Με το κινηματογραφικό της έργο Χίλια και ένα καρέ (1001 Frames) η Ιρανοαμερικανίδα δημιουργός Μεχρνούς Αλιά, στο 66ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης εναντιώνεται στην παραδοσιακή κινηματογραφική οπτική, αντιστέκεται σε όλα τα κακώς κείμενα της πατριαρχικής εξουσίας, τη βία και την επιτήρηση του ανδρικού βλέμματος, επιβεβαιώνοντας τη δύναμή του ως πολιτική και καλλιτεχνική δήλωση. Γυρισμένη μυστικά στο Ιράν, με μη επαγγελματίες ηθοποιούς, η ταινία ξεκινά ως μια οντισιόν για τον ρόλο της Σεχραζάτ στις Χίλιες και Μία Νύχτες και σταδιακά μεταμορφώνεται σε μια ανατριχιαστική μελέτη πάνω στην εξουσία, την επιτήρηση και τη βία του ανδρικού βλέμματος.
Μέσα από την αόρατη παρουσία ενός σκηνοθέτη που δεν εμφανίζεται ποτέ στην οθόνη, η Αλιά φωτίζει τις καταναγκαστικές δομές που διαπερνούν τόσο τον κινηματογράφο όσο και την κοινωνία, μετατρέποντας την αίθουσα της οντισιόν σε μικρογραφία ενός συστήματος ελέγχου. Η προσέγγισή της κάθε άλλο παρά διδακτική, είναι άμεση, σωματική και βαθιά βιωματική. Η πρόκληση και η πρόθεση της ταινίας είναι να νιώσει ο θεατής το βάρος του ανδρικού βλέμματος χωρίς να χρειαστεί ποτέ να το δείξουν με άμεσο ή προφανή τρόπο. Η ταινία δεν αφορά την ωμή αντικειμενοποίηση του σώματος, αλλά κάτι πιο υπόγειο: το συναίσθημα του να σε παρατηρούν, να σε κρίνουν, να σε ελέγχουν. Η κάμερα γίνεται προέκταση αυτού του βλέμματος, ώστε ως θεατής να γίνεσαι συνένοχος στη δυναμική εξουσίας που βιώνουν οι γυναίκες στην αίθουσα της οντισιόν.
Η εστίαση της κάμερας γίνεται σε πολύ κοντινά πλάνα. Στα πρόσωπα. Στις μικρο-αντιδράσεις που αποκαλύπτουν τη δυσφορία, την αντίσταση, ή την αναγκαστική υποταγή. Δεν υπάρχει απόσταση, δεν υπάρχει ανάσα. Όλα είναι εδώ αμήχανα, ενοχλητικά, εξουσιαστικά. Η ένταση υπάρχει όχι σε ό,τι βλέπεις αλλά σε αυτό που υπονοείται: το βλέμμα που προηγείται του λόγου, η παύση πριν από την απάντηση, το σφιγμένο σώμα.
Στη συζήτησή μας, η Μεχρνούς Αλιά μιλά για τον πολιτικό κινηματογράφο ως τρόπο ύπαρξης μέσα στον κόσμο, για την ένταση ανάμεσα στην ορατότητα και τη διαγραφή, αλλά και για την ευθύνη του να σκηνοθετείς γυναίκες μέσα σε μια ιστορία που αποκαλύπτει τις ίδιες τις σχέσεις εξουσίας που επιχειρεί να αποδομήσει.
Το πολιτικό σινεμά συχνά αντιμετωπίζεται ως είδος, όμως στην περίπτωσή σας μοιάζει περισσότερο με έναν τρόπο ύπαρξης μέσα στον κόσμο. Τι σημαίνει για σένα να κάνεις πολιτικές ταινίες; Είναι πράξη αντίστασης, τεκμηρίωση ή ένας τρόπος να διεκδικείς χώρο;
Δεν πιστεύω ότι αν αυτή η ταινία είχε γυριστεί κάπου αλλού θα θεωρούνταν πολιτική. Είχα κάνει ένα μικρό φιλμ στις ΗΠΑ και ποτέ δεν συνδέθηκε με την έννοια του «πολιτικού». Όμως, όταν προέρχεσαι από τη δική μου πλευρά του κόσμου, όλα είναι πολιτικά. Και είναι όλα όσα αναφέρεις: πράξη αντίστασης, τεκμηρίωση και διεκδίκηση χώρου. Μόνο και μόνο με το να φτιάχνουμε τέτοιες ταινίες αντιστεκόμαστε, γιατί επιλέγουμε να μιλήσουμε για ταμπού θέματα. Ταυτόχρονα, καταγράφουμε ιστορίες που δεν «πρέπει» να ειπωθούν, που προτιμάται να ξεχαστούν. Και διεκδικούμε χώρο, γιατί γνωρίζουμε ότι αν δεν το κάνουμε εμείς, δεν θα μείνει τίποτα για εμάς.
