Πήγαμε στον Πολυχώρο του Μεταίχμιο, για την παρουσίαση των νέων φθινοπωρινών κυκλοφοριών. Συγγραφείς από τις νέες εκδόσεις ήταν παρόντες και μίλησαν για τα βιβλία τους – είναι συναρπαστικό να ακούς την αρχή μιας ιστορίας, να ανακαλύπτεις τι κρύβεται πίσω από κάθε έμπνευση – πώς μια φωτογραφία, ένα αρχείο, ένα τυχαίο εύρημα ή μια ανάμνηση μπορεί να γίνει αφορμή για ένα ολόκληρο βιβλίο.
Μέσα από την πλούσια εκδοτική κυκλοφορία, ξεχώρισα κάποιους τίτλους, ανάμεσά τους: η νέα βιογραφία του Καβάφη των Gregory Jusdanis και Peter Jeffreys, τα Κιάλια του Βασίλι Τσουικόφ του Βασίλη Γκουρογιάννη έχουν ήδη κυκλοφορήσει, και μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου αναμένονται τα βιβλία, Ο αγνοούμενος του Ματαρόα του Νίκου Αμανίτη, το Από το Μουσείο στην Κυψέλη του Νίκου Βατόπουλου, το Ιστορίες από την αίθουσα αναμονής – ένα κόμικ για τις γυναίκες με καρκίνο αλλά και το Απόρρητα έγγραφα της ΚΥΠ για το Κυπριακό.
[ 1 ]
Κωνσταντίνος Καβάφης. Ο άνθρωπος και ο ποιητής | Gregory Jusdanis, Peter Jeffreys
Το 1933, στα εβδομηκοστά του γενέθλια, ο Κωνσταντίνος Καβάφης φεύγει από τη ζωή σε ένα νοσοκομείο της Αλεξάνδρειας, αφήνοντας πίσω του 154 ποιήματα και ένα σώμα σημειώσεων, προσχεδίων και χειρογράφων. Από τότε, η φήμη του ταξίδεψε πολύ πέρα από τα όρια της γενέτειράς του, κάνοντάς τον έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους και πολυμεταφρασμένους ποιητές του 20ού αιώνα.
Στη νέα αυτή βιογραφία, οι Gregory Jusdanis και Peter Jeffreys ανασυνθέτουν τον άνθρωπο πίσω από τον μύθο: τον επιμελή, ανήσυχο, συχνά ανασφαλή ποιητή που θυσίασε την αγάπη για την τέχνη του. Με πλούσιο αρχειακό υλικό από το Αρχείο Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση, αλλά και άγνωστες επιστολές, παρουσιάζουν έναν Καβάφη πολύπλευρο, ερωτικό, φιλοσοφικό, συχνά αυτοσκηνοθετούμενο – έναν δημιουργό που ήλεγχε τη δημόσια εικόνα του και ταυτόχρονα επινοούσε τον ίδιο του τον μύθο.
Τη μετάφραση υπογράφει ο Μιχάλης Μακρόπουλος, που μιλά για μια απαιτητική, σχεδόν ερευνητική διαδικασία: «Τα βρήκα λίγο μπαστούνια», ομολογεί. «Οι συγγραφείς είχαν αντλήσει αποσπάσματα από πλήθος ελληνικών πηγών και επιστολές του Αρχείου Καβάφη. Χρειάστηκε να στηθεί μια ολόκληρη καβαφική βιβλιοθήκη για να στηριχθεί η μετάφραση – ευτυχώς ένας φιλόλογος στην Πάτρα, ο Ηλίας Μαλεβίτης, μεγάλος εραστής του Καβάφη, μου άνοιξε τη δική του, σχεδόν πανεπιστημιακή συλλογή».
Μιλά με ενθουσιασμό για το εύρος της βιογραφίας: «Δεν πρόκειται για μια γραμμική, χρονολογική αφήγηση. Περιβάλλει τον Καβάφη από πολλές πλευρές – τις σχέσεις του, τα ταξίδια του, τη μητέρα και τα αδέλφια του, τις επαφές με προσωπικότητες της εποχής. Και βέβαια δείχνει πώς ο ίδιος καλλιέργησε μεθοδικά τον καβαφικό μύθο: από τον τρόπο που δεχόταν επισκέπτες μέχρι τα μικρά φυλλάδια που έραβε και έστελνε μόνος του σε εκλεκτούς παραλήπτες».
