Στην καρδιά των Βρυξελλών, ένα από τα πιο φιλόδοξα πολιτιστικά εγχειρήματα της Ευρώπης ετοιμάζεται να ανοίξει τις πόρτες του στο κοινό. Το Kanal–Centre Pompidou, ένα νέο πολυεπιστημονικό μουσείο σύγχρονης και μοντέρνας τέχνης έκτασης 40.000 τετραγωνικών μέτρων, φιλοδοξεί να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο του μουσείου στον 21ο αιώνα, λειτουργώντας σαν ένας ζωντανός χώρος διαλόγου.
Το έργο αποτελεί καρπό της συνεργασίας μεταξύ της Περιφέρειας των Βρυξελλών, του Fondation Kanal και του Centre Pompidou του Παρισιού, μίας από τις σημαντικότερες πολιτιστικές οργανώσεις παγκοσμίως. Η συμφωνία που υπεγράφη το 2017 έθεσε τα θεμέλια για τη δημιουργία ενός νέου πολιτιστικού κόμβου που αντλεί από το πνεύμα του Centre Pompidou – τη διεπιστημονικότητα, την κοινωνική ανοιχτότητα και την αρχιτεκτονική τόλμη – ενώ ταυτόχρονα συνομιλεί βαθιά με το πολυπολιτισμικό τοπίο των Βρυξελλών.
Όπως υπογραμμίζει ο Laurent Le Bon, πρόεδρος του Centre Pompidou, το όραμα του ιστορικού ιδρύματος από τη δεκαετία του ’70 υπήρξε εξαρχής «ένα μέρος για όλους», μια ιδέα που διατυπώθηκε από τους αρχιτέκτονες Richard Rogers και Renzo Piano και συνεχίζει να καθοδηγεί τη σύγχρονη του πορεία: «Σήμερα, το Centre Pompidou διανύει μια περίοδο βαθιάς ανανέωσης, με το εμβληματικό του κτίριο στο Παρίσι να προετοιμάζεται για την επαναλειτουργία του το 2030, διατηρώντας την εξωτερική του μορφή αλλά μεταμορφώνοντας πλήρως τους εσωτερικούς του χώρους, με έμφαση στη διαφάνεια, τη ρευστότητα και την εμπειρία του επισκέπτη. Παράλληλα, ο οργανισμός συνεχίζει τη δραστηριότητά του σε διεθνές επίπεδο, με χιλιάδες δανεισμούς έργων ετησίως και συνεργασίες από τη Μάλαγα έως τη Σαγκάη, λειτουργώντας ως ένας από τους πιο ενεργούς πολιτιστικούς φορείς παγκοσμίως. Δεν μεταφέρει απλώς συλλογές, αλλά μοιράζεται το πνεύμα του διαλόγου και της ανταλλαγής με τους συνεργάτες του, στοιχείο που βρίσκεται στον πυρήνα της συνεργασίας με το Kanal».
Το Kanal στεγάζεται στο εμβληματικό πρώην εργοστάσιο και εκθεσιακό χώρο της Citroën, ένα ιστορικό κτίριο της βιομηχανικής κληρονομιάς της πόλης που μεταμορφώθηκε ριζικά μέσα από μια συνεργατική αρχιτεκτονική διαδικασία. Το έργο σχεδιάστηκε από την κοινοπραξία Atelier Kanal, που αποτελείται από τα γραφεία EM2N, noAarchitecten και Sergison Bates. Το αποτέλεσμα είναι ένας ανοιχτός, ευέλικτος χώρος που ενσωματώνει φυσικό φως, διαφορετικές κλιματικές ζώνες και ενεργειακές λύσεις υψηλής βιωσιμότητας, με στόχο ένα μουσείο που λειτουργεί σε διαρκή αλληλεπίδραση με το περιβάλλον.
Στον πυρήνα της φιλοσοφίας του Kanal βρίσκεται η ιδέα του μουσείου ως πεδίου έρευνας και πειραματισμού. Όπως επισημαίνει η καλλιτεχνική διευθύντρια Kasia Redzisz: «Το Ίδρυμα δεν επιδιώκει να παγιώσει αφηγήσεις ή να επιβεβαιώσει καθιερωμένους κανόνες της ιστορίας της τέχνης. Αντίθετα, προτείνει ένα πλαίσιο όπου οι ιστορίες επαναδιαβάζονται, οι συλλογές επανερμηνεύονται και οι σχέσεις ανάμεσα στα έργα, τους καλλιτέχνες και το κοινό παραμένουν ανοιχτές και δυναμικές».
Το Kanal έρχεται να καλύψει ένα σημαντικό θεσμικό κενό στις Βρυξέλλες, μια πόλη με πλούσια καλλιτεχνική παραγωγή αλλά χωρίς μέχρι σήμερα ένα μεγάλο μουσείο αφιερωμένο αποκλειστικά στη σύγχρονη και μοντέρνα τέχνη. Παράλληλα, αξιοποιεί τη γεωγραφική και πολιτική θέση της πόλης στο κέντρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για να αναπτύξει διεθνείς διαλόγους, χωρίς να απομακρύνεται από τις τοπικές καλλιτεχνικές κοινότητες.
