«Στην καρδιά μιας λευκής παιωνίας δεν υπάρχει χρώμα
Μόνο η ανάμνηση ενός χρώματος
Δεν υπάρχει άρωμα,
Μόνο η ανάμνηση ενός αρώματος»
«Εκατό φράσεις για βεντάλιες» –Paul Claudel
Από μια σχισμή της θερινής θεατρικής μας πραγματικότητας που συνήθως μονοπωλεί το Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου και, στο πλαίσιο του εορτασμού του 2024 ως «Έτος Πολιτισμού και Τουρισμού Ελλάδας – Ιαπωνίας», εισχώρησε ένας παλαιός αλλά ακμαίος παραστατικός κόσμος γεμάτος παράξενους ήχους, εκκωφαντικά χρώματα, με μεγαλοπρεπείς κινήσεις και έννοιες σπάνιας ποιητικότητας και συναισθηματικής λεπτότητας. Για μία και μόνη θερινή νύχτα, στο κέντρο μιας αποπνικτικής από τη ζέστη Αθήνας είχαμε την τύχη να αποκαλυφθεί μπροστά στα μάτια μας ένας φασματικός, τελετουργικός θεατρικός κόσμος-αυτός του θεάτρου Νοh- που διασχίζοντας τον χρόνο κουβαλά στους ώμους του αιώνες ιερής παράδοσης. Οικοδεσπότης αυτής της ξεχωριστής βραδιάς το Εθνικό Θέατρο της Ελλάδας που φιλοξένησε το απόκοσμο θέαμα στο «Σχολείον της Αθήνας – Ειρήνη Παπά».
Για αυτό το σαγηνευτικό, αλλά αινιγματικό θεατρικό σύμπαν μας μίλησε ο μεγάλος δάσκαλος και διευθυντής του Yamamoto Noh Theatre ,ο κ. Akihiro Yamamoto που μας παραχώρησε μια συνάντηση μια ημέρα πριν τη μοναδική παράσταση στην Ελλάδα με δυο έργα που είχαν τον τίτλο: «Η επιστροφή μιας ψυχής» και «Η Πέτρινη γέφυρα». Η προθυμία του να μας μιλήσει, παρά το έντονο πρόγραμμά του, ήταν για εμάς χαρά και τιμή. Μας δέχτηκε φορώντας ένα παραδοσιακό κιμονό, και μας εντυπωσίασε η γαλήνη του προσώπου του και ο πλήρης (αυτο)έλεγχος του σώματός του. Συχνά έμοιαζε με μια αγαλμάτινη μορφή βγαλμένη από τον μύθο.
Θα είχατε την καλοσύνη κ.Yamamoto να μας ξεναγήσετε στα έργα της παράστασης του Yamamoto Noh Theatre που θα δούμε στο πλαίσιο του εορτασμού του 2024: Έτος Πολιτισμού και Τουρισμού Ελλάδας – Ιαπωνίας, και που φιλοξενείται από το Εθνικό θέατρο της Ελλάδας καθώς και για την μεγάλη παράδοση αυτού του σημαντικού είδους θεάτρου ;
Η βασική ιδέα της περιοδείας μας είναι ότι οι παραστάσεις μας τιμούν ορισμένες επετείους στις διπλωματικές σχέσεις ανάμεσα στις σχέσεις των χωρών που διεξάγονται οι παραστάσεις και της Ιαπωνίας. Αποφασίσαμε, λοιπόν, να συνδυάσουμε την αρχαία πλευρά του Noh με τη σύγχρονη πλευρά του, καθώς είναι ακόμα μια ζωντανή παραστατική τέχνη. Έτσι για το εορταστικό κομμάτι διαλέξαμε ένα έργο του Noh που ονομάζεται «Η πέτρινη γέφυρα» και παρουσιάζεται κατά τη διάρκεια εορταστικών τελετών και ένα σύγχρονο έργο που συνέθεσα και έγραψα πρόσφατα ο ίδιος, -γεγονός σχετικά σπάνιο στην ιστορία του Noh- καθώς πρόκειται για μια αρχαία μορφή τέχνης. Ήθελα να το μοιραστώ με το ελληνικό κοινό αλλά και με το κοινό της Ρουμανίας, της Βουλγαρίας και της Τουρκίας.
