«Το Τέλειο Αφεντικό» του Φερνάντο Λεόν ντε Αρανόα: Ο καθένας μόνος του

«Το Τέλειο Αφεντικό» δεν διαδραματίζεται απλώς σε ένα εργοστάσιο παραγωγής ζυγαριών, αλλά χρησιμοποιεί και μπόλικες φορές τις ζυγαριές και το ζύγι ως μεταφορικό σχήμα εξισορρόπησης, δικαιοσύνης, σωστής διευθέτησης των πραγμάτων. Για να ισορροπήσει το ίδιο απέναντι στους θεατές, έριξε από τη μια πλευρά το μισό του βάρος στο σενάριο και από την άλλη το υπόλοιπο μισό στον ηθοποιό που υποδύεται τον κεντρικό πρωταγωνιστή. Δεν είναι δηλαδή μια ταινία που πόνταρε στη σκηνοθεσία της, καθώς ο Φερνάντο Λεόν ντε Αρανόα σκηνοθετεί μεν το δικό του σενάριο με κέφι και ζωντάνια, αλλά ως εκεί: το σενάριο είναι το σημαντικό εδώ, όχι η κινηματογράφηση, όχι η ατμόσφαιρα, όχι ο ρυθμός, όχι οι εικόνες.

Από τη δική του μεριά ο Χαβιέ Μπαρδέμ, που εμφανίζεται στη συντριπτική πλειοψηφία των πλάνων του «Τέλειου Αφεντικού», καταφέρνει να να είναι διαρκώς απολαυστικός, έτσι όπως παίζει διαρκώς με τις αποχρώσεις χωρίς να χρειαστεί να υπερτονίσει καμιά του αντίδραση. Το βάρος του είναι το βάρος της σπουδαίας ερμηνείας του κι όχι το βάρος του ονόματός του και του στάτους του ως σούπερ σταρ. Αν και, όπως θα δούμε παρακάτω, υπάρχει μια σειρά από δευτερεύοντες ήρωες, εκείνος είναι που κουβαλά στις πλάτες του ολόκληρο το έργο, γίνεται το πρόσωπό του, η προσωπικότητά του, η υπόστασή του.

Δυστυχώς όμως, ενώ βρισκόμασταν ενώπιον μιας ταινίας για την οποία δεν είχες κανένα λόγο να μην πεις ίσως όχι εντελώς θερμά, αλλά πάντως ειλικρινώς θετικά λόγια, αναγνωρίζοντάς της μια σεναριακή στιβαρότητα, έχει προς το τέλος της ένα κενό που εμένα τουλάχιστον με στράβωσε πολύ. «Το Τέλειο Αφεντικό» κλέβει στο σεναριακό ζύγι, η ισορροπία του χάνεται, η τελική επίγευση καταλήγει σε ένα: μα γιατί δεν βρήκε ο ντε Αρανόα τρόπο να το καλύψει κάπως αυτό, δεν βλέπει ότι έτσι καταρρέει σε μεγάλο βαθμό η αληθοφάνεια των καταστάσεων που έχτιζε αρκετά επιμελώς επί δίωρο; Γιατί κατά τ’ άλλα, δεν μιλάμε για ένα τεμπέλικο ή τσαπατσούλικο σενάριo. Αντίθετα, είναι δουλεμένο, είναι πλούσιο, μας γνωρίζει σταδιακά διάφορους χαρακτήρες η αλληλεπίδραση μεταξύ των οποίων αντανακλά γενικότερα φαινόμενα και δυναμικές και μας δίνει γόνιμο έδαφος για σκέψεις, έχει και αρκετές ενδιαφέρουσες ανατροπές, οπότε ένας λόγος παραπάνω να αναρωτηθείς γιατί γαμώτο δεν μπορούσε να βρει έναν τρόπο να κάνει περισσότερο αληθοφανείς τις συνέπειες μιας πολύ κρίσιμης εξέλιξης; 

Ενώ θα ήθελα πολύ να πω συγκεκριμένα σε τι αναφέρομαι και να εξηγήσω συγκεκριμένα τι θεωρώ τόσο λάθος, αν το πω θα έχω κάνει μεγάλο σπόιλερ και προφανώς δεν θα το κάνω. Αντιλαμβάνομαι λοιπόν ότι με ενστάσεις που κωλύομαι να τεκμηριώσω είναι σαν να μιλάω εντελώς στον αέρα. Ζητώ συγγνώμη και προχωράω σε άλλα πράγματα για τα οποία μπορώ να μιλήσω. 