Ιδιαίτερο ρόλο στο εγχείρημα παίζει η συνεργασία με το Centre Pompidou, η οποία εκτείνεται έως το 2031. Στο πλαίσιο αυτής της σύμπραξης, θα συνδιοργανώνονται μακροχρόνιες εκθέσεις βασισμένες στη συλλογή του Musée Νational d’Αrt Μoderne, ενώ κάθε χρόνο θα παρουσιάζονται και δύο μεγάλες περιοδικές εκθέσεις αφιερωμένες σε σημαντικές μορφές της μοντέρνας τέχνης. Η συνεργασία δεν αντιμετωπίζεται ως μεταφορά κύρους ή αυθεντίας, αλλά ως ένας διάλογος μεταξύ δύο θεσμών με διαφορετικές ιστορικές και κοινωνικές συνθήκες.
Η συλλογή του Kanal, που ξεκίνησε το 2018, είναι βαθιά ριζωμένη στις Βρυξέλλες και εστιάζει σε σύγχρονες πρακτικές καλλιτεχνών που ζουν και εργάζονται στο Βέλγιο, ενώ παράλληλα ενσωματώνει διεθνή έργα που συνομιλούν με το τοπικό πλαίσιο. Το μουσείο αντιμετωπίζει τη συλλογή ως «σύγχρονη κληρονομιά σε διαμόρφωση», υποστηρίζοντας νέες παραγωγές, αναθέσεις έργων και μακροχρόνιες συνεργασίες με καλλιτέχνες.
Οι εκθέσεις που εγκαινιάζουν το Kanal
Κεντρικό άξονα της συνεργασίας μεταξύ Kanal και Centre Pompidou αποτελεί η παρουσίαση μακροχρόνιων εκθέσεων βασισμένων στη συλλογή του Musée National d’Art Moderne. Η πρώτη από αυτές, με τίτλο A truly immense journey, εγκαινιάζεται τον Νοέμβριο του 2026 και σηματοδοτεί την ουσιαστική μεταφορά του πνεύματος και του εύρους της εμβληματικής παρισινής συλλογής στις Βρυξέλλες.
Η έκθεση λειτουργεί ως ένα εκτεταμένο αφηγηματικό ταξίδι στη μοντέρνα και σύγχρονη τέχνη, αναδεικνύοντας κομβικά έργα και ιστορικές στιγμές που έχουν διαμορφώσει τις καλλιτεχνικές πρακτικές του 20ού και 21ου αιώνα. Παράλληλα, δεν αντιμετωπίζεται ως μια στατική παρουσίαση αριστουργημάτων, αλλά ως μια δυναμική πλατφόρμα επανερμηνείας της συλλογής μέσα στο πολυπολιτισμικό και σύγχρονο πλαίσιο των Βρυξελλών.
Το εναρκτήριο πρόγραμμα εκθέσεων αντικατοπτρίζει πλήρως αυτή τη φιλοσοφία. Ανάμεσα στις σημαντικότερες παρουσιάσεις ξεχωρίζει η έκθεση An Infinite Woman– Black Archives in Two Acts, η οποία εξετάζει πώς οι Mangbetu γυναίκες της βορειοανατολικής Αφρικής λειτούργησαν ως αποικιακό σύμβολο και πώς καλλιτέχνες αφρικανικής καταγωγής επαναδιεκδικούν και ανατρέπουν αυτές τις εικόνες μέσα από σύγχρονες πρακτικές. Η έκθεση συνδυάζει αρχειακό υλικό με έργα σημαντικών καλλιτεχνών όπως οι Faith Ringgold, Carrie Mae Weems και Raphaël Barontini, δημιουργώντας νέες αφηγήσεις γύρω από την ιστορία, τη μνήμη και την ταυτότητα.
Copyright de l’oeuvre / Copyright Artwork : © Anna Maria Maiolino
Copyright de l’oeuvre / Copyright Artwork : © droits réservés
Παράλληλα, η Βελγίδα καλλιτέχνιδα Joëlle Tuerlinckx παρουσιάζει το έργο La première fois σε έναν υπόγειο χώρο των θεμελίων του μουσείου. Μέσα από φωτιστικές εγκαταστάσεις και ηχητικές συνθέσεις που αντλούν από τους ήχους της ίδιας της κατασκευής του κτιρίου και από το υδάτινο τοπίο των Βρυξελλών, το έργο μετατρέπει τον χώρο σε μια εμπειρία όπου το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον συνυπάρχουν.
Άλλη μια χαρακτηριστική έκθεση είναι το Départementdes Pièges– Metabolic Museum-University, σε επιμέλεια της Clémentine Deliss, όπου ιστορικά αντικείμενα από μουσεία των Βρυξελλών παρουσιάζονται δίπλα σε σύγχρονα έργα τέχνης, διερευνώντας την έννοια της παγίδας και της έλξης. Η έκθεση αντλεί έμπνευση από το φανταστικό μουσείο του Marcel Broodthaers και προσκαλεί το κοινό να δημιουργήσει δικές του συνδέσεις και αφηγήσεις.