Νομίζω ότι το θέμα του έχει να κάνει με τη συνάντηση της ψυχής ενός νεκρού παιδιού με τον πατέρα του.
Μία από τις βασικές ιδέες του Ιαπωνικού Βουδισμού είναι ότι η ψυχή δεν πεθαίνει μετά τον θάνατο, αλλά μεταφέρεται σε κάποιο άλλο έμψυχο ον. Έτσι, η ψυχή πάντα πηγαίνει κάπου. Σε κάποιας μορφής μετενσάρκωση. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας πέθανε ένας φίλος μου από covid και αποφάσισα να βάλω τα συναισθήματά μου σε αυτό το έργο. Ως μια πεποίθηση ότι ο θάνατος δεν είναι το τελικό στάδιο στην ανθρώπινη ζωή. Το αντιμετωπίζω, λοιπόν, ως ένας πατέρας που συναντά την ψυχή του γιου του σε μια νέα μορφή.
Αρχικά να σας εκφράσω τα συλλυπητήρια μου για τον χαμό του φίλου σας. Και να σας πω ότι είναι βαθιά συγκινητικό να μεταφέρεις τα προσωπικά σου συναισθήματα σε ένα είδος θεάτρου/έργου το οποίο θα αφορά πια περισσότερο κόσμο.
Ένας από τους στόχους μου είναι να παρουσιάσω το θέατρο Noh με έναν τρόπο που το ευρωπαϊκό κοινό εύκολα να μυηθεί στην έκφραση και στη παρουσίασή του. Το Noh είναι μία πολύ αρχαία παραστατική τέχνη. Έτσι παρουσιάζω παραδοσιακές παραστάσεις, αλλά δημιουργώ και καινούργιες για να κρατήσω την τέχνη ζωντανή.
Από ό,τι καταλαβαίνω αποτελείτε έναν πολιτισμικό πρέσβη της Ιαπωνικότητας και της Ιαπωνίας στον Δυτικό κόσμο. Αυτό που θα ήθελα να ρωτήσω είναι την ανταπόκριση του κοινού με διαφορετικές κουλτούρες. Δηλαδή, ακούσαμε ότι πήγατε Ρουμανία, Βουλγαρία, Τουρκία. Πώς αισθάνεστε την πρόσληψη του κοινού σε διαφορετικές χώρες και ποια η ανταπόκριση από το ελληνικό κοινό;
Νιώθω ότι σε όλες τις χώρες που έχουμε επισκεφτεί μέχρι στιγμής το κοινό είναι εξαιρετικά ανοιχτό στην τέχνη μας και την προσλαμβάνει ως κάτι πολύ σπάνιο. Σαν μία μοναδική ευκαιρία να εκπαιδευτεί. Όχι να ψυχαγωγηθεί αλλά να εκπαιδευτεί. Καταλαβαίνω και αισθάνομαι ότι το κοινό κάθε χώρας προσλαμβάνει την τέχνη μας με τον δικό του τρόπο και αυτό είναι πραγματικά πολύ καλό, άλλωστε αυτός είναι και ο βασικός στόχος της τέχνης μας. Όσον αφορά στο ελληνικό κοινό, συχνά το θέατρο Noh συγκρίνεται με την αρχαία τραγωδία και καταλαβαίνω ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα με μεγάλη ιστορία. Παρ’ όλα αυτά η αρχαία τραγωδία είναι μια πολύ παλιά μορφή τέχνης. Φαίνεται να υπάρχει από πολύ παλιά στην ιστορία ,ενώ το Νoh δημιουργήθηκε μόνο πριν 7 αιώνες, οπότε σε σχέση με την Αρχαία τραγωδία είναι αρκετά καινούργιο. Η παράδοση του έχει μείνει «αγνή» μέχρι τώρα. Θα ήθελα λοιπόν το ελληνικό κοινό να καταλάβει το Noh όχι μόνο σαν κάτι που δημιουργήθηκε σε έναν κόσμο πολέμου, -με τους Σαμουράι που ήταν η πιο υψηλή τάξη- αλλά πώς ανθίζει και στο τώρα από ένα κοινό που ζει σε συνθήκες ειρήνης. Αναρωτιέμαι, ωστόσο, για την ανταπόκριση του ελληνικού κοινού.
