Nolite te bastardes carborundorum…
Η σειρά The Handmaid’s Tale, που είναι βασισμένη στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Καναδής Μάργκαρετ Άτγουντ, αποτελεί για μένα την τηλεοπτική σειρά της δεκαετίας. Από το πρώτο της επεισόδιο ένιωσα το στομάχι μου να σφίγγει και μάλιστα νιώθω πολύ περήφανος που βρήκα τον τρόπο ν’ αντέξω να την παρακολουθώ. Η αποφόρτιση έρχεται πάντα ακούγοντας το τραγούδι που συνοδεύει τους τίτλους τέλους, αυτό είναι το μυστικό. Ένα σοφά επιλεγμένο τραγούδι όπως το You Don’t Own me ή το Heart of Glass που δένει με την πλοκή του κάθε επεισοδίου και κάπως χαλαρώνει την ψυχή προσφέροντας μια μάταιη νότα ελπίδας.
Η θεματολογία αυτής της σειράς που μπαίνει στην έκτη και τελευταία της σεζόν περιστρέφεται γύρω από την πατριαρχική καταπίεση, τον φεμινισμό, την κρατική εξουσία και τη χειραγώγηση του θρησκευτικού λόγου. Ένας δυστοπικός κόσμος δηλαδή όχι πολύ μακριά από τον σημερινό που ζούμε. Η πρώτη σεζόν της σειράς κυκλοφόρησε το 2017 από την Hulu την ίδια χρονιά που ο Ντόναλντ Τραμπ γίνηκε Πρόεδρος της Αμερικής. Δεν είμαι από κείνους που κατηγορώ τον Τραμπ, αλλά διαβάζοντας ιστορία γνωρίζω πότε μια αυτοκρατορία είναι σε πτώση και ηθική κατάπτωση. Ο Τραμπ βρήκε αυτή την Αμερική που βράζει που βιώνει συνθήκες άτυπου εμφύλιου και τους έταξε το Let’s make America Great Again. Οι πολίτες αυτής της Αμερικής χαμένοι στο American way of life οι περισσότεροι πολλοί από αυτούς αμόρφωτοι και παρατημένοι αποζητούν ελπίδα στα σκουπίδια ενώ ζουν άστεγοι με χρέη. Αναζητούν λεφτά, ένα σύστημα υγείας και παιδείας δωρεάν, μια ασφάλεια στην ανασφάλεια τους. Δεν τους αδικώ αποζητούν το καλύτερο μα ο πνιγμένος απ’ τα μαλλιά του πιάνεται. Δεν περιμένω από αυτή την Αμερική να γίνει καλύτερη παρά μόνο χειρότερη. Αυτό αποδεικνύει και η επανεκλογή του Τραμπ το 2025.
Στο μυθιστόρημα The Handmaid’s Tale που εκδόθηκε το 1985 οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής αποκτούν ένα θεοκρατικό επικίνδυνο χαρακτήρα και μετονομάζονται σε Gilead. Στον πλανήτη Γη λόγω της περιβαλλοντολογικής καταστροφής παρουσιάζεται υπογονιμότητα και οι Αμερικανοί πρωτοπορούν. Οι γόνιμες γυναίκες δίχως να τους πέφτει λόγος κατατάσσονται ως “Handmaids”, σκλάβες αναπαραγωγής δηλαδή, που παραδίδονται σε ισχυρές οικογένειες τους Sons of Jacob για να τεκνοποιούν για λογαριασμό τους.
Η Atwood δεν τα φαντάστηκε όλα αυτά μα όπως έχει δηλώσει «Δεν έβαλα τίποτα στο βιβλίο που να μην έχει συμβεί ήδη κάπου, κάποτε.» Η πρωταγωνίστρια της σειράς είναι η Elisabeth Moss που την είχαμε συναντήσει τηλεοπτικά στη σειρά Mad Men τώρα στον ρόλο της June Osborne που στο Gilead μετονομάζεται σε Offred. Το όνομα αυτό προκύπτει απ’ τον αφέντη της τον Fred. Άμα σε λέγανε Μαρία δεν είσαι πια η Μαρία ανήκεις στον John οπότε γίνεσαι η Ofjohn. Σου φοράνε ένα κόκκινο φόρεμα με μια λευκή κουκούλα που περιορίζει το οπτικό σου πεδίο και η μόνη σου υποχρέωση είναι να δέχεσαι ότι ανήκεις και δεν σου ανήκεις. Πάνω απ’ όλα η πίστη στον σκοπό let’s make America γόνιμη again.
