H «γαστροσοφία» είναι η φιλοσοφική έννοια της γεύσης και της τροφής. Mια θεωρία που προτείνει τη μετάδοση της απόλαυσης, σύμφωνα με τον Γάλλο φιλόσοφο, Charles Fourier. Ο Roland Barthes αναφέρει χαρακτηριστικά πως «H τροφή: δεν είναι απλά βρώσιμα προϊόντα με θρεπτική αξία, αλλά αποτελεί ένα σύστημα επικοινωνίας, εικόνων, δράσεων, τεχνικών και συμπεριφορών, τοποθετημένα σε ένα πλαίσιο τελετουργικών εκδηλώσεων και ηθών, προσαρμοσμένα στον εκάστοτε πολιτισμό». Η τροφή μετουσιώνεται σε γαστρονομία, που περιλαμβάνει όλες τις δημιουργίες που η ανθρωπότητα εφηύρε – όπως βαρέλια, οινοποιεία, λιοτρίβια, κεραμικά δοχεία – προκειμένου να καλύψει το μείζον θέμα της επιβίωσής της.
Τον ολιστικό χαρακτήρα της διατροφής ανέδειξε, φυσικά, ήδη ο Πλάτωνας. Γύρω από το κοινό τραπέζι, στο «Συμπόσιο» – όπως συμβαίνει σε κάθε Πλατωνικό Διάλογο – ο Σωκράτης και οι συνδαιτυμόνες του αναπτύσσουν μια εκτεταμένη διαλογική συζήτηση υψηλού φιλοσοφικού περιεχομένου, με κυρίαρχο θέμα εδώ τον έρωτα, αλλού την ανθρώπινη φύση, την αθανασία της ψυχής, το καλό, το κακό, τη φιλία. Στην «Πολιτεία» και στους «Νόμους» γίνεται ευθεία αναφορά στη διατροφή ως μέσο διασφάλισης της υγείας, της σωφροσύνης και της ισορροπημένης ζωής. Παρόμοιες ιδέες υποστήριξαν σθεναρά ο Ιπποκράτης και ο Αριστοτέλης.
H φιλοσοφική διάσταση της τροφής δεν είναι, λοιπόν, κάτι καινούριο. Τόσο ο Πλάτωνας όσο και οι Στωικοί φιλόσοφοι είχαν μιλήσει για μια «ηθική της διατροφής», για τον ενδεδειγμένο τρόπο καλλιέργειας των προϊόντων, για το φαινόμενο της πείνας και τον τρόπο ευημερίας των ζώων. Στη διατροφική φιλοσοφία αναδεικνύονται τρία βασικά χαρακτηριστικά:
α. Η τροφή εμπεριέχει πολλές διαστάσεις/ερμηνείες,
β. Όλα τα ζώντα πλάσματα αξίζουν σεβασμό,
γ. Η τροφή υπάρχει για να τρώγεται, αλλά δεν αρέσει σε όλους.
H τροφή υπάρχει για να ικανοποιήσει την πείνα μας, αλλά το τι τελικά θα επιλέξουμε να βάλουμε στο στόμα μας έχει πολλές φιλοσοφικές, υποκειμενικές ή αντικειμενικές διαστάσεις, που καθορίζουν το τι, το πώς, το πού, το πότε και με ποιον θα φάμε. Οι γεύσεις και οι μυρωδιές διαμορφώνονται από την παιδική ηλικία και μας ακολουθούν για μια ζωή. Μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα πως κάθε πιάτο αποτελεί μια γευστική πύλη σύνδεσης με την ιστορία της τροφής, τις αξίες και τις παραδόσεις μιας κοινωνίας.
Ως διατροφολόγος, στο πλαίσιο των βασικών μου σπουδών, έμαθα νωρίς πως η διατροφή είναι άμεσα συνδεδεμένη με την υγεία μας και πως αυτή αποτελεί ένα κυρίαρχο θεραπευτικό μέσο για την ευζωία μας. Ωστόσο, παρόλο που οι άνθρωποι γνωρίζουμε τι μας κάνει καλό και τι όχι, τα μη μεταδιδόμενα νοσήματα και οι ασθένειες του πολιτισμού μας συνεχώς αυξάνονται, αποτελώντας και τις πρώτες αιτίες θανάτου στον δυτικό κόσμο. Το σύγχρονο περιβάλλον – διατροφικό και μη – αλλάζει συνεχώς και δραματικά και χαρακτηρίζεται από τρεις λέξεις: γρήγορο (fast), βολικό (convenient), αποτελεσματικό (effective). Το ίδιο συμβαίνει και με τη διατροφή μας!
Στ’ αλήθεια τι είναι αυτό που λείπει τελικά; Τι είναι αυτό που δυσκολεύει τους ανθρώπους να κάνουν περισσότερες υγιεινές διατροφικές ή μη επιλογές; Οι απαντήσεις ποικίλουν, όμως ίσως έχουν όλες τελικά έναν βασικό πυρήνα: την απόσταση από τα βασικά και τα ουσιώδη -την επαφή με τον εαυτό μας, αλλά και την επαφή με την ίδια την τροφή. Οι παρεμβάσεις σε επίπεδο πρόληψης ή διαχείρισης των ασθενειών φαίνεται να μην λαμβάνουν επαρκώς υπόψιν την κοινωνική διάσταση της τροφής.
O Michael Pollan στο βιβλίο του The Omnivore’s Dilemma αναφέρει χαρακτηριστικά: «Είμαι επιφυλακτικός απέναντι σε πολλά από αυτά που θεωρούνται επιστήμη της διατροφής και πιστεύω ότι υπάρχουν άλλες πηγές σοφίας στον κόσμο και άλλoι τρόποι για να μιλήσουμε έξυπνα για τα τρόφιμα. Οι άνθρωποι έτρωγαν καλά και διατηρούσαν την υγεία τους για χιλιετίες, πριν εμφανιστεί η επιστήμη της διατροφής για να μας πει πώς να το κάνουμε. Είναι απολύτως εφικτό να τρώμε υγιεινά χωρίς να γνωρίζουμε τι είναι ένα αντιοξειδωτικό».