Πραγματικά έχουν πολλά κοινά με το αρχαίο δράμα. Κυρίως την τελετουργία, τη θρησκευτική ρίζα, την αφηγηματικότητα, τη χρονικότητα και τον χορό. Επομένως μπορεί να υπάρχει μια πιο άμεση βάση κυτταρικής πρόσληψης λόγω της πολιτισμικής μνήμης;
Ναι, υπάρχει μια γενετική πολιτιστική μνήμη, όπως είπατε, αλλά η ιαπωνική κουλτούρα διαφοροποιείται στην αντιμετώπιση του κλασικού και του αρχαίου κόσμου της, από ό,τι η δική σας. Για παράδειγμα τα αρχαία Ελληνικά κτήρια στην Ελλάδα είναι φτιαγμένα από πέτρα και παραμένουν για χρόνια χωρίς να χρησιμοποιούνται και γίνονται μνημειακοί χώροι. Στην Ιαπωνία, η ανανέωση είναι μέρος της προσέγγισης των αρχαίων χρόνων. Για παράδειγμα τα κτήρια στην Ιαπωνία είναι φτιαγμένα από ξύλο. Υπάρχουν πολλά παλιά κτήρια και υπάρχει πάντα κάτι που πρέπει να αλλάξει. Έτσι δεν υπάρχει ούτε ένα κομμάτι που να παραμένει ίδιο από τα αρχαία χρόνια. Κατά τη διάρκεια των ετών αλλάζουμε ό,τι χρειάζεται αλλά ακόμα είναι ένα αρχαίο κτήριο, έτσι όλες οι παραστάσεις μας και οι εικαστικές μας τέχνες διατηρούν τον πυρήνα της αναγέννησης στο ιστορικό και το κλασικό. Είναι ένα είδος μεταδιδόμενης τέχνης στην Ιαπωνία.
Θα ήθελα λίγο να μας μυήσετε σε αυτήν την παλιά τέχνη. Από ό,τι ξέρω υπάρχουν πέντε οίκοι που επιτρέπεται να συνεχίσουν το θέατρο Νοh εδώ και αιώνες και να ρωτήσω πώς ένα παιδί ή ένας άνθρωπος εκπαιδεύεται σε αυτό;
Δεν είμαι σε θέση να μιλήσω για αυτό επειδή κάθε σχολή έχει ένα άτομο που είναι ο αρχηγός/διευθυντής της σχολής και μόνο αυτός μπορεί να αποφασίσει ποιος μπορεί να φοιτήσει/εκπαιδευτεί και ποιος όχι. Οι συνθήκες εξαρτώνται από τη σχολή, κάθε σχολή έχει διαφορετικές συνθήκες.
Για τη δική σας σχολή;
Στoν δικό μας οίκο, ο πατέρας μου ήταν ηθοποιός του Noh, ο παππούς μου ήταν και εκείνος ηθοποιός του Noh έτσι ,όπως ήταν φυσικό, μπήκα στον κόσμο του Noh και ξεκίνησα να παίζω από την ηλικία των τριών ετών. Αλλά υπάρχουν κι άλλοι τρόποι που άνθρωποι εκτός των οικογενειών του Noh μπορούν να μπουν στον κόσμο αυτό. Ο καθένας μπορεί να γίνει ηθοποιός του, αρκεί να δεχτεί την ευθύνη. Πρέπει όμως, να δείξει σεβασμό απέναντι στην τέχνη και υπευθυνότητα απέναντι στην ευρύτερη οικογένεια που είναι η σχολή.
Να ρωτήσω τι κάνατε τριών χρονών επί σκηνής. Ποιος ήταν ο ρόλος;
Δεν το θυμάμαι καθόλου. Αλλά θυμάμαι ότι επειδή μου άρεσε να παίζω ως παιδί, η μαμά μου με φώναζε και μου έλεγε «Έλα να κάνεις ένα μάθημα με τον πατέρα σου» και μετά από κάθε μάθημα συνήθιζε να μου δίνει κάποιες λιχουδιές. Έτσι ήμουν πραγματικά χαρούμενος, επειδή μετά από κάθε μάθημα Noh ήξερα ότι θα πάρω κάποια λιχουδιά. Αλλά σταδιακά αυτό μετατοπίστηκε από τη χαρά και τον ενθουσιασμό για τις λιχουδιές στη χαρά και την ικανοποίηση να βλέπω το κοινό και την ανταπόκριση στην παράστασή μου. Υπάρχει μια μεγάλη διαδρομή ζωής από το ένα ερέθισμα στο άλλο.
