– Δείτε πού παίζεται η ταινία –
Ο ονομαζόμενος «βρώμικος πόλεμος» στην Αργεντινή, οδήγησε για μια δεκαετία (από το 1974 ως το 1983) σε χιλιάδες εξαφανίσεις, απαγωγές και δολοφονίες αριστερών πολιτών, μέσω κρατικής τρομοκρατίας και παρακρατικών οργανώσεων. Η «Φαμίλια» καταπιάνεται με μια αληθινή ιστορία που έκανε πολύ μεγάλη αίσθηση στη χώρα το 1985, δυο χρόνια μετά την πτώση της Χούντας, την ιστορία της οικογένειας Πούτσιο, η οποία πρωταγωνίστησε σε τέσσερις απαγωγές και τρεις δολοφονίες (και καμιά φορά τα ονόματα έχουν έναν τρόπο να δημιουργούν συνειρμούς από μόνα τους, αν σκεφτεί κανείς ότι ο Μάριο Πούτζο είναι ο συγγραφέας του «Νονού», μιας ιστορίας δηλαδή που κατεξοχήν μιλά για μια οικογένεια που έγινε η βάση ενός εγκληματικού οργανισμού).
Οι απαγωγές γίνονταν με το αυτοκίνητο της οικογένειας Πούτσιο, οι όμηροι μεταφέρονταν, κρατούνταν αιχμάλωτοι και ενίοτε βασανίζονταν σε ένα δωμάτιο του σπιτιού, ενώ στο υπόλοιπο σπίτι η ζωή κυλούσε κανονικά ανάμεσα στον πατέρα, τη δασκάλα μητέρα και τα πέντε μεγάλα τους παιδιά, μετεφηβικής και εφηβικής ηλικίας. Ένα σπίτι, μια πολύτεκνη οικογένεια μαζεμένη γύρω από την τηλεόραση ή γύρω από το τραπέζι του φαγητού και σε ένα πατάρι το δωμάτιο της αιχμαλωσίας από όπου ακούγονταν κραυγές απόγνωσης.
Όταν κάτι γίνεται εκτεταμένα σε κρατικό και παρακρατικό επίπεδο, τότε γιατί να μη γίνει και σε επίπεδο ιδιωτικής πρωτοβουλίας; Εκεί απλά ο στόχος παύει να ανάγεται στο επίπεδο της πολιτικής κυριαρχίας και η απαγωγή γίνεται μέθοδος πλουτισμού. Αν λοιπόν κανείς είναι ενταγμένος -όπως ήταν όντως ο πατριάρχης της οικογένειας- πλήρως σε αυτό το εγκληματικό πολιτικό σύστημα, τότε η απόσταση από το πολιτικό έγκλημα στο κοινό έγκλημα, η απόσταση από το παρακράτος στην παραϊδιωτική πρωτοβουλία, είναι μικρή και η αγνή και άδολη ιδεολογία δίνει τη θέση της στη βδελυρή και δόλια ιδιοτέλεια. Δεν απαγάγεις και σκοτώνεις για ανώτερους σκοπούς και ιδανικά της πατρίδος κατά των κομμουνιστών, αλλά για να βγάλεις λεφτά και να κάνεις τη ζωή τη δική σου και των παιδιών σου πιο άνετη. Γιατί αν μάθεις μια τέχνη, μετά είναι δύσκολο να την αφήσεις. Τεχνογνωσία που αποκτιέται είναι αμαρτία να εγκαταλείπεται. Και μαζί με τα κίνητρα, αλλάζουν και οι στόχοι της απαγωγής: πλούσιοι άνθρωποι για να είναι πλούσια και τα λύτρα.
Και αν ο τομέας που δραστηριοποιείσαι οικονομικά είναι το έγκλημα, νομοτελειακά δεν μπορείς να βρεις πιο έμπιστους συνεργούς από τα μέλη της οικογένειάς σου. Γιατί οι οικογένειες έχουν τη συνωμοτικότητα στο αίμα τους. Κάθε οικογένεια είναι μια οργάνωση που οι δεσμοί αίματος μπαίνουν αξιακά σχεδόν ή και εντελώς, πάνω από κάθε τι άλλο.
Ο στόχος κάθε οικογένειας είναι πρωταρχικά οικονομικός
Έτσι, όταν κάτι συμβαίνει με την οικογένεια μονοιασμένη και συντονισμένη στο ίδιο τέμπο, ακόμη κι αν η οικογένεια έχει συντονιστεί στο τέμπο του εγκλήματος, πρόκειται πάντως για ένα έγκλημα που δεν κάνουν αλήτες. Υπάρχει τουλάχιστον από πίσω το ιδανικό της οικογένειας, που διατηρεί έναν ελάχιστο πυρήνα κοινωνικής αποδοχής. Εκτός από την αντιδιαστολή νόμιμου και ηθικού, υπάρχει κάτι που πολύ συχνά είναι πάνω κι από το νόμιμο πάνω κι από το ηθικό: το ότι ο άλλος είναι αίμα σου. Μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον μαθαίνεις ότι ο κόσμος καταρχάς λειτουργεί όπως σου λέμε εμείς. Εντάξει, ναι, οι αξίες της κοινωνίας, οι κανόνες κι όλα αυτά, αλλά το βασικό είναι να επιβιώνεις. Ο στόχος κάθε οικογένειας είναι πρωταρχικά οικονομικός, στη ζωή πορευόμαστε μαζί, οικονονικά πορευόμαστε μαζί, είμαστε ούτως ή άλλως ένα είδος επιχείρησης: πρέπει να τα βγάλουμε πέρα και να μη χρεοκοπήσουμε.
