Βρεθήκαμε στο κέντρο της Αθήνας, για να μιλήσουμε με τον Γιαν Φαμπρ με αφορμή το νέο του βιβλίο «Από την Πράξη στη Θεατρική Πράξη», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Νήσος σε μετάφραση της Σύλβιας Σολακίδη. Ένα βιβλίο-πυρήνας σαράντα ετών θεατρικής έρευνας, όπου ο Βέλγος καλλιτέχνης επιχειρεί να αποτυπώσει κάτι από τη μέθοδό του, ή μάλλον – όπως ο ίδιος προτιμά να λέει- από τις «κατευθυντήριες γραμμές» του που διατρέχουν ολόκληρη τη ζωή και τη σκηνική του πράξη. Το βιβλίο, έχει ήδη μεταφραστεί σε εννέα γλώσσες, κυκλοφορεί σε 15 χώρες ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη μεταφράσεις σε ακόμη τέσσερις χώρες.
Απευθυνόμενος τόσο σε επαγγελματίες του θεάτρου – ηθοποιούς, χορευτές, περφόρμερ – όσο και σε ένα ευρύτερο κοινό θεατρόφιλων, ο Γιαν Φαμπρ ανοίγει ένα παράθυρο στον αθέατο κόσμο της προετοιμασίας, αποκαλύπτοντας πώς γεννιέται η σκηνική πράξη πριν από την παράσταση. Για τους ερμηνευτές, λειτουργεί ως ένα βιβλίο-εργαλείο: ένας οδηγός ασκήσεων και σωματικής πειθαρχίας που δείχνει βήμα προς βήμα πώς η τέχνη μπορεί να μετρηθεί με τα όρια και τις αντοχές του ανθρώπινου σώματος.
Στα πρώτα κιόλας λεπτά της συνάντησης, ο λόγος του Φαμπρ ξετυλίγεται ανεμπόδιστος, γενναιόδωρος. Μιλά για τη νύχτα, για το χαρτί, για την ακινησία και τη σιωπή πριν από τη δημιουργία. «Τη νύχτα, όταν είμαι μόνος, παίρνω χαρτί και στυλό και νιώθω ότι μπορώ να φτιάξω τα πάντα», λέει.
«Οι καλύτερες δουλειές μου είναι ίσως οι ουτοπικές, εκείνες που δεν μπόρεσα ποτέ να πραγματοποιήσω. Υπάρχει ακόμη αυτή η απίστευτη λαχτάρα και περιέργεια να δημιουργώ, να κάνω πράγματα που μοιάζουν αδύνατα. Τα αδύνατα πράγματα δεν είναι ποτέ πραγματικά αδύνατα· γεννιούνται μέσα από τα όνειρα. Αλλά τη νύχτα, όταν είμαι μόνος με χαρτί και στυλό, μπορώ να μετατρέψω ένα τετράγωνο σε ιπτάμενο χαλί. Πάνω στο χαρτί, όλα είναι δυνατά. Δυστυχώς στην πράξη – όταν αρχίζεις να φτιάχνεις μια εγκατάσταση, ένα γλυπτό, μια περφόρμανς – έρχεσαι αντιμέτωπος με πραγματικούς περιορισμούς: τα χρήματα, τους προϋπολογισμούς, την οργάνωση. Κι όμως, πάντα ξεκινάς από το αδύνατο. Αυτή είναι η ομορφιά και η απίστευτη ελευθερία του να γράφεις και να σχεδιάζεις: δεν κοστίζει τίποτα, κι όμως περιέχει τα πάντα. Όταν γράφω, σχεδιάζω· κι όταν σχεδιάζω, γράφω. Όλα γίνονται στο χέρι. Αυτό έχει μια αισθησιακότητα, μια σωματική σχέση με τα υλικά – τη στιγμή που το μελάνι αγγίζει το χαρτί. Είναι μια δοκιμή, μια αναζήτηση».
Η σχέση του με την τεχνολογία ανύπαρκτη. «Δεν είχα ποτέ κινητό τηλέφωνο. Έχω έναν υπολογιστή, αλλά τον χρησιμοποιώ μόνο για να βλέπω Netflix. Ό,τι δημιουργώ βγαίνει από τα χέρια μου – στυλό, χαρτί, μολύβια», θα πει στην πρώτη κιόλας ερώτηση που θα μοιραστούμε. Χειμαρρώδης και αποκαλυπτικός.