Ανάμεσα στις πιο πειραματικές προτάσεις του εναρκτήριου προγράμματος ξεχωρίζει η έκθεση NO SHOW, μια πλήρως καθηλωτική εμπειρία που συνδυάζει εικαστικές εγκαταστάσεις, φως, ήχο και ζωντανή περφόρμανς σε πέντε διαφορετικούς χώρους. Δημιουργημένη από το καλλιτεχνικό δίδυμο Deborah Bowmann και τον μουσικό και sound artist Maoupa Mazzocchetti, σε συνεργασία με είκοσι καλλιτέχνες από τις Βρυξέλλες, η έκθεση θέτει με ειρωνική διάθεση ένα βασικό ερώτημα: μπορεί, και πρέπει, ένα μουσείο να «διασκεδάζει» το κοινό;
Καθοδηγούμενοι από έναν αναξιόπιστο αφηγητή, οι επισκέπτες κινούνται ανάμεσα σε σκηνικά που θολώνουν τα όρια μεταξύ παρασκηνίου και σκηνής, πραγματικότητας και κατασκευασμένης αφήγησης. Το χιούμορ λειτουργεί ταυτόχρονα ως μέσο έλξης και ως εργαλείο κριτικής, ενώ η ίδια η έκθεση αρνείται να πάρει μια σταθερή μορφή ή να οριστεί εύκολα, ακολουθώντας τη φιλοσοφία των Deborah Bowmann, που στο παρελθόν μετέτρεπαν συνεχώς τον χώρο τους στις Βρυξέλλες, από κατάστημα παπουτσιών σε πάρκινγκ και ακόμη και σε κατοικία.
Πέρα από τις εκθέσεις, το Kanal δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις ζωντανές πρακτικές και στη συμμετοχή. Από τον σύγχρονο χορό και την περφόρμανς έως τη μουσική και τα συμμετοχικά πρότζεκτ – αποτελούν βασικό άξονα της ταυτότητάς του. Το μουσείο συνεργάζεται με καλλιτεχνικές ομάδες και φεστιβάλ των Βρυξελλών, ενώ συμμετέχει και σε διεθνείς παραγωγές, όπως το έργο της Miet Warlop για το Βελγικό Περίπτερο στην Μπιενάλε της Βενετίας.
Η συμμετοχή των κοινοτήτων δεν περιορίζεται στο επίπεδο της παρακολούθησης, αλλά ενσωματώνεται ενεργά στη δημιουργική διαδικασία. Το μουσείο αναπτύσσει συνεργασίες με σχολεία, κοινωνικές οργανώσεις και συλλογικότητες, ενώ φιλοξενεί χώρους, όπως το κοινοτικό τυπογραφείο του WERKER Collective, όπου η συλλογική έκδοση και η κοινωνική θεματολογία βρίσκονται στο επίκεντρο.
Ιδιαίτερη μέριμνα δίνεται επίσης στην εκπαίδευση και στη γλωσσική προσβασιμότητα. Το Kanal έχει ήδη αναπτύξει λεξικά και οδηγούς γραφής για τη χρήση συμπεριληπτικής γλώσσας γύρω από ζητήματα φύλου, μετανάστευσης και αναπηρίας, σε συνεργασία με τοπικούς φορείς και οργανώσεις.
Στον τομέα του κινηματογράφου και της κινούμενης εικόνας, το μουσείο εισάγει προγράμματα όπως το Film Klub, μια κοινότητα όπου το κοινό συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση των προβολών και των δράσεων, και το Film: Expanded, που παρουσιάζει τον κινηματογράφο σε μορφή εγκατάστασης μέσα στους εκθεσιακούς χώρους.
Το Kanal–Centre Pompidou, όπως τονίζουν οι υπεύθυνοί του, επιδιώκει να λειτουργήσει ως χώρος συνάντησης, στοχασμού, δημιουργίας και συλλογικής εμπειρίας. Ένα μουσείο που θέτει ερωτήματα γύρω από το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της τέχνης και της κοινωνίας.
Με το άνοιγμά του, το Kanal έρχεται να προστεθεί ως ένα κρίσιμο κομμάτι στο ήδη πλούσιο πολιτιστικό οικοσύστημα των Βρυξελλών, ενισχύοντας τη θέση της πόλης ως ευρωπαϊκού κόμβου σύγχρονης δημιουργίας. Σε μια εποχή όπου οι πολιτιστικοί θεσμοί επαναπροσδιορίζονται, το Kanal προτείνει ένα μοντέλο μουσείου ανοιχτού, συμμετοχικού και διαρκώς εξελισσόμενου. Συνιστά μια σαφή δήλωση για τον ρόλο του πολιτισμού στο σήμερα και στο αύριο: ότι χωρίς κουλτούρα, χωρίς μουσεία, χωρίς καλλιτέχνες, δεν υπάρχει μέλλον για την ανθρωπότητα.