Ποιοι αποτελούν την «οικογένεια» του Yamamoto Νοh Theatre; Ποια είναι η ιεραρχία;
Η σχολή που εκπροσωπώ εγώ λέγεται Kanze. Είναι η πιο παλιά σχολή, επειδή προέρχεται από τον πατέρα του Noh τον Jeami και τον Kanami. Υπάρχει λοιπόν κληρονομιά, κατά κάποιον τρόπο ,αλλά δεν μπορώ να μιλήσω ακριβώς για ιεραρχία, γιατί δεν υπάρχει κάτι τέτοιο στο Noh. Στην αρχαιότητα υπήρχαν διαφορετικοί θίασοι και αγωνίζονταν για τα βραβεία. Οπότε αυτοί οι διαφορετικοί θίασοι εξελίχθηκαν στους πέντε οίκους που υπάρχουν σήμερα. Αλλά δεν μπορώ να πω ποια είναι η πιο σημαντική σχολή. Σίγουρα ,όμως, μπορώ να πω ότι είμαστε η μεγαλύτερη σχολή αυτή τη στιγμή.
Μέσα στην οικογένεια μιας σχολής, ποια είναι η οργάνωση και ποια είναι τα μέλη;
Δεν είναι πολύ οργανωμένο. Δεν υπάρχει ακριβώς κάτι τέτοιο. Αρχικά να πούμε ότι πρωτίστως είναι ένας βαθιά πνευματικός χώρος. Κάθε μέλος έχει τη δική του θέση και υπόσταση και φυσικά το δικαίωμα να κάνει παραστάσεις. Για παράδειγμα το Yamamoto Noh Theatre μέσα από τη σχολή Kanze είναι η πιο ενεργή ομάδα εκτός Ιαπωνίας. Έτσι κάθε μέλος έχει τη δυνατότητα -αρκεί ,βέβαια, να έχει και την έγκριση του διευθυντή της σχολής- να οργανώσει παραστάσεις και να προσλάβει καινούρια μέλη σε αυτές.
Και τα μέλη είναι ηθοποιοί; μουσικοί; Τι καλλιτέχνες;
Εγώ εκπροσωπώ τη σχολή Kanze που ειδικεύεται στον ρόλο “shite” που είναι ο βασικός ρόλος, ο πρωταγωνιστικός ρόλος σε κάθε έργο. Ο βασικός ρόλος μπορεί να είναι και ο χορός, είναι και αυτός μέσα στις δεξιότητες του ρόλου “shite”. Πέρα από αυτό υπάρχει ο ρόλος “waki” που είναι ο δεύτερος ρόλος σε κάθε έργο και στην εκμάθησή του ειδικεύεται άλλος οίκος θέατρου Νοh. Yπάρχουν οι μουσικοί τεσσάρων οργάνων που το καθένα έχει δική του σχολή. Οπότε υπάρχουν διαφορετικές σχολές που ενώνονται πάνω στη σκηνή. Δεν υπάρχουν τακτικές παραστάσεις. Κάθε παράσταση είναι για μία φορά και τα ίδια μέλη μπορεί να μην ξανασυναντηθούν στη σκηνή. Έτσι είναι η διαδικασία. Ο κάθε ένας είναι από διαφορετική σχολή και μόνο για μία παράσταση.
Έχω την αίσθηση ότι πριν ανεβείτε στη σκηνή τελείτε μια τελετή κάθαρσης από όλα αυτά που μας «λερώνουν» στην καθημερινότητα. Ισχύει αυτό;
Η τελετή που κάνουμε πριν από κάθε παράσταση είναι πολύ απλή: υποκλινόμαστε πριν χρησιμοποιήσουμε τα θεατρικά αντικείμενα, κυρίως τη μάσκα που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά. Έτσι πριν βάλουμε τη μάσκα υποκλινόμαστε σε αυτήν, επειδή πιστεύουμε ότι υπάρχει ένα πνεύμα που ζει μέσα της: το πνεύμα αυτού που έχει χρησιμοποιήσει τη μάσκα, επίσης αυτού που την έχει δημιουργήσει καθώς και τα πνεύματα όλων των προγόνων μας που την έχουν χρησιμοποιήσει πριν από εμάς. Υποκλινόμαστε με ευγνωμοσύνη πριν την φορέσουμε και όταν την βγάζουμε υποκλινόμαστε άλλη μία φορά. Αυτή είναι η τελετή που κάνουμε πριν και μετά από κάθε παράσταση.