Ο Θεόδωρος Τερζόπουλος, που προλογίζει την ελληνική έκδοση, γράφει πως «ο Φαμπρ αναζητά το απρόβλεπτο, το παράδοξο, και ανακαλύπτει μέσα στο σώμα αποθέματα εσωτερικής ενέργειας, ψυχοσωματικών λειτουργιών, το αρχετυπικό σώμα. Παρουσιάζει το άρρητο και αρνείται να το τιθασεύσει. Είναι υπηρέτης της ομορφιάς του πρωτογενούς και ατίθασου υλικού».
Η φράση αυτή περιγράφει απόλυτα το νέο βιβλίο του: μια ποιητική και σωματική παιδαγωγική της σκηνής, που δεν μπορεί να διδαχθεί παρά μόνο να βιωθεί. «Η νύχτα είναι ο χώρος όπου όλα μπορούν να συμβούν. Εκεί γεννιούνται οι πιο ουτοπικές σκέψεις, οι πιο παράλογες επιθυμίες, οι πιο αληθινές εικόνες. Από αυτή τη νύχτα γεννήθηκε και το βιβλίο μου».
Το βιβλίο στο οποίο δούλεψε ο Γιαν Φαμπρ χρειάστηκε πάνω από δέκα χρόνια για να ολοκληρωθεί. Γράψιμο, σβήσιμο, ξαναγράψιμο, αμφισβήτηση, επικύρωση – «μια διαδικασία που δεν τελειώνει ποτέ», όπως λέει ο ίδιος. Το συνέγραψε μαζί τον Λικ Φαν ντεν Ντρις (δραματουργός και θεατρολόγος στο Πανεπιστήμιο της Αμβέρσας) και με τρεις από τους βασικούς του ερμηνευτές, ανθρώπους που συνεργάζονται μαζί του για περισσότερα από είκοσι πέντε χρόνια. «Ήθελα να είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο, ακόμη και επιστημονικό», εξηγεί.
Η ομάδα συνεργάστηκε με το Πανεπιστήμιο της Αμβέρσας, στο Εργαστήριο όπου όλες οι ασκήσεις μετρήθηκαν με αισθητήρες στο σώμα των ηθοποιών. Κατέγραψαν πώς αντιδρούσε το σώμα – οι νεφροί, η καρδιά, το αίμα, οι μύες. «Ήταν μια επιστημονική προσέγγιση», λέει, «γιατί ήθελα να δώσω στο θέατρο μια βάση. Όπως κάποτε ο Γκροτόφσκι ή ο Πήτερ Μπρουκ, αλλά με έναν τρόπο που να αντέχει στο σήμερα». Οι ασκήσεις και οι αυτοσχεδιασμοί του Φαμπρ δεν βασίζονται στη μίμηση· δεν μπορούν να εκτελεστούν «όπως όπως». Είναι η δική του εσωτερικότητα που εξωτερικεύεται, μια ενέργεια που περνά στο σώμα του περφόρμερ και το μεταμορφώνει. Οι ηθοποιοί της ομάδας Troubleyn είναι αυτόνομες προσωπικότητες, αλλά και κομμάτια του ίδιου του δημιουργού – προεκτάσεις του νου και των φαντασιώσεών του. «Ο εγκέφαλος είναι το πιο αισθησιακό μέρος του σώματος», λέει, «εκεί γεννιούνται όλα: οι πιο αλλόκοτες φαντασιώσεις, οι πιο ριζοσπαστικές ιδέες, οι πιο απίστευτες παραστάσεις».
Ο Richard Schechner, στην εισαγωγή του, σημειώνει: «Το θέατρο του Γιαν Φαμπρ γνωρίζει πως δεν χρειάζεται πολλά· έναν χορό, έναν ηθοποιό, ένα κοινό. Όλα τα υπόλοιπα συμβαίνουν στη φαντασία. Είναι απαραίτητο η φαντασία των θεατών να τεθεί σε λειτουργία· εκεί βρίσκεται όλο το μυστικό του θεάτρου. Όποιος μπορεί να την εξάπτει, αγγίζει και την καρδιά».