Ένα μικρό εργοστάσιο παραγωγής ζυγαριών λοιπόν, κάπου στην ισπανική επαρχία. Πάει καλά, έχει πάρει ένα σωρό βραβεία, είναι υποψήφιο για ένα ακόμα. Μπορούμε να εικάσουμε ότι ο εργοστασιάρχης το τρέχει καλά και όσο περισσότερο παρακολουθούμε την ιστορία, η εικασία θα στηριχθεί και σε στοιχεία. Όταν όμως σε ένα φιλικό τραπέζι βγάζει το γνωστό λογύδριο περί σκληρής δουλειάς που ανταμείβεται κλπ, η γυναίκα του θα επισημάνει ότι τόσο ο ίδιος όσο και ο φίλος του στο τραπέζι κληρονόμησαν τις επιχειρήσεις τους απ’ τους γονείς τους. Καλή η σκληρή δουλειά, αλλά από μόνη της δεν είναι τόσο δυνατή, είναι πάντα πολύ πιθανότερο να έχεις κληρονομήσει το χρήμα και την εξουσία, ή την εξουσία του χρήματος, ή το χρήμα που φέρνει η εξουσία. Από εκεί και πέρα έχουμε την αντίστιξη ανάμεσα σε ένα περιβάλλον μισθωτής εργασίας και σε έναν ψευδεπίγραφο οικογενειακό χαρακτήρα που προσπαθεί να προσδώσει στην οικογενειακή επιχείρηση ο εργοστασιάρχης. Ψευδεπίγραφο μεν, αλλά όχι κι ακριβώς υποκριτικό. Γιατί όντως σε έναν βαθμό μπορεί και να νιώθει τους υπαλλήλους και τους εργάτες του ως οικογένεια, αρκεί βέβαια η κεφαλή της να είναι ο ίδιος, αρκεί βέβαια η οικογένεια να λειτουργεί ρολόι για λογαριασμό εκείνου, του «καλού αφεντικού» (όπως είναι κι ο πρωτότυπος τίτλος του «Τέλειου Αφεντικού»).

Ίσως πιο σημαντικό απ’ όσα δείχνει η ταινία είναι όσα δεν δείχνει, ακριβώς επειδή δεν υπάρχουν. Μολονότι έχει σε κεντρική θέση της πλοκής της μια απόλυση και μια έντονη διαμαρτυρία για την απόλυση, πρόκειται για διαμαρτυρία εντελώς ατομική. Τι δεν θα δούμε στο εργοστάσιο ούτε ως υπόνοια; Κάποιου είδους σωματείο, όπως και κάποιου είδους συλλογική αντίδραση, έστω και υπό τη μορφή αλληλεγγύης στον απολυμένο. Απεργία; Ούτε κατά διάνοια. Ο καθένας είναι εντελώς μόνος του, ο καθένας παίζει τα χαρτιά του όπως μπορεί. Και ο άνθρωπος που αντιδρά στην απόλυσή του δεν παρουσιάζεται ως κάποιου είδους σύμβολο, αλλά διατηρεί μια μοναχική και εν μέρει αμφιλεγόμενη διαδρομή. Διαδρομή παρά ταύτα ανθρώπινη, ακόμα και μέσα στις όποιες αντιφάσεις της. 

Στην είσοδο του εργοστασίου μια ζυγαριά που γέρνει. Ένα πουλί την κουτσουλά, πρέπει να βρεθεί ένα αντίβαρο να την ισιώσει. Μια ζυγαριά που γέρνει στην είσοδο ενός εργοστασίου παραγωγής ζυγαριών δεν είναι καθόλου καλό πράγμα για την εικόνα του. Κι ακόμα χειρότερο για την εικόνα του είναι ο απολυμένος που έχει στήσει αντίσκηνο απέναντι απ’ την είσοδο και φωνάζει συνθήματα με ντουντούκα. Και το ακόμα χειρότερο είναι ότι πρόκειται για κρίσιμες επικοινωνιακά μέρες. Διανύουμε μια κρίσιμη εβδομάδα, όπου μπορεί ανά πάσα στιγμή να έρθει το κλιμάκιο επιθεώρησης. Αλλά δεν είναι κλιμάκιο της Επιθεώρησης Εργασίας, δεν είναι επιθεώρηση που θα έρθει να δει τι τυχόν πάει λάθος για να προστατέψει τους εργαζομένους και να βελτιώσει τις συνθήκες εργασίας τους. Εκτός από την εποχή της μη συλλογικότητας των εργαζομένων είμαστε και στην εποχή των βραβεύσεων των επιχειρήσεων. Η επιτροπή θα έρθει να ελέγξει αν η επιχείρηση έχει την εικόνα που πρέπει για να την βραβεύσει. Ο τοίχος του αφεντικού είναι γεμάτος με βραβεία από άλλες βραβεύσεις, αλλά θέλει οπωσδήποτε και το συγκεκριμένο. 

