλος τη στιγμή που τις διάβασα δυνατά, με τη σειρά, και άκουσα ολόκληρη την έκθεση μέσα σε μία πρόταση. Κάθε άλλος τίτλος που είχα δοκιμάσει περιέγραφε την έκθεση από έξω, ως θέμα, ως έννοια. Η πρόταση την περιέγραφε από μέσα, με τη δική της φωνή. Ναι, είναι μήνυμα, στίχος και προτροπή μαζί, και ήθελα να τα κρατήσω και τα τρία. Έτσι λειτουργεί και ένα γράμμα, όταν το γράφει κάποιος που σε χρειάζεται. Λέει αυτό που πρέπει να ειπωθεί. Η τελευταία λέξη της έκθεσης είναι το Φρόντισε. Στα λατινικά η φροντίδα και η θεραπεία έχουν την ίδια ρίζα, cura. Είναι η λέξη που κρατάς φεύγοντας, και η μόνη που περιμένει απάντηση από εσένα.
Η αποστολή Artemis II της NASA και οι εικόνες της ήταν το εναρκτήριο ερέθισμα που σε έκαναν να ξεκινήσεις μία νέα σειρά έργων με έντονο το βλέμμα στη Γη και τη φροντίδα της. Θα μπορούσες να μοιραστείς μαζί μας την «αρχή» αυτή, τις σκέψεις και πώς όλο αυτό εξελίχθηκε σε εικαστική δημιουργία;
Η αποστολή Artemis II της NASA ήταν η στιγμή που ο κύκλος απέκτησε άλλο νόημα στα έργα μου. Η σειρά είχε ξεκινήσει από τον ορίζοντα, από το μπλε και το πράσινο, από τη Γη όπως τη βλέπεις όταν στέκεσαι πάνω της. Όταν είδα τις εικόνες της αποστολής, τη Γη πίσω από τη Σελήνη, ολόκληρη, μικρή, μέσα στο μαύρο, η οπτική άλλαξε. Άρχισα να την κοιτάω από μακριά. Και από μακριά η Γη είναι ένας κύκλος. Ο κύκλος υπήρχε από παλιά στη ζωγραφική μου, εδώ όμως απέκτησε άλλο βάρος, γιατί ήταν πια πλανήτης, φεγγάρι, σταγόνα νερού. Το ίδιο σχήμα σε τρία μεγέθη, από τη σταγόνα μέχρι τον πλανήτη. Στην έκθεση ο κύκλος παίρνει και άλλες μορφές. Είναι η τροχιά του σκάφους γύρω από τη Σελήνη. Είναι η μαύρη τρύπα, στο έργο για τον Richard Pinčák. Είναι το Ο της λέξης YOU, που έχει το ίδιο σχήμα με τη Γη. Και είναι η ισορροπία ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση, όπως στο yin yang. Ο Kandinsky έγραφε ότι ο κύκλος είναι ένα σχήμα πνευματικό και κοσμικό. Από τη σταγόνα μέχρι τη μαύρη τρύπα, σε κάθε μέγεθος το ίδιο ερώτημα, αν θα προσέξουμε αυτό που κρατάμε. Η σκέψη που με κράτησε ήταν η ελεύθερη τροχιά επιστροφής της αποστολής. Το σκάφος φεύγει, κάνει τον κύκλο γύρω από τη Σελήνη και επιστρέφει. Όσο μακριά κι αν πας, ο δρόμος σε φέρνει πίσω στη Γη. Αυτό το διάβασα και σαν προτροπή. Πηγαίνουμε τόσο μακριά για να δούμε ξανά το σπίτι μας.