Η πρώτη σεζόν της σειράς ακολουθεί σχετικά πιστά το μυθιστόρημα του 1985, τόσο σε πλοκή όσο και σε αισθητική. Ωστόσο, καθώς προχωρούν οι σεζόν, η σειρά ξεφεύγει από την αφήγηση της Atwood και επεκτείνει τον κόσμο της Gilead, δίνοντας φωνή στους χαρακτήρες που στο βιβλίο είναι σκιαγραφημένοι μόνο μέσα από τα μάτια της Offred. Αυτό συνέβη με τις ευλογίες της Atwood που κάθεται με την Elisabeth Moss και γράφουν επιβλέποντας τα επεισόδια, η ίδια η Moss έχει σκηνοθετήσει κάμποσα από αυτά. Η επιτυχία της σειράς μεγάλη που οδήγησε την Atwood να κυκλοφορήσει τη συνέχεια της ιστορίας το 2019 με τίτλο The Testaments. Ευτυχώς για μένα έχουν ήδη ανακοινωθεί σχέδια για μεταφορά του Testaments στη μικρή οθόνη ως αυτόνομη σειρά ή σίκουελ.
Κεντρικό στοιχείο τόσο στα βιβλία όσο και στη σειρά με την πρώτη ανάγνωσή της είναι η γυναικεία εμπειρία υπό καταπίεση. Η Offred ή June βιώνει μια εσωτερική μάχη μεταξύ υποταγής και ελευθερίας. Γίνεται βίαιη, σκοτώνει, διαλύεται ψυχολογικά κι από μια μορφωμένη γυναίκα μεταμορφώνεται σε ένα αγρίμι που αποζητά εκδίκηση και αλλαγή. Δεν την αδικώ καθόλου. Τη μια μέρα δουλεύεις ως επιμελήτρια κειμένων και την άλλη σου απαγορεύουν να διαβάζεις μήτε να εργάζεσαι. Βλέπεις τον διευθυντή σου κρεμασμένο, γιατί είναι προδότης φύλου (ομοφυλόφιλος δηλαδή) και προσπαθείς να φύγεις από τη χώρα προς τα σύνορα του Καναδά με τον άντρα σου και την ανήλικη κόρη σου. Σε συλλαμβάνουν σου αρπάζουν το παιδί χάνεις και τον άντρα σου. Δεν σου ανήκει τίποτε είσαι πια μια γόνιμη μήτρα που περνάς μετεκπαίδευση από τις «Θείες».
Οι «Θείες» είναι οι γυναίκες του Θεού οι οποίες είναι υπεύθυνες να σε αναθέσουν σε σπίτια και μέσα από την «Τελετή» ν’ αποκτήσεις παιδί. Να γεννήσεις αυτό το παιδί προϊόν βιασμού και μετά να σου ανατεθεί άλλος αφέντης «Διοικητής». Κακοποιητική εξουσία από τους άντρες και κακοποιητική εξουσία από τις γυναίκες που έχουν εξουσία. Εκτός από τις «Θείες» υπάρχουν οι «Σύζυγοι», γυναίκες παντρεμένες μα με μη λειτουργική μήτρα που σε ξαπλώνουν στο κρεβάτι τους με το κεφάλι σου ανάμεσα στα σκέλια τους, σου βαστάνε τα χέρια και κοιτούν τον σύζυγό τους στα μάτια καθώς εκείνοι βιάζουν τη γόνιμη γελάδα σου. Φυσικά πριν την «Τελετή» ο άντρας ξεκλειδώνει τη Βίβλο που είναι φυλαγμένη σε ένα κουτί και διαβάζει ένα απόσπασμα θρησκευτικών για να δώσει μια υπόσταση ότι επιτελούν θεάρεστο κοινωνικό έργο.