Ο μεταφραστής θυμάται με συγκίνηση τις δυσκολίες – «τα χειρόγραφα της Χαρίκλειας Καβάφη ήταν αληθινά γρίφος» – αλλά και τη χαρά της ανακάλυψης: «Ήταν μια ευκαιρία να ξαναδιαβάσουμε τα ποιήματα μέσα στο πλαίσιό τους, να δούμε τι συνέβαινε τότε, ποια γεγονότα τα περιέβαλαν. Και έτσι να φωτιστούν με νέο φως».
Η αγγλόφωνη έκδοση του βιβλίου, που κυκλοφόρησε πρώτα στις ΗΠΑ με τίτλο The Sphinx of Alexandria, έχει ήδη αποσπάσει εξαιρετικές κριτικές. Τώρα, μέσα από τη μετάφραση του Μιχάλη Μακρόπουλου, ο Καβάφης επιστρέφει στους ελληνικούς αναγνώστες – όχι μόνο ως μύθος, αλλά ως άνθρωπος.
Μετάφραση: Μιχάλης Μακρόπουλος
[ 2 ]
Tα κιάλια του Βασίλι Τσουικόφ | Βασίλης Γκουρογιάννης
Ο Βασίλης Γκουρογιάννης επιστρέφει με ένα πυκνό, αλληγορικό μυθιστόρημα για τις ματαιωμένες ζωές, τις ιδεολογικές ψευδαισθήσεις και τη διχασμένη συνείδηση του νεότερου ελληνισμού. Ένα βιβλίο γραμμένο –όπως λέει ο ίδιος– «με αγωνία», με την αίσθηση ότι ξαναπιάνει το νήμα από εκεί όπου το είχε αφήσει το Άσημο χαρτί ανθίζει: από την εμμονή του με τα εθνικά και ιδεολογικά τραύματα.
Στον πυρήνα του, ένας αντάρτης του Εμφυλίου βρίσκει στα χέρια του ένα ζευγάρι κιάλια με σλαβικές επιγραφές. Πιστεύει πως είναι τα κιάλια του στρατάρχη Βασίλι Τσουικόφ, του Ρώσου διοικητή του Στάλινγκραντ. Μέσα από αυτά «βλέπει» όχι μόνο τις μάχες και τα χρόνια του πολέμου, αλλά και όσα ακολουθούν: τη μεταπολεμική Ελλάδα, τις ιδεολογικές μετατοπίσεις, την κόπωση και την αυταπάτη. Τα κιάλια γίνονται καθρέφτης μιας χώρας που δεν παύει να παρατηρεί και να αναμετριέται με τον εαυτό της. Ο συγγραφέας μιλάει με οξύτητα και ειρωνεία για τον διχασμό ως ελληνικό DNA: «Ο λαός μας είναι λαός διχασμένος και διχαστικός. Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα –και έτσι θα πάμε».
Ο Εμφύλιος είναι εδώ ο «μεγάλος τοκογλύφος», που εξακολουθεί να ζητά «αίμα και μελάνι» από τις επόμενες γενιές. Μέσα από στρατιωτικές μνήμες, πολιτικούς διαλόγους (ακόμα και με τον Φλωράκη στα Άγραφα) και ένα πλήθος συμβολικών σκηνών – όπως το φανταστικό νεκροταφείο όπου συνυπάρχουν Καζαντζάκης, Καβάφης, Σολωμός και Κάλβος– ο Γκουρογιάννης οικοδομεί ένα κρυπτογραφημένο χρονικό για τη χώρα και τους ανθρώπους της. «Το βιβλίο έχει δύο σκοπιές», λέει. «Μία του συνειδητού, που ψάχνει τους υπεύθυνους για τη ρημαγμένη ζωή του ήρωα – και μία του υποσυνείδητου, που δείχνει το ίδιο το δάχτυλο του ήρωα προς τον εαυτό του.» Η γραφή του, λιτή και «αλλήθωρη» όπως την ονομάζει – «αλλού κοιτάζει, αλλού δαγκώνει» – διαπερνά την Ιστορία για να φτάσει στον πυρήνα της ανθρώπινης ευθύνης. Ο ίδιος αφιερώνει το βιβλίο «στους δικαιούχους, με την όποια ευθύνη τους αναλογεί».
