Η THE TEΛΟΣ SOCIETY, Arts & Culture Research Lab Observatorium, έχει σημαντικά νέα με τις δύο νέες κυκλοφορίες βιβλίων της: το «ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ, Ακαδημαϊκές Προσεγγίσεις στο Πολιτιστικό Πεδίο της Ελλάδας» από τους Αναΐς Αλφιέρη, Δημήτριο Παπαχρήστου, Μαριάννα Στεφανίτση, Λιάνα Ψαρολογάκη και το «ΤΕLL ME: Ένα Πορτρέτο της Πάτρας στη Μεταβιομηχανική Εποχή» του Γιώργου Μαραζιώτη.
Ξεκινώντας με την πρώτη έκδοση του είδους της από τον πολιτιστικό και ερευνητικό οργανισμό THE TEΛΟΣ SOCIETY, το «ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ, Ακαδημαϊκές Προσεγγίσεις στο Πολιτιστικό Πεδίο της Ελλάδας» επιδιώκει να ενισχύσει την πολυφωνία και να συμβάλει στην εδραίωση ενός ουσιαστικού και κριτικού διαλόγου γύρω από το ελληνικό πολιτιστικό τοπίο, τις παραμέτρους και τις δυναμικές που το συγκροτούν. Παράλληλα, αναγνωρίζει και υποστηρίζει τους ερευνητές ως συγγραφείς στο πεδίο της εξειδίκευσής τους, προσδίδοντας θεσμικό και επιστημονικό κύρος στο έργο τους. Ο τίτλος δεκαεξασέλιδο παραπέμπει στον βασικό εκδοτικό πυρήνα ενός τυπικού εντύπου 16 σελίδων. Στο πλαίσιο ανοικτής πρόσκλησης, ερευνητές και μελετητές κλήθηκαν να υποβάλουν περιλήψεις διατριβών και ερευνητικών εργασιών που διερευνούν πτυχές του πολιτισμού στην Ελλάδα.
Εμείς μιλήσαμε για την έρευνα και τις διαπιστώσεις τους όπως συμμετέχουν στο «ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ» με τους: Αναΐς Αλφιέρη (Αστική Σχεδιάστρια και Ειδική στις Συμμετοχικές Διαδικασίες), Δημήτριο Παπαχρήστου (εικαστικός – ερευνητής), Μαριάννα Στεφανίτση (ερευνήτρια – εικαστικός), Λιάνα Ψαρολογάκη (Αναπληρώτρια Καθηγήτρια – Επικεφαλής Έρευνας και Αντικτύπου Νέο Πανεπιστήμιου του Μπάκινγκχαμσιρ – Αρχιτέκτονας, ΕΜΠ, TEE, RIBA) και την Ιδρύτρια της ΤΗΕ ΤΕΛΟΣ SOCIETY, Arts & Culture Research Lab Observatorium και επιμελήτρια της έκδοσης Γεωργία Κοτρέτσος.
Αναΐς Αλφιέρη – «Στοές σε μετάβαση: Μνήμη, αντίσταση και το δικαίωμα στην πόλη», 2025
Πείτε μας για τη μελέτη σας, η οποία εστιάζει στις αθηναϊκές στοές και πώς πιστεύετε ότι μπορούν να λειτουργήσουν ως χώροι συλλογικής μνήμης και ανθεκτικότητας σήμερα; Ποιο είναι το μέλλον τους;
Σπουδάζοντας στο εξωτερικό, η τυπολογία της πολυκατοικίας, μου παρουσιάστηκε αρχικά από μια διαφορετική οπτική — με ενθουσιασμό για αυτήν τη μοντέρνα μορφή, η οποία καταφέρνει να είναι τόσο δημιουργική και να προσφέρει μεγάλη ευελιξία στη διαμόρφωση, ακόμη και μετά την κατασκευή, καθώς στηρίζεται μόνο σε πιλοτές και όχι σε φέροντες τοίχους. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί κανείς να μεταβάλει εύκολα τον εσωτερικό χώρο, ενώ παράλληλα η πολυκατοικία συνδέει με ενδιαφέρον τρόπο τον δημόσιο με τον ιδιωτικό χώρο, δημιουργώντας ένα κοινωνικά πολυσύνθετο τοπίο μέσα στην πόλη. Οι στοές της Αθήνας λοιπόν βρίσκονται κυρίως ενσωματωμένες σε πολυκατοικίες και, επομένως, μοιράζονται πολλά από αυτά τα χαρακτηριστικά. Αν τις δούμε σε μικρότερη κλίμακα, βεβαίως διαφέρουν ανάλογα με την εποχή που κατασκευάστηκαν. Ωστόσο, όλες έχουν κοινά στοιχεία — όπως περιγράφεται και στη μελέτη μου — δημιουργώντας έναν μικρόκοσμο πολλαπλών χρήσεων: τόπους κοινωνικής συνάντησης, ένα καταφύγιο από τον θόρυβο της πόλης και τις καιρικές συνθήκες (βροχή, ζέστη, κρύο), και χώρους με μεγάλη ευελιξία ως προς τη χρήση.