Στο Gilead, η γλώσσα είναι όπλο εξουσίας και η γυναίκα υπό το καθεστώς ιδιοκτησίας. Οι φράσεις όπως “Under His Eye” ή “Blessed Be the Fruit” που θα τις ακούσετε συχνά είναι τρόποι επιτήρησης, καμουφλαρισμένοι ως ευσεβείς ευχές. Η θρησκεία παραμορφωμένη στηρίζει αυτό το αυταρχικό άρρωστο σύστημα. Μα και οι γυναίκες «Σύζυγοι» το βρίσκουν αποδεκτό μιας και αποζητούν τη χαρά τού να αποκτήσουν το θαύμα. Ένα μωρό σε έναν κόσμο που υπάρχει υπογονιμότητα μα ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα. «Μάρθες» αποκαλούν τις γυναίκες που δεν είναι γόνιμες και δεν ενοχλούν παρά μόνο υπηρετούν φορώντας γκρι ρούχα ενώ οι «Σύζυγοι» φορούν πράσινο χρώμα.
Στους δρόμους δεν υπάρχουν γράμματα μα σύμβολα, είπαμε οι γυναίκες απαγορεύεται να διαβάζουν και να γράφουν. Στο Gilead ψωνίζεις με κουπόνια, φοράς ρούχα βαμβακερά φτιαγμένα στο χέρι και παντού υπάρχουν μαυροντυμένοι άντρες με όπλα στο χέρι. Σε κάθε σου περίπατο συνοδεύεσαι, οι Handmaids κυκλοφορούν δυό δυό για να επιβλέπει η μια την άλλη. Σε κάθε περίπατο θα δεις γυναίκες και άντρες κρεμασμένους γιατί δεν υπάκουσαν. Δεν ξέρω άμα αυτά που σας γράφω σας θυμίζουν τον λόγο του Θεού που συναντάμε στη Βίβλο, τον Τόμας Μουρ ή τον Τζορτζ Όργουελ. Το βέβαιο είναι πως μια τέτοια κοινωνία δεν τηνε θέλουμε με ή χωρίς το φεμινιστικό της υπόβαθρο.
Άμα είσαι γόνιμη και αντιδράσεις σε αλυσοδένουν, η «Τελετή» γίνεται σε ειδικούς χώρους κι άμα το παρακάνεις σου ράβουν και το στόμα με μεταλλικούς κρίκους να μην μιλάς, τους οποίους κρύβουν πίσω από μια μάσκα κατακόκκινη κι αυτή. Αν πάλι δεν είσαι γόνιμη και γλυτώσεις την κρεμάλα πας στις Αποικίες. Τοξικές περιοχές από τα απόβλητα που προκάλεσαν την καταστροφή στον πλανήτη και την υπογεννητικότητα. Εκεί σε κάνα δυο μήνες το πολύ θ’ αρχίσουν να σου πέφτουν μαλλιά δόντια νύχια και θα πεθάνεις αλλά θα έχεις επιτελέσει θεάρεστο πάλι έργο προσπαθώντας να καθαρίσεις την τοξική γη φτυαρίζοντας. Τι να σου πουν μετά τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας και ο Χίτλερ με τις προοδευτικές του ιδέες.
Προσπαθώ να μην σας κάνω σπόιλερ της σειράς μα υπάρχει ελπίδα, υπάρχει αντίσταση, υπάρχει τρόπος διαφυγής. Υπάρχουν και Ελβετοί που επιβλέπουν, υπάρχουν οικονομικές συμφωνίες και ανοχή από τα υπόλοιπα ξένα κράτη. Υπάρχει παρακράτος, υπάρχουν συμφέροντα, μίζες. Φυσικά σε αυτό το θεοκρατικό μιλιταριστικό κράτος υπάρχουν και μπουρδέλα τα λένε Jezebels, όπου εκεί οι «Διοικητές» κάνουν όλα όσα δεν επιτρέπεται να κάνουν στις «Συζύγους» τους. Μήτε οι άντρες στο Gilead είναι ασφαλείς κι ας έχουν δικαιώματα, έχουν τους «Οφθαλμούς» που μπορούν να τους καταδώσουν αν παρεκκλίνουν.