[ 3 ]
Ο αγνοούμενος του Ματαρόα | Νίκος Αμανίτης
Ένα ρολό χαρτί μήκους 27 μέτρων –ημερολόγιο Κατοχής και ταυτόχρονα μακρύ ερωτικό γράμμα ενός τριαντάχρονου Έλληνα ζωγράφου προς μια Γαλλίδα συμφοιτήτρια της École des Beaux-Arts– γίνεται το νήμα που ξετυλίγει μια ερευνητική περιπέτεια τεσσάρων χρόνων. Από την Αθήνα του Μεσοπολέμου και της Κατοχής, στο Παρίσι του ’39 και του ’45, ως το Σαν Φρανσίσκο των ’50s και τη Νέα Υόρκη των ’60s, ο Νίκος Αμανίτης ακολουθεί τα ίχνη ενός αγνοούμενου καλλιτέχνη: ενός ανθρώπου που «περνά ως σκιά» από τα βιβλία μας, ταξιδεύει με το Ματαρόα, αλλάζει όνομα στην Αμερική και αναγνωρίζεται δεκαετίες μετά τον θάνατό του.
Η αφετηρία είναι απολύτως κινηματογραφική: μέσα στον πρώτο χειμώνα της καραντίνας (2020), ένας υπογεγραμμένος πίνακας στο πατρικό οδηγεί τον συγγραφέα σε μια κόρη στο Μεξικό· εκείνη στέλνει ψηφιοποιημένα το γαλλόφωνο ρολό-ημερολόγιο του πατέρα της. Από εκεί και πέρα, ο Αμανίτης στήνει μια έρευνα αρχειακή, δημοσιογραφική και λογοτεχνική: διασταυρώνει ημερομηνίες με εφημερίδες της εποχής, ανοίγει ιδιωτικά και δημόσια αρχεία, ταξιδεύει σε Παρίσι και Νότια Γαλλία, αναπλάθει το δίκτυο προσώπων και τόπων – Μόραλης, Σικελιανός, Καπράλος, τα αθηναϊκά στέκια κάτω από τις πιπεριές, τα παρισινά ντάνσινγκ πριν από τη θύελλα.
Το βιβλίο κινείται μεταξύ ιστορίας και μυθοπλασίας: το υλικό είναι αληθινό, τα ντοκουμέντα πολλά, η αφήγηση όμως συνειδητά «πατά» και στη μνήμη ως δημιουργική πράξη. Όπως σημειώνει ο συγγραφέας, ήταν «ένας τρόπος να επιβιώσω στην καραντίνα»∙ όπως εκείνος ο ζωγράφος έγραφε για να αντέξει την Κατοχή, έτσι κι εδώ η έρευνα γίνεται προσωπική σωτηρία. Στον πυρήνα, ένα ερώτημα σασπένς: ποια ήταν η νεαρή Γαλλίδα; Επιβίωσε; Δημιούργησε; Ξαναβρέθηκαν;
Μέσα από έγγραφα (επιστολές υπηρεσιών, σημειώματα του Μερλιέ κ.ά.) φωτίζεται το πολύπλοκο πλέγμα αδειών, υποτροφιών και συγκυριών που επέτρεψαν σε συγκεκριμένα πρόσωπα να φύγουν – και σε άλλα να χαθούν από την επίσημη μνήμη. Ο «αγνοούμενος» ζωγράφος, που στις ΗΠΑ αλλάζει ταυτότητα και ζωγραφίζει μέχρι και μεγάλη μεταλλική τοιχογραφία στα κεντρικά της Pfizer, γίνεται εμβληματική φιγούρα μεταμφίεσης, μετανάστευσης και καθυστερημένης δικαίωσης (ακόμα και με μνείες στους New York Times). Το αποτέλεσμα είναι ένα υβριδικό αφήγημα: έρευνα που διαβάζεται σαν μυθιστόρημα και μυθιστόρημα που στέκεται στην ακρίβεια του αρχείου.