Μεγάλωσες σε ένα περιβάλλον όπου το σώμα, ο λόγος και η εικόνα ελέγχονται αυστηρά. Πώς αυτό διαμόρφωσε την καλλιτεχνική σου ματιά; Ήταν ποτέ ο κινηματογράφος ένας τρόπος αναπνοής, ένας τρόπος να μείνετε ζωντανή;
Αυτό το περιβάλλον διαμόρφωσε την καλλιτεχνική μου οπτική μέσα από την αντίσταση σε κάθε μορφή ελέγχου. Είμαι εξαιρετικά ευαίσθητη σε κάθε είδος ελέγχου και πιστεύω ότι αυτό φαίνεται σε κάθε πτυχή της δουλειάς μου. Και ο έλεγχος δεν είναι μόνο πολιτικός, το πιο θλιβερό είναι πως γίνεται προσωπικός, εισβάλλει στα πιο ιδιωτικά πεδία, όπως η οικογένεια. Όλοι αισθάνονται ότι έχουν το δικαίωμα να σε ελέγχουν. Πολλές από τις δουλειές μου είναι μια αντίδραση απέναντι σε αυτόν τον έλεγχο, ένας αγώνας να μην τον αποδεχθώ και να απελευθερωθώ από αυτόν.
Στο 1001 Frames, βλέπουμε γυναίκες να παλεύουν να διαφυλάξουν την αξιοπρέπειά τους μέσα σε ένα σύστημα που προσπαθεί να τις περιορίσει. Νιώθεις ότι η ταινία αντικατοπτρίζει τη δική σου εμπειρία; Πόσο προσωπικό είναι αυτό το έργο για εσένα;
Ευτυχώς δεν έχω βιώσει ένα τραύμα όπως αυτό που εξερευνώ στην ταινία, αλλά αυτό που είναι πολύ προσωπικό και καθόρισε τον τρόπο που γυρίστηκε είναι η αντίσταση στο ανδρικό βλέμμα. Όλη η ταινία γυρίστηκε από την οπτική της κάμερας της οντισιόν, ήθελα να αποτυπώσω τη φρίκη τέτοιων καταστάσεων. Το να σε παρακολουθούν το βρίσκω πολύ τρομακτικό. Νομίζω πως ο φόβος αυτός προέρχεται από την εμπειρία μου ως γυναίκα που περπατά στον δρόμο και νιώθει τα βλέμματα των ανδρών, τον τρόπο που αισθάνονται δικαιούχοι να σε “σαρώνουν” από πάνω ως κάτω. Αυτές οι στιγμές ήταν για μένα βαθιά τρομακτικές. Φυσικά, έχω βρεθεί και σε πολλές άλλες καταστάσεις όπου ο τρόπος που μου μιλούσαν άντρες με έκανε να νιώσω εξαιρετικά άβολα, χωρίς να ξέρω πώς να το διαχειριστώ. Η ταινία είναι μια απάντηση σε αυτό. Ωστόσο, οι συγκεκριμένες σκηνές και χαρακτήρες βασίζονται σε έρευνα και σε πραγματικά πρόσωπα που συνάντησα.
Η ταινία γυρίστηκε χωρίς επίσημη άδεια. Πώς ο κίνδυνος αυτός επηρέασε τη δημιουργική διαδικασία και την ατμόσφαιρα στο γύρισμα;
Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων δεν δεχθήκαμε ιδιαίτερη πίεση, γιατί η ταινία γυριζόταν εξ ολοκλήρου σε εσωτερικούς χώρους, οπότε νιώθαμε σχετικά ασφαλείς. Ωστόσο, γνωρίζαμε ότι θα μπορούσαμε να βρεθούμε σε μπελάδες, οπότε υπενθυμίζαμε συνεχώς σε όλους πως δεν πρέπει να μιλήσουν σε κανέναν, ούτε σε αγαπημένους, ούτε σε φίλους για το ότι γυρίζουμε την ταινία, ώστε η ιστορία να μην διαρρεύσει. Επίσης, έπρεπε να είμαστε εξαιρετικά προσεκτικοί στην επιλογή συνεργατών. Δουλέψαμε μόνο με ανθρώπους που γνωρίζαμε καλά. Είμαι σίγουρη ότι υπήρχαν πολλοί άλλοι ταλαντούχοι ηθοποιοί ή τεχνικοί που θα μπορούσαν να συμμετάσχουν, αλλά επιλέξαμε να παίξουμε “ασφαλώς”, δουλεύοντας αποκλειστικά με φίλους.