Παράλληλα κρατούσα σημειώσεις. Όλη η έκθεση βγήκε από χειρόγραφες σημειώσεις μου εκείνης της περιόδου, η Earle, ο Kandinsky, η ισορροπία ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση, ο Hawking, ο Attenborough, η εγκύκλιος Laudato Si’, το kintsugi. Τα έγραφα δίπλα δίπλα, χωρίς σχέδιο, μέχρι που κατάλαβα ότι όλα, από διαφορετικούς δρόμους, έλεγαν το ίδιο πράγμα, ότι η Γη είναι ένα εύθραυστο όλον και ότι η σχέση μας μαζί της χρειάζεται φροντίδα. Η ζωγραφική ήρθε μετά, για να τα βάλει σε μια σειρά. Τα έργα είναι ένα σώμα σε δύο μέρη, οι πίνακες με τον κύκλο, όπου η Γη είναι ύλη, και οι πίνακες με τις λέξεις, όπου η Γη μιλάει.
Ποια υλικά έχεις επιλέξει να χρησιμοποιήσεις στα έργα σου; Η επιλογή τους συνδέεται και με το περιβαλλοντικό περιεχόμενο και τα μηνύματα που θέλεις να μεταφέρεις μέσα από τα νέα αυτά έργα;
Τα περισσότερα υλικά μου δεν τα αγοράζω, τα μαζεύω. Σχοινιά και πλαστικά της θάλασσας, ακόμα και τα χρησιμοποιημένα γάντια του εργαστηρίου μου. Όταν χρειάζεται να αγοράσω κάτι, προτιμώ να είναι από τη χώρα στην οποία βρίσκομαι. Μου φαίνεται αντιφατικό να κάνω έργα για τη Γη και να της στοιχίζουν. Στα έργα της έκθεσης υπάρχουν κομμάτια γυαλιού που μάζεψα από την ακτή της Λέρου, γυαλί που η θάλασσα έχει λειάνει. Αυτό το γυαλί είναι κυριολεκτικά αυτό για το οποίο μιλάει η έκθεση. Κάτι που πετάξαμε, η θάλασσα το πήρε, το δούλεψε για χρόνια και το επέστρεψε αλλαγμένο. Είναι μια μεταμόρφωση που έγινε χωρίς εμένα. Εγώ απλώς την τοποθετώ στον καμβά, με ξηρή χρωστική, gesso και φύλλο χρυσού. Στα άλλα έργα της έκθεσης τα υλικά αλλάζουν ανάλογα με το τι πρέπει να πει κάθε πίνακας, γύψος, ύφασμα, μετάξι, χαρτί, ακρυλικό, λάδι σε λινό. Ο χρυσός έρχεται από το kintsugi, τη συγκόλληση του σπασμένου με χρυσό. Η φροντίδα αφήνει τη ρωγμή ορατή και την τιμά. Έτσι ο χρυσός στην έκθεση είναι επισκευή, όχι πολυτέλεια.
Τι σε οδήγησε στην επιλογή να εντάξεις τη γλώσσα ως βασικό εικαστικό στοιχείο στα νέα σου έργα;
Γράφω χρόνια, ποίηση, κείμενα, μουσική. Για μένα ήταν πάντα το ίδιο σώμα έκφρασης με τη ζωγραφική, απλώς δεν είχα βρει ακόμα τον τρόπο να τα φέρω στον ίδιο χώρο. Έψαχνα τον σύνδεσμο. Τον βρήκα όταν η Γη χρειάστηκε να μιλήσει. Ως κύκλος είναι όμορφη, ήρεμη, από μακριά δεν φαίνεται τίποτα από αυτά που της συμβαίνουν. Ήθελα μια φωνή. Όταν την άφησα να μιλήσει, κατάλαβα ότι ο λόγος της θα ήταν σύντομος, μία ή δύο λέξεις κάθε φορά, όσο χωράει σε μια προσταγή. Θυμήσου με. Φρόντισε. Είναι η γλώσσα κάποιου που δεν έχει περιθώριο να εξηγήσει. Αντιμετωπίζω τις λέξεις ως πρώτη ύλη, όπως τον γύψο ή το ύφασμα. Η γλώσσα είναι ένα υλικό και ένα μέσο, ίσως το παλαιότερο που έχουμε, φτιαγμένο για να πούμε όσα αλλιώς είναι δύσκολο ή αδύνατο να ειπωθούν. Η ποίηση το κάνει αυτό με τον πιο συμπυκνωμένο τρόπο. Οπότε η λέξη στον καμβά ήταν η φυσική συνέχεια, όχι μια αλλαγή κατεύθυνσης. Αυτή που ζωγραφίζει και αυτή που γράφει είναι το ίδιο πρόσωπο, και κάποια στιγμή έπρεπε να δουλέψουν στον ίδιο πίνακα. Σε αυτό με βοήθησε και η εγκύκλιος Laudato Si’, που μιλάει για τη Γη σε όλους, με γλώσσα απλή. Στην έκθεση υπάρχει και η άλλη πλευρά της γλώσσας, οι ερωτήσεις. Στη σειρά Questions for the moon ρωτάω εγώ, ο άνθρωπος, τη Σελήνη, με ερωτήσεις που δεν έχουν απάντηση. Το ξεκίνημα εκεί ήταν οι Fischli και Weiss, που είχα διαβάσει χρόνια πριν. Η Γη προστάζει, ο άνθρωπος ρωτάει. Αυτή η ασυμμετρία με ενδιαφέρει.