Κυκλοφορεί στις 25/11
[ 4 ]
Από το Μουσείο στην Κυψέλη | Νίκος Βατόπουλος
Με τον πρώτο τίτλο της νέας σειράς «Διαδρομές στην Αθήνα», ο Νίκος Βατόπουλος μάς παίρνει από το χέρι για έναν διπλό περίπατο στον άξονα Πατησίων–Κυψέλης, εκεί όπου, όπως λέει, μεγάλωσε το βλέμμα του. Είναι ένα βιβλίο πυκνό σε πληροφορία και εικόνες, που διαβάζεται «στον καναπέ ή στο κρεβάτι», αλλά κουβαλιέται και έξω, για να σταθείς μπροστά σε όψεις, επιγραφές, μπαλκόνια και να τις δεις αλλιώς.
Η επιλογή εκκίνησης από την Πατησίων δεν είναι τυχαία: είναι βιωματικό χρέος και ταυτόχρονα πρόταση ανάγνωσης της πόλης. Ο Βατόπουλος παρακολουθεί την ακμή (1920–1980) και την κατάρρευση ενός αστικού κόσμου, βλέπει σημάδια ανάκαμψης (ιδίως στην Κυψέλη), και δοκιμάζει μια μίξη δοκιμιακού λόγου και πραγματολογικής πληροφορίας με στοχασμό για το «τι συμβαίνει τώρα».
Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία κεφάλαια: Διαδρομή Α: από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο προς την πλατεία Αιγύπτου, τις Μαυρομάτες και τον ιστορικό ιστό της Πατησίων – μια ακτινογραφία κτιρίου-κτιρίου, δρόμο-δρόμο, από το Ακροπόλ Παλάς ως τα αθέατα θραύσματα του μοντερνισμού. Διαδρομή Β: Κυψέλη – Φωκίωνος Νέγρη, Δροσοπούλου, Δημοτική Αγορά έως πλατεία Αγίου Γεωργίου: μια γειτονιά που αλλάζει ρυθμούς χωρίς να χάνει την πατίνα της. Ενδιάμεσο κεφάλαιο: ένας στοχαστικός αναστοχασμός πάνω στην «κουλτούρα της Πατησίων» – όχι ως παραμύθι νοσταλγίας, αλλά ως παράθυρο κατανόησης για όσους δεν τη γνώρισαν και για τις νεότερες γενιές.
Ο συγγραφέας αξιοποιεί την εμπειρία των περιπάτων με κοινό: η ανταπόκριση εκείνων των διαδρομών γίνεται εδώ εργαλείο αφήγησης. Το αποτέλεσμα είναι ένας οδηγός που τεκμηριώνει και συγκινεί: ιστορικές αναφορές, πλούσιο φωτογραφικό υλικό, μικρά τοπόσημα που ξανακερδίζουν το νόημά τους όταν τα περπατάς. Πάνω απ’ όλα, ένα βιβλίο για την αστική συνθήκη της Αθήνας: πώς φτιάχτηκε, πώς δοκιμάστηκε, πώς ξαναδιαβάζεται σήμερα.
Κυκλοφορεί στις 13/11
[ 5 ]
Ιστορίες από την αίθουσα αναμονής | Γεωργία Ζάχαρη
Ένα κόμικ για την εμπειρία του καρκίνου· ένα βιβλίο για την ανθρώπινη ανθεκτικότητα. Το έργο της Γεωργίας Ζάχαρη, σε συνεργασία με τον φορέα Eyes of Light, γεννήθηκε μέσα από 25 συνεντεύξεις με γυναίκες που νόσησαν και επέζησαν του καρκίνου, επιχειρώντας να αποτυπώσει όχι μόνο τον πόνο και τον φόβο, αλλά και τη δύναμη, το χιούμορ, τη σιωπή και τις μικρές στιγμές ανάτασης.