Όπως επισημαίνει στην κριτική του ο Gyorgy Scrinis, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Μελβούρνης: «Όχι ότι τα θρεπτικά συστατικά είναι ασήμαντα, αλλά η εστίαση σε αυτά υπονομεύει άλλους εξίσου έγκυρους, κοινούς τρόπους κατανόησης των τροφίμων, όπως η γεύση, ο πολιτισμός, η παράδοση, τα επίπεδα επεξεργασίας, η εποχικότητα, η τοπικότητα και η φρεσκάδα. Η έμφαση στις θερμίδες απομακρύνει τους ανθρώπους από τα συστατικά, τις μεθόδους επεξεργασίας και τη συνολική ποιότητα των τροφίμων τους. Αποτελεί εμπόδιο στη δημιουργία μιας αυθεντικής σχέσης με το φαγητό, επειδή η γνώση συνήθως δημιουργεί κριτική» – και ενοχές, θα συμπληρώσω εγώ.
Φυσικά, οι παραπάνω απόψεις δεν έρχονται να ακυρώσουν την επιστήμη της διατροφής, αλλά να αναδείξουν την κρυμμένη γνώση που υπάρχει στους λαούς, η οποία προκύπτει μέσα από ήθη και έθιμα, συνταγές και πρακτικές. Σε εποχές όπου η μακρoβιότητα και η υγεία είναι το ζητούμενο, την απάντηση ήδη μας την δίνουν οι άνθρωποι που κατοικούν στις «μπλε ζώνες». Oι διατροφικές ενοχές και ο φόβος της υπερβαρότητας, δεν έχουν καμιά θέση στην απόλαυση της τροφής. Στη βάση της διατροφικής σοφίας η τροφή δεν καταναλώνεται, αλλά τρώγεται εμπερικλείοντας μια πολυαισθητηριακή εμπειρία, που εμπεριέχει πολλές ιστορίες συμπυκνωμένες σε μία μπουκιά: τη φροντίδα της γης, του μποστανιού, τη συγκομιδή των πρώτων υλών, τον τρόπο μαγειρέματος και μια στάση σεβασμού.
Η Jean Kristeller, που εισήγαγε τον όρο του “mindful eating” στην επιστημονική κοινότητα, αναφέρει δύο μορφές σοφίας που σχετίζονται με τη διατροφική συμπεριφορά: την εσωτερική σοφία, αυτή που βασίζεται στο σωματικό αίσθημα της πείνας ή του κορεσμού, και τη γεύση και την εξωτερική σοφία, αυτή των διατροφικών κανόνων και της ενημέρωσης. Τρώγοντας ενσυνείδητα βρίσκουμε εκείνη τη διατροφική ισορροπία, που εναρμονίζει τις δικές μας ανάγκες με τη σωστή πληροφόρηση σε θέματα διατροφής, με σκοπό την ευεξία μας και την διατροφική ευτυχία μας. Διατροφική ευτυχία μπορεί να οριστεί ως η απόλαυση του φαγητού, που δημιουργεί θετικά συναισθήματα και προάγει την ευζωία και είναι αυτή η διατροφική συμπεριφορά, που υποστηρίζει επαρκώς τις αξίες και τους στόχους μας. Ζούμε σε μια εποχή διατροφικής αφθονίας αλλά διατροφικής δυστυχίας. Η σχέση με την τροφή για αρκετούς είναι διαταραγμένη, ενώ η παχυσαρκία αποτελεί παγκόσμια επιδημία και η ανορεξία είναι κυρίαρχη ασθένεια στους εφήβους.
Ίσως είναι περισσότερο σημαντικό από κάθε άλλη φορά να εστιάσουμε ολιστικά στο θέμα της τροφής και όχι απλά στην ποιότητα ή τη θρεπτική της αξία. Να αγκαλιάσουμε την τροφή σε όλες τις διαστάσεις της, ως στοιχείο κουλτούρας και πολιτισμού. Ως στάση ζωής που μας ενώνει και μας βελτιώνει. Είναι η γη, η ανάσα και η αγκαλιά που θρέφει. Σεβόμενοι την τροφή μας, σεβόμαστε τον εαυτό μας. Η υποχρέωση στον εαυτό μας είναι αυτή της αυτοφροντίδας μας. Οφείλουμε να τρώμε με τρόπο που θα μας κάνει να νιώθουμε χαρούμενοι, ευχαριστημένοι και υγιείς.
Aναφορές:
Barthes, R. (2018). Toward a psychosociology of contemporary food consumption*. Food and Culture, 13–20.
Kaplan, D. M. (2015). The Philosophy of Food. University of California Press, Credo Reference.
Kristeller, J. L., & Jordan, K. D. (2018). Mindful eating: Connecting with the wise self, the spiritual self. Frontiers in Psychology, 9.
Plato’s Plate – Plato’s plate γαστρονομία και πολιτισμός. Plato\’s Plate. (2025, April 30).
Zervos, K. (2025, January 16). Eating by values not calories. LinkedIn.
O Κωνσταντίνος Ζερβός είναι συμπεριφοριστής διατροφολόγος με ειδίκευση στην ενσυνείδητη διατροφή και την προαγωγή υγείας. Ιδρυτικό μέλος του Ελληνικού Κέντρου Ενσυνείδητης Διατροφής & Δημιουργός του προγράμματος ΕΑΤΤ: γευματίζω ενσυνείδητα.