Πώς προσέγγισες εικαστικά τα γράμματα στα έργα σου; Πώς αναζήτησες την ισορροπία ανάμεσα στην αισθητική τους διάσταση και το μήνυμα που μεταφέρουν, ώστε να διαμορφωθεί η τελική σύνθεση κάθε έργου;
Στα περισσότερα έργα τα γράμματα είναι αυτό που απομένει. Κολλάω τα γράμματα στον καμβά, ζωγραφίζω από πάνω τους και στο τέλος τα ξεκολλάω. Το χρώμα φεύγει και μένει το λευκό του καμβά στο σχήμα της λέξης. Η λέξη δηλαδή είναι το μόνο σημείο που το χέρι μου άφησε ανέγγιχτο. Μου άρεσε αυτή η ιδέα, ότι η φωνή της Γης υπάρχει από κάτω και εγώ απλώς την αποκαλύπτω. Σε άλλα έργα τα γράμματα είναι χειρόγραφα, πιο προσωπικά, σαν σημείωση. Και σε κάποια ο χρυσός περιβάλλει τα γράμματα, σαν πλαίσιο, για να πει ότι αυτό που γράφτηκε αξίζει φροντίδα.
Η ισορροπία ανάμεσα στην αισθητική και στο μήνυμα κρίνεται σε κάθε έργο ξεχωριστά. Σε κάποια έργα η λέξη είναι καθαρή και εξέχει, γιατί η φράση πρέπει να ακουστεί. Σε άλλα τα γράμματα της λέξης CARE πέφτουν σαν χρυσή βροχή και μισοχάνονται μέσα στην ύλη. Εκεί η λέξη είναι περισσότερο ήχος παρά κείμενο. Στο έργο για τον Richard Pinčák και το παράδοξο της πληροφορίας έκανα το αντίθετο. Ξεκόλλησα τα γράμματα και τα ξανακόλλησα μπερδεμένα, σαν κολάζ. Η πληροφορία είναι εκεί, αλλά δεν διαβάζεται πια με τη σειρά. Έτσι κατάλαβα το ερώτημα της φυσικής, αν η πληροφορία της ύλης που πέφτει σε μια μαύρη τρύπα χάνεται ή διατηρείται, και έτσι το έδωσα στον πίνακα. Και σε κάποια έργα το γράμμα γίνεται σχήμα, το Ο της λέξης YOU είναι ο ίδιος κύκλος με τη Γη. Μου αρέσει που η γλώσσα κρύβει ήδη μέσα της το σχήμα του πλανήτη. Το τελικό κριτήριο είναι απλό. Αν ο πίνακας στέκεται χωρίς τη λέξη, η λέξη περισσεύει. Αν η λέξη στέκεται χωρίς τον πίνακα, είναι σύνθημα, όχι έργο. Το έργο είναι έτοιμο όταν το ένα δεν μπορεί χωρίς το άλλο. Εκεί σταματάω, και αφήνω την τελευταία λέξη σε όποιον βλέπει τα έργα μου.
