Το Rijksmuseum άνοιξε φέτος μια έκθεση που κανείς δεν περίμενε. Mία μικρή έκθεση αλλά σίγουρα πρωτότυπη. Ο τίτλος της: Safe Sex?. Και η αφορμή; Ένα εύθραυστο αντικείμενο 200 ετών – ένα προφυλακτικό. Ένα εξαιρετικά σπάνιο δείγμα του 19ου αιώνα, κατασκευασμένο πιθανότατα από λεπτό έντερο προβάτου, που φέρει χαραγμένη μια σατιρική απεικόνιση: μια ημίγυμνη μοναχή, τρεις κληρικοί με εμφανή σεξουαλικά υπονοούμενα και την επιγραφή “Voilà mon choix” δηλαδή Να η επιλογή μου. Η εικόνα είναι όσο τολμηρή φαντάζεται κανείς, αλλά και βαθιά συμβολική: αναφορά στην Εύα και τις σαρκικές αδυναμίες του κλήρου, στην έννοια της γυναικείας βούλησης σε μια εποχή που αυτή θεωρούνταν σχεδόν ανύπαρκτη. Η ειρωνεία για κάποιους απολαυστική και για κάποιους άλλους, ασυγχώρητη.
Το εν λόγω έκθεμα αγοράστηκε από το Rijksmuseum σε δημοπρασία στο Χάρλεμ τον Νοέμβριο του 2024. Το αντικείμενο εξετάστηκε επισταμένα με υπεριώδη φωτισμό, όπου φάνηκε ότι ποτέ δεν είχε χρησιμοποιηθεί, για αυτό άλλωστε και θεωρείται ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα σουβενίρ πολυτελούς οίκου ανοχής της Γαλλίας, απομεινάρι ενός κόσμου όπου η σεξουαλικότητα ήταν αντικείμενο τόσο απόλαυσης όσο και ελέγχου, τόσο χιούμορ όσο και κοινωνικού σχολίου.
Στην έκθεση Safe Sex?, το συγκεκριμένο τεκμήριο εκτίθεται στην Πινακοθήκη με Γκραβούρες μαζί με φωτογραφίες, σχέδια και εικονογραφήσεις για τη σεξουαλική υγεία, την πορνεία, τον ηθικό πανικό του 19ου αιώνα και την –αντίστοιχη σημερινή– διαχείριση του σώματος και της επιθυμίας.
Διαμαρτυρίες, υπογραφές και αγανακτήσεις
Η έκθεση, ωστόσο, δεν έμεινε χωρίς αντιδράσεις. «Προσβολή στον Θεό και στο έθνος», είναι το βασικό μήνυμα μέρους της κοινής γνώμης και οργανώσεων των διαμαρτυριών τους. Οι φωνές της αντίδρασης δεν περιορίστηκαν μόνο σε φυλλάδια και διαδικτυακές αναρτήσεις. Οι οργανώσεις Civitas Christiana και TFP Student Action Europe μίλησαν ανοιχτά για «χυδαιότητα», «προσβολή» και «σκόπιμη επίθεση κατά της πίστης». «Πρόκειται για μια γκροτέσκα προσβολή προς τον Θεό, την Καθολική Εκκλησία και ολόκληρο το ολλανδικό έθνος», αναφέρει η ηλεκτρονική αίτηση που ξεκίνησαν, συγκεντρώνοντας μέσα σε λίγες ημέρες πάνω από 1.000 υπογραφές. Ο Hugo Bos, επικεφαλής της Civitas Christiana, δήλωσε: «Είναι κάτι εξαιρετικά χυδαίο και χοντροκομμένο. Αυτό δεν έχει θέση στο Rijksmuseum». Από την πλευρά της η TFP Student Action Europe σημείωσε: «Η απόφαση να εκτεθεί ένα ιστορικό ‘αντισυλληπτικό’ μέσα σε ένα σατιρικό και θρησκευτικά προσβλητικό πλαίσιο πλήττει τα ίδια τα θεμέλια του πολιτισμού μας».
Μάλιστα, η ίδια οργάνωση συνέδεσε το συγκεκριμένο προφυλακτικό με μια περίοδο εντατικής καταδίωξης της Εκκλησίας μετά τη Γαλλική Επανάσταση: «Εκείνη την εποχή, ο κλήρος μόλις είχε βγει από σαράντα χρόνια διωγμών. Ιερείς αποκεφαλίζονταν. Το προφυλακτικό αυτό αποτελεί τεκμήριο μιας εκστρατείας γελοιοποίησης και κατασυκοφάντησης της Εκκλησίας».