Στο βιβλίο, το σώμα είναι οδηγός και δάσκαλος. Καθώς μιλά, ο Φαμπρ επιστρέφει συχνά στη λέξη curiosity. «Δεν είμαι δάσκαλος», λέει. «Είμαι ένας αιώνιος μαθητής. Όταν νομίζεις ότι γνωρίζεις, έχεις τελειώσει. Κάθε μέρα ξαναχτίζω τον ίδιο τοίχο, και πάλι από την αρχή. Η περιέργεια είναι το μόνο που κρατά το σώμα ζωντανό».
Troubleyn: «Οι Πολεμιστές της Ομορφιάς» και το Φεστιβάλ στο Μιλάνο
Η Troubleyn / Jan Fabre είναι η θεατρική ομάδα του Βέλγου δημιουργού – ένα καλλιτεχνικό εργαστήριο που εδώ και τέσσερις δεκαετίες αποτελεί σημείο αναφοράς στην ευρωπαϊκή και διεθνή θεατρική ιστορία. Από τα τέλη της δεκαετίας του ’70, ο Φαμπρ παρουσιάζει το έργο του στα σημαντικότερα θέατρα του κόσμου. Η μοναδική θέση του στον δυτικό θεατρικό κανόνα επιβεβαιώθηκε πρόσφατα με τη συμπερίληψή του στη σειρά The Great European Stage Directors, υπό την επίβλεψη του θεατρολόγου Σάιμον Σέπερντ, μια οκτάτομη έκδοση που ξεκινά με τον Στανισλάφσκι και ολοκληρώνεται με τον Γιαν Φαμπρ, πλάι στους Πίνα Μπάους και Ρομέο Καστελούτσι.
Το θέατρο του Φαμπρ είναι πολύμορφο: μεγάλα ομαδικά έργα, αλλά και μονόλογοι ή σόλο που γράφονται πάνω στα σώματα των ερμηνευτών του – όπως λέει ο ίδιος, των «πολεμιστών της ομορφιάς». Σε αυτά τα έργα, οι προσωπικές βιογραφίες των ηθοποιών διαπλέκονται με τις εμμονές του ίδιου, δημιουργώντας ένα πεδίο όπου η τέχνη γίνεται τελετουργία, αντίσταση και ύμνος στη ζωή. Πολλοί από αυτούς τους μονόλογους περιοδεύουν παγκοσμίως, μεταφράζονται σε πολλές γλώσσες και διδάσκονται σε πανεπιστήμια θεάτρου.
Το Φεστιβάλ Φαμπρ στο Μιλάνο, που παρουσιάζεται από το Teatro Out Off μέχρι και το τέλος του μήνα, φέρνει στη σκηνή αρκετούς από αυτούς τους αδημοσίευτους μονόλογους: έργα ποιητικά, τελετουργικά, γεμάτα από τα αρχαία μοτίβα και τα φιλοσοφικά ερωτήματα που στοιχειώνουν το έργο του. Η φετινή διοργάνωση εγκαινιάστηκε με την παγκόσμια πρεμιέρα του έργου La Poésie de la Résistance – Η Ποίηση της Αντίστασης – μια παράσταση που συνοψίζει την ουσία της τέχνης του: την ένωση της σωματικής έκφρασης με την πολιτική και ποιητική πράξη. Στο πρόγραμμα περιλαμβάνονται μία ακόμη παγκόσμια πρεμιέρα του, το Una tribù, ecco quello che sono, με την Irene Urciuoli ενώ επιστρέφουν επίσης στη σκηνή τα I Believe in the Legend of Love με την Ivana Jozić, και Io sono un errore με την Urciuoli. Το φεστιβάλ οργανώνεται σε συνεργασία με ιταλικά ιδρύματα και καλλιτεχνικούς οργανισμούς, και συγκεντρώνει όσους αναζητούν το «αρχετυπικό σώμα» για το οποίο μιλά ο Φαμπρ.