Μίλησέ μου για την έννοια της φροντίδας στο εικαστικό σου έργο. Εδώ, η φροντίδα αποκτά μια ευρύτερη διάσταση, καθώς αφορά τη σχέση μας με τη Γη, τη φύση και το περιβάλλον. Τι σημαίνει για σένα να φροντίζουμε τον πλανήτη μας και πώς αποτυπώνεται αυτή η έννοια μέσα από την καλλιτεχνική σου δημιουργία;
Η φροντίδα είναι η λέξη με την οποία κλείνει η έκθεση, και είναι και η λέξη με την οποία άνοιξε. Ολόκληρη η ενότητα που δουλεύω εδώ και ενάμιση χρόνο ξεκίνησε από έναν πίνακα με τη λέξη CARE. Ένας μπλε καμβάς, ένας χρυσός κύκλος, και η λέξη γραμμένη δύο φορές, η μία κάτω από την άλλη, σαν να την επαναλαμβάνεις σε κάποιον για να σιγουρευτείς ότι άκουσε. Από εκεί ήρθαν όλα τα υπόλοιπα, ο ορίζοντας, η φράση της Earle, ο κύκλος, οι προσταγές.
Για μένα η φροντίδα για τους ανθρώπους και η φροντίδα για τη Γη είναι η ίδια πράξη. Με την πρωτοβουλία Art Acts 4 All ενώνω από το 2022 την τέχνη με την πράξη, φτιάχνω έργα και στηρίζω ανθρώπους που το χρειάζονται, και θέλω να την ανοίξω και προς το περιβάλλον. Στη δουλειά μου τα δύο συναντήθηκαν πριν από χρόνια, με τη σειρά Pumping Bags, που έκανα μετά τη γέννηση του τρίτου παιδιού μου. Ήταν μια σειρά για τα υλικά μίας χρήσης, μέσα από μια διαδικασία που έχει να κάνει με τη θρέψη. Εκεί κατάλαβα ότι η μητρότητα και η οικολογία για μένα είναι το ίδιο πράγμα, να κρατάς κάτι ζωντανό. Να φροντίζεις τον πλανήτη σημαίνει κάτι πολύ απλό, να τον βλέπεις. Οι περισσότερες ζημιές γίνονται από αδιαφορία, όχι από κακία. Γι’ αυτό η Γη στα έργα μου ξεκινάει με το Θυμήσου με και τελειώνει με το Φρόντισε. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο λέξεις είναι όλη η απόσταση που πρέπει να διανύσουμε.
Στην πράξη η φροντίδα αποτυπώνεται πρώτα στον τρόπο που δουλεύω, όχι στο θέμα. Μαζεύω υλικά αντί να τα αγοράζω. Καθαρίζω παραλίες και από εκεί έρχονται τα γυαλιά της Λέρου που βρίσκονται στα έργα. Αποφεύγω να φορτώνω τον πλανήτη για να μιλήσω γι’ αυτόν. Και αποτυπώνεται στον χρυσό, μέσα από το kintsugi. Η φροντίδα εκεί σημαίνει να κρατάς το σπασμένο, να το επισκευάζεις και να αφήνεις την επισκευή να φαίνεται. Έτσι θέλω να σκεφτόμαστε και τη Γη. Έχει πάθει ζημιά, και η ζημιά δεν κρύβεται. Αυτό που μένει είναι να την περιποιηθούμε.