Αυτό είναι πάρα πολύ όμορφο. Πολύ συγκινητικό. Η Ιαπωνία συνεχίζει να διατηρεί την παράδοσή της ενεργή και ταυτόχρονα βρίσκεται στην αιχμή της τεχνολογίας του μεταψηφιακού κόσμου. Πώς διατηρείται η ισορροπία στην καθημερινότητα;
Πιστεύω ότι το πράγμα για το οποίο μιλάτε είναι η ψηφιακή κοινωνία από τη μία πλευρά και η αναλογική κοινωνία από την άλλη. Ο ψηφιακός κόσμος μπορεί εύκολα να αντικατασταθεί. Ο αναλογικός όμως είναι ένας και μοναδικός. Πιστεύουμε ότι το θέατρο Νοh, είναι μια τέχνη που υπάρχει στον αναλογικό κόσμο. Είμαστε ένα είδος ανακούφισης των ανθρώπων που έχουν κουραστεί από τον ψηφιακό κόσμο. Μεγάλο κομμάτι των θεατών μας δραστηροποιούνται επαγγελματικά στην ψηφιακή κοινωνία και έρχονται για να ζήσουν μια εμπειρία τέχνης στον αναλογικό κόσμο και το αγαπούν πολύ. Έρχονται σε επαφή με κάτι μοναδικό που δεν μπορεί να αντικατασταθεί εύκολα.
Μπορείτε να μας πείτε το αγαπημένο σας μέρος στη γη. Ένα μέρος που σας δημιουργεί γαλήνη. Ένα αγαπημένο ρητό που σας αγγίζει και έναν μικρό ιαπωνικό μύθο.
Το αγαπημένο μου μέρος είναι, όπου είναι ο σκύλος μου. Αγαπώ πολύ τον σκύλο μου.
Ποιο είναι το όνομά του;
Μέσι.
Υπάρχει κάποια σημασία του ονόματος στα Γιαπωνέζικα;
Όχι, είναι από τον ποδοσφαιριστή. Τον Μέσι. (γέλια από όλους) Αυτό είναι το ένα.
Για το ρητό: Είμαστε μαζί αλλά επίσης αγωνιζόμαστε και μαζί.
Όσο για τον μύθο… Πρόσφατα δημιούργησα ένα νέο έργο, πριν από πέντε χρόνια. Είναι βασισμένο στον μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης, επειδή υπάρχει σχεδόν ο ίδιος μύθος στην ιαπωνική μυθολογία. Ήρωες του μύθου δύο θεότητες: ο Ιζανάκι και η Ιζανάμι. Η Ιζανάμι, πέθανε και πήγε στον κάτω κόσμο και έγινε η θεότητά του και ο Ιζανάκι πήγε να την ψάξει και να τη φέρει μαζί του στον κόσμο των ζωντανών. Εκείνη του είπε «Μη με κοιτάς, θα έρθω έξω μαζί σου αλλά όσο θα περπατάω πίσω σου, δεν πρέπει να με κοιτάς». Εκείνος εν τέλει κοίταξε και είδε ότι το σώμα της είναι σαπισμένο γεμάτο σκουλήκια και τρόμαξε και έφυγε, εκείνη τότε έστειλε τους δαίμονές της πίσω του. Εκείνη παρέμεινε η θεά του κάτω κόσμου και εκείνος έγινε ο θεός του δικού μας κόσμου, του κόσμου των ζωντανών.
(Ευχαριστούμε για την ευγενική συνεργασία την Ιαπωνική Πρεσβεία, ιδιαίτερα το Τμήμα Πολιτισμού και την κ. Κόλλια.)
(Θερμές ευχαριστίες στην δρ. Θεατρολογίας κ. Ευδοκία Δεληπέτρου για τη συμβολή της. Καθώς και τις κυρίες Κ.Κωστάκου και Δ.Νικητοπούλου για την τεχνική υποστήριξη).