Για τους διαδηλωτές, η συγκεκριμένη εικονογράφηση δεν είναι απλώς ένα δείγμα ερωτικής σάτιρας της εποχής, αλλά όπως λένε, αποτελεί μέρος μιας πολιτικά υποκινούμενης και αντιθρησκευτικής προπαγάνδας. Γι’ αυτό και ζητούν όχι απλώς την απόσυρση του αντικειμένου, αλλά και μια δημόσια απολογία από το μουσείο.
Το Rijksmuseum, διατήρησε ψύχραιμη στάση. Σε δηλώσεις της στην The Art Newspaper, η συν-επιμελήτρια της έκθεσης Joyce Zelen, συν-επικεφαλής επιμελήτρια της έκθεσης αναφέρει: «Το να σατιρίζεις τη θρησκεία είναι τόσο παλιό όσο και η ίδια η θρησκεία. Δεν πιστεύω ότι πρόκειται για επίθεση κατά της Καθολικής Εκκλησίας. Είναι απλώς χιούμορ». Μάλιστα, σημειώνουν ότι οι διαδηλωτές έξω από το μουσείο ήταν μόλις έντεκα άτομα και ότι οι περισσότεροι επισκέπτες της έκθεσης ανταποκρίνονται με ενδιαφέρον και όχι οργή.
Μια μικρή αλλά πολύπλοκη ιστορία προικισμένη με ταμπού και αμηχανία
Πόσοι, αλήθεια, γνωρίζουμε την ιστορία του; Όχι τη χρήση του, ούτε τη χρησιμότητά του αλλά την ιστορία του. Γιατί μπορεί η λέξη προφυλακτικό να εξακολουθεί να κουβαλά ταμπού, το ίδιο το αντικείμενο όμως υπήρξε για αιώνες παρόν στην κοινωνία μας και η ιστορία τους είναι ίσως πιο παλιά απ’ όσο φανταζόμαστε. Στην αρχαιότητα, οι Αιγύπτιοι ή οι Κινέζοι χρησιμοποιούσαν λεπτά υφάσματα ή μεμβράνες από ψάρια. Οι Ρωμαίοι πειραματίζονταν με λινό ή δέρμα κυρίως για να αποτρέψουν αφροδίσια νοσήματα που ήδη μάστιζαν τις πόλεις.
Η πρώτη πραγματική «έκρηξη» ήρθε με την έξαρση της σύφιλης τον 16ο αιώνα. Ήταν η εποχή όπου το προφυλακτικό έπαψε να είναι μόνο ιατρικό αντικείμενο – και έγινε πολιτικό, ηθικό, θρησκευτικό. Κατασκευασμένο από έντερο ζώου, δεμένο με κορδόνι και διατηρούμενο σε ξύλινα κουτιά, το προφυλακτικό έβρισκε θέσεις σε ερωτικά σαλόνια, εταίρες υψηλής κοινωνίας και φυσικά στις τσέπες ανδρών όπως ο Casanova, που τα αποκαλούσε «αγγλικά παλτουδάκια» (μια φράση που εντοπίζεται στο Pharmacy History).
Η βιομηχανική επανάσταση του 19ου αιώνα έφερε τα προφυλακτικά από καουτσούκ, παχύτερα μεν, αλλά πλενόμενα και επαναχρησιμοποιούμενα. Περίεργο αλλά αληθινό. Και κάπου εκεί εμφανίζονται και τα ερωτικά «σουβενίρ» σαν κι αυτό που παρουσιάζει σήμερα το Rijksmuseum. Αντικείμενα διττής φύσης: ερωτικά και κωμικά, σατιρικά και εμπορικά, αντικείμενα που δεν κυκλοφορούσαν δημόσια αλλά πωλούνταν στα μυστικά, κάτω από τραπέζια ή πίσω από κουρτίνες.
Ο 20ός αιώνας φέρνει το λάτεξ, την καμπάνια της ασφαλούς σεξουαλικότητας και μαζί την αποδοχή του προφυλακτικού ως μέσου πρόληψης και φροντίδας κατά του AIDS. Σήμερα πια, το αντικείμενο αυτό γίνεται και πολιτισμικό τεκμήριο. Μπαίνει σε μουσεία. Επανερμηνεύεται, υπενθυμίζοντας πως η ίδια η ιστορία των προφυλακτικών είναι τόσο παλιά και τόσο ανθρώπινη, όσο και η επιθυμία να προστατευθούμε.