Η θεματολογία των έργων σου μεταφέρει ξεκάθαρα μηνύματα και εκφράζει μια συγκεκριμένη στάση απέναντι στον κόσμο και στα ζητήματα που μας αφορούν όλους. Τι θα ήθελες να σηματοδοτούν τα έργα σου για τον θεατή;
Θα ήθελα τα έργα μου να απευθύνονται σε αυτόν που τα βλέπει στο δεύτερο πρόσωπο. Γι’ αυτό η πρόταση της έκθεσης ξεκινάει με το Εσύ. Η Γη δεν μιλάει στην ανθρωπότητα, μιλάει σε έναν άνθρωπο κάθε φορά, σε αυτόν που στέκεται μπροστά της. Θέλω ο θεατής να φύγει με μια λέξη, όχι με μια εξήγηση. Μια λέξη τη θυμάσαι, την παίρνεις μαζί σου, σου ξανάρχεται την ώρα που πετάς κάτι ή την ώρα που κοιτάς τη θάλασσα. Θέλω επίσης τα έργα να σηματοδοτούν ευθύνη χωρίς ενοχή. Η ενοχή παραλύει, η ευθύνη κινεί. Η Γη στους πίνακές μου δεν κατηγορεί, ζητάει. Το Στάσου ελεύθερη, το Έμπνευσε, το Φρόντισε είναι προσταγές που μπορεί κανείς να εκπληρώσει, όχι κατηγορίες που πρέπει να αντέξει. Και θέλω να σηματοδοτούν ομορφιά. Αυτό ακούγεται απλό, αλλά το εννοώ. Ένα έργο για το περιβάλλον που είναι μόνο προειδοποίηση κουράζει. Ένα έργο που σε κάνει να θέλεις να το κοιτάς είναι ήδη μια πράξη φροντίδας, γιατί σε κρατάει εκεί, μπροστά στο πράγμα για το οποίο μιλάει.
Ποιο μήνυμα από τα έργα σου θα ξεχώριζες ως εκείνο που σε αντιπροσωπεύει βαθύτερα και εκφράζει αυθεντικά την προσωπικότητά σου;
Θα ξεχώριζα το Stand Free. Η ελευθερία είναι κάτι στο οποίο επιστρέφω εδώ και χρόνια, όχι μόνο ως θέμα αλλά και στον τρόπο που δημιουργώ. Προτιμώ να μην ξέρω από την αρχή πού ακριβώς θα καταλήξει ένα έργο. Θέλω να μπορώ να αλλάζω πορεία και να αφήνω το υλικό να με οδηγεί κάπου που δεν είχα προβλέψει. Είναι και η μόνη φράση της έκθεσης που υπήρχε στη δουλειά μου χρόνια πριν από αυτή την ενότητα. Το 2017, στην πλατεία Συντάγματος, το BedSheets είχε τίτλο Ο δυϊσμός της ελευθερίας. Ένα κρεβάτι στη μέση της πλατείας, κι εγώ ξαπλωμένη μέσα του, να κοιμάμαι μπροστά στους περαστικούς. Ήθελα να δείξω ότι η στιγμή του ύπνου είναι ίσως η μόνη στιγμή που είμαστε αληθινά ελεύθεροι. Το 2021 το Stand Free έγινε εγκατάσταση στην οδό Ερμού και στο αεροδρόμιο της Αθήνας. Τώρα η ίδια φράση περνάει στη Γη. Στο Earth Stand Free αυτή η προσωπική ανάγκη αποκτά μια ευρύτερη σημασία. Στάσου ελεύθερη εδώ σημαίνει ελεύθερη από τη ζημιά που της κάνουμε εμείς. Η ελευθερία, για μένα, δεν μπορεί να αφορά μόνο τον εαυτό μας και να αγνοεί τον κόσμο στον οποίο ζούμε.
Μου ταιριάζει γιατί η ελευθερία ήταν πάντα ο τρόπος που πήρα τις αποφάσεις μου. Άφησα τη χημεία και τη φαρμακευτική έρευνα για να πάω στη Νέα Υόρκη και να αφοσιωθώ στην τέχνη, και αργότερα μετέφερα τη ζωή και το εργαστήριό μου στην Ελλάδα για να κάνω οικογένεια. Και οι δύο φορές ήταν ένα βήμα προς κάτι που δεν ήξερα, και τις δύο φορές ήταν το σωστό. Το Στάσου ελεύθερη είναι προσταγή, αλλά είναι και ευχή. Το λέω στη Γη και το λέω και σε μένα.