Για μένα η πιο τρομακτική πτυχή είναι η βαθμιαία μετάβαση από τη δημοκρατία και την ελευθερία λόγου σε ένα κράτος που αποκαλούν Gilead. Δεν συνέβη εν μια νυκτί. Μικρές μικρές υποχωρήσεις, αποδοχές, παραβλέψεις οδηγούν στην καταστροφή. Αυτό είναι για μένα το πιο ισχυρό μήνυμα της Atwood και της σειράς The Handmaid’s Tale. Η ανοχή μας και οι επιλογές μας ευθύνονται για όλα και κανένας Τραμπ όσο κι αν τον δαιμονοποιούμε αυτόν και τους πολιτικούς της Ευρώπης για όλα εμείς ευθυνόμαστε στο τέλος, οι πολίτες με τις σιωπές μας και τις μηδενικές αντιδράσεις μας. Η σειρά δεν είναι προφητική, δεν είναι μια ωδή στον φεμινισμό είναι μια απόπειρα αφύπνισης, γι’ αυτό και την παρακολουθώ ανελλιπώς και να σας πω την αλήθεια χαίρομαι που στην έκτη της σεζόν τελειώνει με τη σύμφωνη γνώμη όλων των συντελεστών όχι όπως συνέβη στο έπος Games of Thrones.
Οι ερμηνείες των ηθοποιών πολλές φορές με έκαναν να βρίζω, να θυμώνω, να θέλω να ουρλιάξω, να μου σφίγγεται η καρδιά μα το μυστικό είναι να παρακολουθείτε τους τίτλους τέλους και ν’ ακούτε το τραγούδι, διαφορετικό κάθε φορά και ανάλογο του κάθε επεισοδίου. Η Elisabeth Moss καταπληκτική και κάθε σεζόν μεταμορφωμένη. Η Yvonne Strahovski που υποδύεται τη «Σύζυγο» Σερίνα Τζόυ Γουότερφρεντ ρισκάρει να την μισήσουμε όλοι όπως και η Ann Dowd που υποδύεται τη «Θεία» Λίντια. Έπρεπε να παρακολουθήσω συνεντεύξεις τους για να μην τις αντιπαθήσω και να θυμηθώ ότι είναι ηθοποιοί που υποδύονται έναν ρόλο.
Δεν υπάρχουν θύματα στο The Handmaid’s Tale υπάρχουν άτομα που ως κοινωνία απέτυχαν. Η προσπάθεια να μην χάσεις την ταυτότητά σου οδηγεί στον θυμό, στο πένθος μα και στην ελπίδα που τελικά οδηγεί στην αντίσταση. Κι αντίσταση όχι με λόγια αλλά με πράξεις μόνο έτσι κατακτάς ό,τι έχασες αφού στάθηκες ανόητος κρυμμένος στο εγώ σου. Είτε είναι η ζωή σου είτε το παιδί σου αν θες να τα πάρεις πίσω τα βάζεις με θνητούς, με θεούς και δαίμονες σαν φτάσεις στο όριο σου, αφού δεν αντέδρασες τότε που έπρεπε, τότε που ίσως όφειλες.
Η σειρά The Handmaid’s Tale στην αφήγησή της τηλεοπτικά είναι πολλές φορές σε πρώτο πρόσωπο σαν να διαβάζεις ένα βιβλίο πηγαίνοντάς το σε άλλο επίπεδο διαλόγου ανάμεσα στη λογοτεχνία και την τηλεοπτική αφήγηση. Η αισθητική της καταπιεσμένης ομορφιάς, τα κόκκινα φορέματα, το άσπρο καπέλο, τα σιωπηλά βλέμματα δημιουργούν μια αισθητική τρόμου και με παραπέμπουν στην ολλανδική και φλαμανδική Αναγεννησιακή ζωγραφική. Οι σιωπές κάποιες φορές είναι πιο δυνατές από τους διαλόγους. Οι τοποθεσίες σοφά επιλεγμένες, κατεστραμμένες εκκλησίες, παγωμένα τοπία, υπόγεια κελιά, εγκαταλελειμμένα θεματικά πάρκα, σύγχρονες μεγαλουπόλεις, κατεστραμμένα μνημεία δημοκρατίας σε μεταφέρουν σε έναν κόσμο που έχει χάσει τη ζωντάνια του και τη λογική του. Σκοτεινοί βίαιοι εσωτερικοί χώροι με έντονες σκιές και πολλά flashback που απεικονίζουν τις ελεύθερες ζωές του παρελθόντος.