Ο σκηνοθέτης μέσα στην ταινία δεν φαίνεται ποτέ, αλλά η παρουσία του είναι διαρκώς αισθητή ως μορφή εξουσίας. Πώς δουλέψατε με αυτή την απουσία; Ποια είναι για σένα η σχέση ανάμεσα σε αυτόν που κοιτά και σε αυτόν που εκτίθεται στο βλέμμα;
Το να μην τον βλέπουμε ήταν μια πρώιμη απόφαση για την ταινία. Το ίδιο είχα κάνει και στο μικρού μήκους φιλμ μου, και ήξερα πόσο ισχυρό μπορεί να γίνει αυτό. Η απουσία του τον καθιστά πιο τρομακτικό απ’ ό,τι αν είχε πρόσωπο· και ταυτόχρονα τον μετατρέπει σε κάτι μεγαλύτερο από ένα άτομο, σε ένα σύστημα που επιτρέπει τέτοιες καταστάσεις να συμβαίνουν και να επαναλαμβάνονται. Η απουσία του μεταφέρει επίσης όλη την προσοχή στις γυναίκες. Η ιστορία είναι πραγματικά δική τους, αλλά καθώς την παρακολουθούμε από τη δική του σκοπιά, η παρουσία του είναι συνεχής. Αφαιρώντας την εικόνα του, το βλέμμα στρέφεται αποκλειστικά στις γυναίκες και στις αντιδράσεις τους. Ο θεατής δεν μπορεί να αποστρέψει το βλέμμα του και βιώνει την ενόχληση και τον φόβο που εκείνες νιώθουν. Ήθελα το κοινό να τοποθετηθεί στη θέση του “παρατηρητή” και να συνειδητοποιήσει τον τρόμο που μπορεί να προκαλέσει σε εκείνον που γίνεται αντικείμενο του βλέμματος.
Οι περισσότερες γυναίκες στην ταινία δεν είναι επαγγελματίες ηθοποιοί. Πώς εξασφάλισες ότι θα είναι συναισθηματικά προστατευμένες στη διάρκεια της διαδικασίας; Πώς απέφυγες να αναπαραγάγεις τις ίδιες μορφές βίας που η ταινία αποκαλύπτει;
Στην πραγματικότητα, όλες οι γυναίκες είναι ηθοποιοί, απλώς οι νεότερες δεν είχαν πολλές ευκαιρίες να συμμετάσχουν σε ταινίες, λόγω ηλικίας. Οι μεγαλύτερες είναι όλες πολύ κοντινές φίλες, ενώ οι περισσότερες νεότερες έχουν σπουδάσει με τον Μοχάμαντ, τον σκηνοθέτη πίσω από την κάμερα. Ήταν σημαντικό για μένα η ταινία να γίνει με φίλους, με ανθρώπους που μας γνωρίζουν καλά και μας εμπιστεύονται. Ο Μοχάμαντ συνεργάζεται μαζί τους πολλά χρόνια, υπάρχει βαθιά εμπιστοσύνη. Μάλιστα, πλέον είμαστε οικογενειακοί φίλοι, συναντιόμαστε συχνά και εκτός δουλειάς. Έγραψα κάποιους ρόλους ειδικά για ορισμένες από αυτές, γνωρίζοντας πώς είναι στην πραγματική ζωή και πώς λειτουργούν υποκριτικά. Για να προστατεύσω τις ηθοποιούς από πιθανά τραυματικά βιώματα, συζητήσαμε εκτενώς πριν το γύρισμα, στη φάση του casting. Τις ρώτησα αν είχαν ζήσει παρόμοιες εμπειρίες. Υπήρξαν εξαιρετικές ηθοποιοί που θα ήθελα να συνεργαστώ μαζί τους, αλλά επειδή είχαν βιώσει τραύματα, επέλεξα να μην τις καλέσω. Ήταν πολύ σημαντικό για μένα να μην βάλω καμία σε θέση που θα μπορούσε να ξυπνήσει ένα παλιό τραύμα.