Μαζί με τα κορνιζωμένα βραβεία στον τοίχο του, έχει μάλλον κορνιζώσει στο μυαλό του ως ερωτικά τρόπαια και μια σειρά από νεότατες κοπέλες που κάνουν τη σύντομη πρακτική τους στο εργοστάσιό του. Η προηγούμενη φουρνιά φεύγει και μια κοπέλα τον αποχαιρετά με δάκρυα και «Σ’ αγαπώ». Η επόμενη φουρνιά έρχεται κι εκείνος βάζει αμέσως μια καινούρια στο μάτι. Η πινακοθήκη των χαρακτήρων στο εργοστάσιο είναι μεγάλη. Ένας μεγάλης ηλικίας εργάτης κι ο γιος του που είναι μπλεγμένος σε συμμορία χούλιγκαν ρατσιστών που επιτίθενται σε μετανάστες. Ένα διευθυντικό στέλεχος, με το οποίο γνωρίζονται από παιδιά και που τον τελευταίο καιρό κάνει όλες τις παραγγελίες λάθος, γιατί το μυαλό του είναι στη γυναίκα του που υποπτεύεται ότι έχει εξωσυζυγική σχέση. Ένας αραβικής καταγωγής υπάλληλος που είναι αντίθετα ικανότατος στη δουλειά του, αλλά και που δεν μασάει με τα περί οικογενειακού κλίματος. Ο απολυμένος απεργός. Ο φύλακας στην πύλη που συζητάει μαζί του για τις ρίμες των συνθημάτων κατά του αφεντικού. Ο ντε Αρανόα απλώνει μια σειρά από σχέσεις και χαρακτήρες, που έχουν σαφώς το ενδιαφέρον τους, ενώ ακόμη και το κομμάτι του καταλογίζω ως αναληθοφανές δεν αφορά τη σκιαγράφησή τους και τη δική τους αντίδραση.

 

Ας κλείσουμε το κείμενο με μια σκηνή εξαιρετικής συμβολικής δύναμης. Το μεγάλο αφεντικό και ο μεγάλης ηλικίας μια ζωή χειρώνακτας εργάτης του από πίσω του, με ένα μπλακ εντ ντέκερ που το κρατάει σαν πιστόλι. Η κάμερα έχει στηθεί απέναντί τους και μάς τους δείχνει να κοιτάζουν κι οι δύο μπροστά. Το μεγάλο αφεντικό κοιτάζει μόνο μπροστά του, έχει λόγο να χαίρεται για αυτό που βλέπει μπροστά του, δεν νιώθει από πίσω του την παραμικρή απειλή, δεν θα ήταν τόσο παρανοϊκό αν την ένιωθε, αλλά δεν την νιώθει, ο εργάτης από πίσω του κοιτάζει μπροστά κι αυτός, αλλά μάλλον προς το πουθενά, δεν έμαθε στη ζωή του να κοιτάζει, έμαθε να υπακούει και να θεωρεί την τάξη των πραγμάτων ως φυσική. Ευτυχώς ή δυστυχώς, στην ταινία νεότερες γενιές έχουν άλλη νοοτροπία. Αλλά και η δική τους νοοτροπία είναι αυτή της ατομικής ανέλιξης και γενικότερα ατομιστική, δεν έχει μέσα της οτιδήποτε το συλλογικό. Δεν είναι αυτή εποχή για τέτοιου τύπου συλλογικότητες. Για άλλες ίσως, στα εργασιακά όμως ο καθένας μόνος του, ο καθένας όπως την βγάλει καθαρή στη μεγάλη οικογένεια της ελεύθερης αγοράς.  

Εγγραφείτε στο newsletter μας

Κάθε Σάββατο θα λαμβάνετε στο e-mail σας το newsletter του ελc με τις προτάσεις μας για την εβδομάδα!

Podpourri. Ιστορίες που ακούγονται

Ακολουθήστε το ελculture.gr στο Google News

το ελculture σας προσκαλεί σε εκδηλώσεις

ΓΡΑΨΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΟΥ

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.

Κάθε βδομάδα μπορείτε να λαμβάνετε στο e-mail σας το newsletter του ελc mag με τις προτάσεις μας