Από τους αδελφούς Ξηρούς της 17 Νοέμβρη ως τους Τσετσένους αδελφούς Τσερνάεφ του Μαραθωνίου της Βοστώνης και τους αδελφούς Ελ Μπακραουί των Βρυξελλών και του Μπατακλάν, τα παραδείγματα έρχονται ξανά και ξανά: οι οικογένειες είναι η αιώνια μήτρα της συνωμοτικότητας, η αιώνια μήτρα του προσηλυτισμού στα δικά μας πιστεύω, η αιώνια μήτρα του δεν είμαστε όλοι ίδιοι, η αιώνια μήτρα του εμείς και οι άλλοι. Οικογένειες, η πιο καλοχωνεμένη μηχανή κατασκευής ταυτοτήτων, μια μηχανή που δουλεύει σε όλες τις εποχές, όλες τις κουλτούρες, όλες τις ιδεολογίες, όλους τους τρόπους ζωής.
Οι οικογένειες είναι η αιώνια μήτρα της συνωμοτικότητας
Ο Πάμπλο Τραπερό παίρνει την αληθινή ιστορία της οικογένειας Λούτσιο και γράφει και σκηνοθετεί μια ταινία με πολύ ατμόσφαιρα, προσφέροντας κι ένα φινάλε αξιομνημόνευτα δυνατό. Ροκ τραγούδια ντύνουν χαρακτηριστικές σκηνές της «Φαμίλιας» σαν σε φιλμ του Σκορσέζε (με μόνη ένσταση για την αστοχία μιας από αυτές, καθώς σκηνές σεξ προβάλλονται παράλληλα και υπό την υπόκρουση του ίδιου τραγουδιού με σκηνές βίας και βασανισμού, σε έναν παραλληλισμό που κινηματογραφικά μπορεί να είναι αβανταδόρικος, αλλά το τι θέλει να πει παραμένει εντελώς θολό).
Ροκ τραγούδια ντύνουν χαρακτηριστικές σκηνές της «Φαμίλιας» σαν σε φιλμ του Σκορσέζε
Η ταινία λειτουργεί περισσότερο ως αναπαράσταση των όσων έγιναν, χωρίς να προσπαθεί ιδιαίτερα να διερευνήσει τα κίνητρα και τη ψυχολογία των ηρώων. Η μητέρα της οικογένειας και γενικά η οικογένεια με την αρρωστίλα που βγάζει, θα μπορούσε να είναι βγαλμένη από ταινία του ελληνικού κινηματογράφου των τελευταίων ετών, αλλά ο Τραπέρο δεν προσπαθεί να κάνει τέχνη, προσπαθεί και κάνει μια ταινία είδους. Με μια πολύ σημαντική παράμετρο όμως, που παίζει καθοριστικό ρόλο: το κάνει μπολιασμένα στην ιστορία του τόπου του. Για την ακρίβεια, μιλά για ένα κομμάτι της ιστορίας του τόπου του μέσω από μια ταινία είδους. Κι επειδή οι πληγές που θίγει είναι παρόμοιες με αυτές που έθιγε πριν μερικά χρόνια το «Μυστικό στα Μάτια της», θα επαναλάβω όσα ανέφερα τότε: «Οι δικτατορίες δεν προκύπτουν από παρθενογένεση, δεν ξεσπάνε σε περιβάλλοντα που λειτουργούν ρολόι οι θεσμοί. Και η ταινία δείχνει πως όταν απουσιάζει η θεσμική δικαιοσύνη, το αποτέλεσμα είναι σχεδόν νομοτελειακό: στρεβλώσεις, τερατογενέσεις, καταστάσεις που παρασέρνουν και ‘σένα στη σκοτεινή πλευρά, σκοτεινιάζοντας ακόμη περισσότερο το συνολικό τοπίο».
Δυο χρόνια πριν τη χούντα στο «Μυστικό στα Μάτια της» – δυο χρόνια μετά τη χούντα στη «Φαμίλια». Εκτός από το πριν της επίσημης έναρξης μιας δικτατορίας, υπάρχει και το μετά της επίσημης λήξης της. Από την επίσημη ονομασία ενός καθεστώτος μέχρι την αληθινή πλήρη δημοκρατική του λειτουργία υπάρχει απόσταση. Και όποτε αλλάζει ένα καθεστώς δεν σημαίνει ότι αλλάζουν αυτόματα και όλες οι δομές λειτουργίας του κράτους και του παρακράτους που αντιστοιχούσαν σε αυτό. Η «Φαμίλια» μιλά για εγκλήματα του κοινού ποινικού δικαίου, τα οποία όμως προήλθαν κατευθείαν μέσα από ένα εγκληματικά πολιτικό καθεστώς.
Δεν γίνεται να μιλήσει κανείς για τη «Φαμίλια» χωρίς να αναφερθεί στον πρωταγωνιστή της, Γκιγιέρμο Φραντσέλα. Έπαιζε τον αλκοολικό, ποδοσφαιρόφιλο, έντιμο δημόσιο λειτουργό στο «Μυστικά στα Μάτια της», με μια στοιχειωτική ερμηνεία και στοιχειωτικός είναι και εδώ ως πατριάρχης της οικογένειας. Σε όλη την ταινία είναι επιβλητικός δια της αυτοκυριαρχίας του, αλλά σε μια σκηνή τού γυρίζει το μάτι. Κυριολεκτικά του γυρίζει, όχι μεταφορικά. Ελάχιστους σύγχρονους ηθοποιούς μπορώ να σκεφτώ που να είναι τόσο πολύ επιβλητικοί και καθηλωτικοί.