Παράλληλα, διοργανώνει και μια πενθήμερη εντατική εμπειρία όπου νέοι ηθοποιοί, χορευτές και περφόρμερ από όλο τον κόσμο έρχονται σε άμεση επαφή με τη μεθοδολογία του, που φιλοξενείται στο ιστορικό Teatro Out Off, έναν χώρο αφιερωμένο στις πρωτοπορίες από το 1976. Μια εμπειρία που είναι κάτι περισσότερο από ένα σεμινάριο ή masterclass, είναι μια δοκιμασία. Καθημερινά, επί πέντε ή και δέκα ώρες, οι συμμετέχοντες δουλεύουν χωρίς διαλείμματα, βυθισμένοι σε ασκήσεις αναπνοής, ρυθμού, αντοχής και συναισθηματικής μεταμόρφωσης.
Η ηθοποιός Μαριάνθη Κοσκινά, που συμμετείχε στο πρόγραμμα του Φεστιβάλ Φαμπρ στο Μιλάνο, περιγράφει την εμπειρία της με απλότητα και βάθος: «Είναι μια καθαρτική εμπειρία. Κανείς δεν σου υπόσχεται ότι θα γίνεις καλύτερος ηθοποιός. Όμως, όταν ολοκληρώνεις τη διαδικασία, νιώθεις πιο μεγάλος – σωματικά και πνευματικά». Στα λόγια της, συνοψίζεται ίσως ολόκληρη η μέθοδος του Φαμπρ: μια τέχνη που δεν υπόσχεται τεχνική βελτίωση, αλλά διεύρυνση ύπαρξης – εκεί όπου το σώμα και το πνεύμα συναντιούνται μέσα στην πράξη. «Δεν είναι ένα μάθημα που απλώς παρακολουθείς. Είναι μια δοκιμασία. Οι πρόβες κρατούν πέντε, μερικές φορές και δέκα ώρες. Σε προκαλεί να μπεις μέσα του ολόκληρος, να αφεθείς. Κάθε άσκηση είναι σαν αναγέννηση, μια βουτιά στο σώμα και στην ψυχή. Δεν είναι εκπαίδευση, είναι μεταμόρφωση».
Ο νεαρός Matteo Franco, μαθητής του αλλά και γνώστης της ιταλικής έκδοσης, η μητέρα του είναι η εκδότρια, θυμάται: «Αυτό που με εντυπωσίασε είναι πως τίποτα στη μέθοδό του δεν είναι αφηρημένο. Οι ασκήσεις ξεκινούν από την αναπνοή -όχι ως τεχνική, αλλά ως πράξη επίγνωσης. Στην πρώτη φάση θυμάσαι πώς να αναπνέεις· στη δεύτερη, αφήνεις την ανάσα να μεταμορφώσει το σώμα. Ο Φαμπρ μας ζητά να εμπιστευτούμε την αναπνοή μας· όταν το κάνεις το σώμα αρχίζει να γράφει μόνο του».
Η ελληνική έκδοση του βιβλίου θεωρώ ότι είναι μια κίνηση σπάνιας τόλμης και ευαισθησίας. Σε μια εποχή όπου, όπως η ίδια η εκδότρια Πόλα Καπόλα παρατηρεί, «το ενδιαφέρον για τις ανθρωπιστικές επιστήμες έχει μειωθεί δραματικά», η επιλογή να φέρει στην Ελλάδα το έργο του Γιαν Φαμπρ μοιάζει με πράξη πίστης στη γνώση, στο σώμα και στην τέχνη ως εκπαιδευτικά εργαλεία. «Θα ήταν εξαιρετικό», λέει, «βιβλία σαν αυτό να βρίσκονται στις πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες και να αξιοποιούνται ως εργαλεία εκπαίδευσης. Όχι μόνο από ηθοποιούς ή σκηνοθέτες, αλλά από όλους όσοι αναζητούν μια βαθύτερη κατανόηση του ανθρώπινου».
Στον επίλογο του βιβλίου, ο Romeo Castellucci γράφει: «Ο Γιαν ξεκινά πρόβες μέσα στη σκοτεινή νύχτα που πάντα επέβαλε το θέατρο, επειδή τίποτα ποτέ δεν γίνεται, δεν έχει γίνει, δεν θα γίνει. Γι’ αυτό το θέατρό του είναι μια φλόγα που πλήττει στην καρδιά με ένταση ανεξάρτητη από την ιδέα. Αυτό το βιβλίο, που συγκεντρώνει σαράντα χρόνια ασκήσεων και διδασκαλίας, ακούγεται σαν πρόκληση προς όσους πρόκειται να δημιουργήσουν θέατρο, σαν προειδοποίηση: Καείτε μέσα στη μορφή».
