Τόσοι και τόσοι σπουδαίοι συγγραφείς έχουν αφιερώσει έργα τους για να αποτυπώσουν τι σήμαινε για ολόκληρη την Ευρώπη η κατάρρευση της αυστρουγγρικής αυτοκρατορίας μετά τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο, τόσο κοινωνικά όσο και πολιτικά, ψυχολογικά, πολιτισμικά. Ο λόγος ήταν ότι αυτή η πτώση σηματοδοτούσε και το τέλος μιας εποχής και παράλληλα την είσοδο σε μια νέα τάξη πραγμάτων. Αυτό το τελευταίο ουσιαστικά απομεινάρι των αυτοκρατοριών και της συνύπαρξης ενός μωσαϊκού λαών έδινε οριστικά τη θέση του στην επικράτηση του εθνικισμού, αλλά και υπογράμμιζε μια οριστική αλλαγή της σκυτάλης σε ένα ευρύτερο πεδίο αξιών, αρχών, κοινωνικών δομών, φιλοσοφικών αντιλήψεων και συμβόλιζε ουσιαστικά και το τέλος αυτής της αφηρημένης πολιτισμικής οντότητας που αποκαλείται Mitteleuropa.
Βέβαια, δεν είναι και τόσο ακριβές να αποκαλέσουμε τον Γκρέγκορ φον Ρετσόρι ως τέκνο της αυστρουγγρικής παράδοσης, ούτε και την πόλη στην οποία μεγάλωσε και στην οποία αφιερώνει το εν λόγω μυθιστόρημα είναι μια τυπική πόλη της αυτοκρατορίας. Βλέπετε το Τσέρνοπολ ήταν μια πόλη που ναι μεν υπήρξε για δύο σχεδόν αιώνες υπό την κυριαρχία των Αψβούργων και μετά το 1918 πέρασε στο ρουμάνικο κράτος, αλλά ήταν ένας τόπος με ψήγματα από αναρίθμητους πολιτισμούς και επιρροές. Από Ρουμάνους και Γερμανούς, Εβραίους και Ουκρανούς, Πολωνούς και Ρώσους, το Τσέρνοπολ (ή Τσέρνοβιτς, σημερινό Τσερνοβτσί καθώς βρίσκεται στη νοτιοδυτική Ουκρανία) ήταν ένα σπάνιο δείγμα της παλιάς ανατολικής Ευρώπης, ένα ιδιαίτερο χωνευτήρι με παράξενη προσωπικότητα. Αλλά η αγάπη του συγγραφέα για αυτό τον τόπο τον οδήγησε στο να του αφιερώσει ένα πληθωρικό μυθιστόρημα. Το Μια ερμίνα στο Τσέρνοπολ λοιπόν, είναι μια ερωτική επιστολή για αυτή την αλλόκοτη πόλη, ένα κύκνειο άσμα για την πρώην αυτοκρατορία, αλλά και πολλά ακόμη. Διότι το μυθιστόρημα του φον Ρετσόρι είναι ένα πολύπλευρο δημιούργημα. Είναι μια καρναβαλική σάτιρα, μια ηθογραφία, ένα πολιτισμικό ντοκουμέντο, μια αυτοβιογραφική μαρτυρία, ένα έργο γύρω από την παιδική ηλικία, μια σπουδή σχετικά με την ίδια την ιστορία, μια μελέτη της διαμόρφωσης της συνείδησης.
Στο επίκεντρο του μυθιστορήματος βρίσκεται ένας δονκιχωτικός χαρακτήρας μιας άλλης εποχής: ο Τίλντι ο «Γερμανός», ένας ουσάρος αξιωματικός που παλιά πολεμούσε για την Αυστρουγγαρία και πλέον πολεμάει για τον ρουμανικό στρατό. Ο Τίλντι είναι λείψανο της ξεπερασμένης πια εποχής της «τιμής», μια εποχής που άντρας δεν επιτρεπόταν να έχει αίσθηση χιούμορ ή αυτοσαρκασμού, αλλά να υπηρετεί αυστηρά τις αξίες με τις οποίες έχει μεγαλώσει χωρίς ποτέ να αμφισβητεί το νόημά τους. Είναι μια ρομαντική φιγούρα που αντιλαμβάνεται τον κόσμο απόλυτα, χωρίς να μπορεί να συλλάβει αποχρώσεις ή να συμβιβαστεί με νέες ιδέες. Δεν είναι λοιπόν παράλογο που η άκαμπτη υπόστασή του τον οδηγεί στο να καλέσει σε μονομαχία τη μισή πόλη και τελικά να καταλήξει στο ψυχιατρείο.
Όμως σε καμία περίπτωση το βιβλίο του Ρετσόρι δεν εξαντλείται στον Τίλντι και την ιστορία του. Απεναντίας, είναι ένα συνονθύλευμα από διαφορετικές ιστορίες και διαφορετικούς χαρακτήρες που στο σύνολό τους διαμορφώνουν το προφίλ της πόλης και της εποχής. Δεν είναι βέβαια όλοι οι χαρακτήρες το ίδιο αξιομνημόνευτοι (ενδεχομένως ούτε και απαραίτητοι), αλλά υπάρχουν μερικοί που αποτελούν χωρίς αμφιβολία έξοχες μυθοπλαστικές δημιουργίες, όπως για παράδειγμα η υπέροχη φιγούρα του έπαρχου Ταρανγκολιάν. Ο εν λόγω έπαρχος της πόλης είναι μια ευφυέστατη πληθωρική φιγούρα με αντισυμβατική οξύνοια που φέρνει λίγο στον Φάλσταφ αλλά σε μια πολύ πιο σοφιστικέ και αστική εκδοχή, και ο οποίος χρησιμοποιείται από τον Ρετσόρι σαν ένας μόνιμος σχολιαστής της ζωής στο Τσέρνοπολ. Το ίδιο ισχύει και για μια σειρά από δευτερεύοντες χαρακτήρες που πλαισιώνουν την κύρια κλωστή της αφήγησης.
Από την άλλη, το μυθιστόρημα είναι σαφώς και μια ιμπρεσιονιστική ματιά στην παιδική ηλικία και τη σταδιακή ωρίμανση μέσα από την αποκαθήλωση διαδοχικών πέπλων αθωότητας. Η αφήγηση του Ρετσόρι είναι σε πρώτο πρόσωπο (αν και θα μπορούσε κάποιος να το χαρακτηρίσει και πρώτο πληθυντικό, αφού το «εμείς» στην προκειμένη περίπτωση αναφέρεται στον ίδιο και τα αδέλφια του που βιώνουν μαζί, σαν μία ενιαία συνείδηση τα γεγονότα της αφήγησης.
Η Ερμίνα λοιπόν είναι μια πλούσια τοιχογραφία, ένα πολυεπίπεδο έργο που καταφέρνει να πιάσει τον παλμό μιας εποχής στο μεταίχμιο ριζικών αλλαγών. Το βιβλίο το διάβασα την περίοδο των γιορτών ενώ είχε ήδη δημοσιευτεί η λίστα με τα βιβλία της χρονιάς, αλλιώς θα το είχα συμπεριλάβει και αυτό. Ανεξαρτήτως λίστας όμως είναι ένα έργο που αξίζει την προσοχή των αναγνωστών.