Η ομάδα προσπάθησε να κρατήσει μια ισορροπία ανάμεσα σε ηλικίες, είδη καρκίνου και επαγγελματικά περιβάλλοντα, για να αποτυπωθεί ένα πολύχρωμο φάσμα εμπειριών. Από τις αφηγήσεις αυτές προέκυψε αρχικά ένα έντυπο κόμικ που διανεμήθηκε δωρεάν σε νοσοκομεία και κλινικές – και, καθώς το υλικό ήταν ανεξάντλητο, εξελίχθηκε σε webcomic με δώδεκα «επεισόδια» που αναρτήθηκαν στα social media του Eyes of Light, συνοδευόμενα από συζητήσεις με ειδικούς και δημιουργικές δραστηριότητες.
Στο κέντρο του εγχειρήματος υπάρχει μια πίστη στη δύναμη της τέχνης: «Η δημιουργικότητα είναι μια λυτρωτική συντροφιά σε δύσκολες στιγμές, ικανή να δημιουργεί κοινότητες και ευκαιρίες για επικοινωνία και σύνδεση», γράφουν οι δημιουργοί. Η έκδοση, λειτουργεί και ως βιβλίο δραστηριοτήτων: κάθε αναγνώστης προσκαλείται να συμμετάσχει, να χρωματίσει, να σημειώσει, να παρέμβει – να το κάνει δικό του. Όπως τονίζουν οι συντελεστές: «Στις σελίδες του κόμικ θα βρείτε αφορμές για να εκφραστείτε δημιουργικά […] κρατήστε κοντά σας μολύβια, μαρκαδόρους ή ό,τι άλλο υλικό θέλετε».
Ένα βιβλίο που ανοίγει τον διάλογο γύρω από την ασθένεια με ευαισθησία και χιούμορ, αποδεικνύοντας πως η τέχνη –και ειδικά το κόμικ– μπορεί να λειτουργήσει ως χώρος φροντίδας και ελευθερίας.
Κυκλοφορεί στις 13/11
[ 6 ]
Απόρρητα έγγραφα της ΚΥΠ για το Κυπριακό | [Σχολιασμένα] Ιούλιος–Αύγουστος 1974
Πενήντα χρόνια μετά την τραγωδία της Κύπρου, η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ) δίνει για πρώτη φορά στη δημοσιότητα 58 δελτία που συντάχθηκαν από τα στελέχη της τότε ΚΥΠ, κατά τη διάρκεια των δύο δραματικών μηνών – Ιουλίου και Αυγούστου του 1974.
Τα έγγραφα αυτά, σχολιασμένα και συγκεντρωμένα για την παρούσα έκδοση, λειτουργούν σαν ένα ημερολόγιο των γεγονότων: μια καταγραφή, μέρα τη μέρα, των πληροφοριών, των εκτιμήσεων, των επιχειρησιακών κινήσεων και των πολιτικών αντιδράσεων που συνόδευσαν το πραξικόπημα κατά του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου και την τουρκική εισβολή.
Πέρα από τη σημασία τους ως ιστορικό τεκμήριο, τα δελτία αυτά αποτελούν μια άμεση μαρτυρία μιας τραυματικής περιόδου του ελληνισμού. Η ψυχρή γλώσσα της υπηρεσιακής γραφειοκρατίας διασταυρώνεται με την ένταση των γεγονότων, προκαλώντας συχνά συγκίνηση και απορία για όσα συνέβησαν – και όσα δεν αποτράπηκαν.
Η έκδοση φιλοδοξεί να αποτελέσει εργαλείο μελέτης για ιστορικούς, ερευνητές και κάθε πολίτη που επιθυμεί να κατανοήσει βαθύτερα τις συνθήκες και τις αποφάσεις εκείνων των ημερών, συμβάλλοντας έτσι στην αποκωδικοποίηση μιας ακόμη σιωπής της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Πρόλογος: Αλέξης Παπαχελάς
Εισαγωγή: Τάσος Σακελλαρόπουλος
Κυκλοφορεί στις 13/11