«Ένας νέος χώρος ανοίγει μέσα μου»
Πέρα όμως από την αυστηρότητα της δουλειάς, ο Φαμπρ έχει και μια τρυφερή πλευρά. Μιλά με συγκίνηση για τον γιο του, τον μικρό Τζάνγκο Τζενάρο, που βαφτίστηκε στη Νάπολη, στον καθεδρικό όπου ο Φαμπρ δημιούργησε ένα μόνιμο έργο. «Όταν γυρίζω σπίτι και μου λέει ‘Μπαμπά, μου έλειψες τόσο πολύ’, νιώθω να μικραίνω. Με αγκαλιάζει, με φιλά, κι η μητέρα του λέει ‘Σε έχει τυλίξει γύρω από το δάχτυλό του’».
Στην ερώτηση αν η έλευση του γιου του τον άλλαξε, σταματά για λίγο. «Για τη ζωγραφική μου, ναι», λέει. «Με έχει εμπνεύσει πολύ. Και μέσα από τα ημερολόγιά μου, γράφω συνέχεια γι’ αυτόν. Μάλιστα, χάρη σε εκείνον, αναπτύσσω τώρα μια νέα άσκηση». Κι ύστερα χαμογελά με εκείνο το χαρακτηριστικό, σχεδόν παιδικό βλέμμα του. «Ίσως, ναι… ίσως αυτό που αλλάζει είναι η τρυφερότητα. Όταν γίνεσαι πατέρας, ανοίγει ένας καινούριος χώρος μέσα σου. Είμαι τόσο ερωτευμένος με αυτό το μικρό παιδί, τόσο ερωτευμένος με τον γιο μου. Είναι μια νέα, πραγματικά περιοχή, γεμάτη συναισθήματα αγάπης που δεν ήξερα ότι είχα μέσα μου».
Σιωπά για λίγο, σαν να ξαναβιώνει τη στιγμή. «Είναι το πρώτο μου παιδί. Δεν ήμουν ποτέ παντρεμένος, αλλά ζω με τη σύντροφό μου δεκαπέντε χρόνια, και τώρα έχουμε αυτό το παιδί μαζί. Είναι κάτι που δεν είχα ζήσει ποτέ στη ζωή μου. Χθες πέταξα πίσω στο σπίτι μόνο και μόνο για να τον δω. Ήρθε τρέχοντας και μου είπε: “Μπαμπά, μου έλειψες τόσο πολύ.” Και τότε… νιώθω να μικραίνω. Είναι απίστευτο.». Ο μικρός ακούει κάθε βράδυ ελληνική μυθολογία, από βιβλία που του χάρισε η Κατερίνα Κοσκινά, εικαστικός και φίλη του για περισσότερα από 30 χρόνια. «Όταν τον ρωτώ για τον Αχιλλέα, μου λέει: “Αυτά τα έγραψε η Κατερίνα!” Για τον γιο μου, η Κατερίνα είναι η δημιουργός της ελληνικής μυθολογίας», λέει χαμογελώντας.
Πριν φύγουμε, δεν θα κάνει αποκαλύψεις για τα επόμενα σχέδιά του. Το μόνο που αφήνει να εννοηθεί είναι ότι κάτι ετοιμάζει – και πως, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, η Ελλάδα βρίσκεται μέσα στα πλάνα του. Φεύγοντας, κρατώ στα χέρια μου το αντίτυπο του βιβλίου του. Το ξεφυλλίζει για λίγο, μετά σηκώνει το βλέμμα του και χαμογελά. Με τον στυλό του γράφει στην πρώτη σελίδα, με τα χαρακτηριστικά του γράμματα: «Στην Πέπη. Να υπηρετείς πάντα την ομορφιά».
Ο Γιαν Φαμπρ παρουσίασε το βιβλίο του την επόμενη ημέρα σε μια ειδική εκδήλωση στο χώρο του Θέατρου Τέχνης – Κάρολος Κουν. Υπεύθυνοι της οργάνωσης ήταν οι Εκδόσεις Νήσος και η ΑΜΚΕ ΠΟΛΙΤΕΣ