Η σκηνοθεσία καταπληκτική που συχνά εστιάζει σε κοντινά πλάνα γεμάτα ιδρώτα, βλέμματα, δάκρυα, αίμα που τονίζουν τη σωματική εμπειρία της βίας και της καταπίεσης. Η Elisabeth Moss μας επιτρέπει να δούμε πώς αλλοιώνεται το σώμα υπό το καθεστώς τόσης πίεσης. Θα επιμείνω στις επιρροές από την ολλανδική Αναγεννησιακή ζωγραφική ακόμα και στη χρήση των φωτισμών που μαζί με τη μοντέρνα αισθητική και αυτόν το αποστειρωμένο μινιμαλισμό σου δημιουργούν ποιότητες οπτικές. Ίσαμε να παρακολουθήσω αυτή τη σειρά δεν είχα απαντήσει ξανά τηλεοπτικά τη δύναμη του ήχου της σιωπής που με το κλείσιμο μιας πόρτας, ένα βήμα, μια ανάσα σε ταράζουν και σου αλλάζουν όλη τη δυναμική του επεισοδίου.
Το αγαπημένο στοιχείο όμως είναι το βλέμμα της “June Osborne” προς την κάμερα, το κάνει συχνά σπάζοντας αυτόν τον τέταρτο τοίχο. Δεν είναι απλώς ένα σκηνοθετικό τρικ κινηματογράφησης μήτε ένα κλείσιμο του ματιού στον τηλεθεατή αλλά είναι μια κραυγή κι άλλοτε μια ειρωνική θέση της ηρωίδας.
Από το 2017 που ξεκίνησε η σειρά τα ρούχα των Handmaids έχουν χρησιμοποιηθεί σε διαδηλώσεις στις ΗΠΑ, στην Πολωνία και στην Αργεντινή. Η Margaret Atwood έχει πει στους New York Times, 2019: «Αν οι γυναίκες φορούν τα ρούχα των Handmaids σε διαδηλώσεις τότε κάτι σίγουρα δεν πάει καλά». Αξίζει να διαβάσετε τα βιβλία της, να δείτε τη σειρά ακόμα και την κακή -για μένα- κινηματογραφική μεταφορά του 1990 που πρωταγωνιστεί η Φέι Ντάναγουεϊ ως «Σύζυγος». Όλα αυτά λειτουργούν ως κάτοπτρα που μας αναγκάζουν να δούμε ότι ο κόσμος της επιστημονικής φαντασίας εμπνέεται από την πραγματικότητα, εξάλλου η Margaret Atwood δεν προφήτευσε το μέλλον, απλώς μας τονίζει ένα πιθανό σενάριο.
Τέλος η φράση “Nolite te bastardes carborundorum” που έβαλα στην αρχή του άρθρου είναι μία από τις πιο εμβληματικές φράσεις που συναντάμε στη σειρά και που κρύβει την ουσία του όλου πονήματος. Δεν είναι ακριβώς γραμματικά σωστή αυτή η λατινική φράση, και μπορούμε να τη μεταφράσουμε ως εξής: «Μην αφήνεις τα καθάρματα να σε καταβάλλουν».
Ένα δυνατό μήνυμα από τη σειρά να μην αφήνουμε κενούς ανθρώπους να μας εξουσιάζουν, να μας κοροϊδεύουν μπροστά στα μάτια μας και να μας καταβάλλουν. Το ότι αποκαλούμε κάτι ως Δημοκρατία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι λειτουργεί και δημοκρατικά. Η έκτη και τελευταία σεζόν ξεκινάει το πρώτο της επεισόδιο με την “June Osborne” και τη “Serena Joy”, δυο άσπονδοι εχθροί μέσα σε ένα τρένο με τα μωρά τους αγκαλιά να διεκδικούν μια καλύτερη ζωή. Τώρα είναι που εγώ σπάω τον τέταρτο τοίχο της οθόνης που διαβάζετε αυτό το άρθρο και σας κλείνω το μάτι ακριβώς όπως πιστεύω θα κλείσει και η τελευταία έκτη σεζόν της σειράς The Handmaid’s Tale, με μια μεγάλη έκρηξη οργής και δικαίωσης. Η June Osborne επιστρέφει στο Gilead για να το διαλύσει κι εύχομαι να το επιτύχει.
…Να θυμάστε Nolite te bastardes carborundorum.