Πιστεύω πως πρόκειται για χώρους που έχουν ξεχαστεί στην πόλη, ενώ θα μπορούσαν να προσφέρουν πολύ περισσότερα από ό,τι κάνουν σήμερα — συμβάλλοντας στη διατήρηση της Αθήνας ως μιας πόλης μικτών χρήσεων, στην πόλη των 15 λεπτών και παράλληλα αναδεικνύοντας την ιστορία της, από τους παλιούς μαγαζάτορες και εργαστήρια που δραστηριοποιούνταν εκεί μέχρι τα μνημεία που κρύβονται μέσα τους, όπως το αρχαίο Θεμιστόκλειο τείχος της Αθήνας που βρίσκεται στο υπόγειο μιας στοάς.
Δυστυχώς, το μέλλον τους είναι αβέβαιο. Τα λίγα έργα που έχουν επιχειρηθεί για μια διαφορετική αναζωογόνησή τους, για διάφορους λόγους, δεν έχουν πετύχει, ενώ η ιδιωτικοποίηση τους κυριαρχεί. Η αλήθεια είναι πως, από το 2019–2020 που ολοκλήρωσα την έρευνά μου, δεν έχω παρατηρήσει μεγάλη αλλαγή. Οι στοές που ανακαινίζονται συνήθως είναι είτε εκείνες πιο «ευρωπαϊκής» αισθητικής του 19ου αιώνα (όπως η πρόσφατη ανακαίνιση της Στοάς Αρσακείου), είτε απλά χρησιμοποιούνται ως επεκτάσεις καταστημάτων, καφέ ή μπαρ. Σημαντικό είναι πως, παρότι παρατηρούμε ανακαινίσεις και επαναχρήσεις, χάνεται σταδιακά η ιδιαιτερότητα που χαρακτηρίζει την Αθήνα — αυτή η μοναδική ικανότητά της, ως αποτέλεσμα της πολεοδομικής της εξέλιξης, να δημιουργεί μικτούς, ημι-δημόσιους χώρους ανοιχτούς σε όλους. Κάτι που οι περισσότερες ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις, μέσα από τη διαδικασία ομογενοποίησης και εκσυγχρονισμού, έχουν ήδη χάσει.
Η πρότασή μου είναι οι στοές να αναδειχθούν μέσα από την επαναχρησιμοποίησή τους, ως «αστικά αποθέματα» δροσιάς και πρασίνου, ως χώροι ανάπαυσης, κοινωνικής συναναστροφής και δημιουργίας, χωρίς μόνο την ανάγκη κατανάλωσης. Με τον τρόπο αυτό, όχι μόνο θα διατηρούσαν την ιστορική και κοινωνική μνήμη της πόλης, αλλά θα συνέβαλλαν ενεργά στη διαμόρφωση μιας πιο ανθρώπινης, συλλογικής και ανθεκτικής Αθήνας απέναντι στις προκλήσεις της τουριστικοποίησης και της κλιματικής αλλαγής. Για να επιτευχθεί αυτό, θα απαιτούνταν ένα συνολικό σχέδιο δράσης που θα περιλάμβανε τη διαχείριση των ιδιοκτησιών, τη θέσπιση συγκεκριμένων πολιτικών για τη διαμόρφωσή τους και, κυρίως, μια συμμετοχική διαδικασία που θα έφερνε κοντά πολίτες, μαγαζάτορες, τον δήμο και άλλους φορείς. Ένα τέτοιο εγχείρημα θα ήταν αναμφίβολα δύσκολο, όμως ακόμη και μια επανάχρηση μεμονωμένων στοών θα μπορούσε να αποτελέσει καταλύτη για μια πιο ανθεκτική και βιώσιμη αστική πραγματικότητα και να αξιοποιήσει χώρους που ήδη υπάρχουν.
Η έρευνά σας εντάσσεται σε μια κοινή έκδοση με σύγχρονες ερευνητικές φωνές, γιατί σας ενδιέφερε το ανοιχτό κάλεσμα της ΤΗΕ ΤΕΛΟΣ SOCIETY και πώς εισπράττετε αυτή τη συνεύρεση;
Με ενδιέφερε πολύ το ανοιχτό κάλεσμα, κυρίως επειδή απευθυνόταν σε μεταπτυχιακές και διδακτορικές έρευνες. Θεωρώ κρίμα το πόση δουλειά και σκέψη μπορεί να επενδύσει κάποιος σε μια διπλωματική εργασία και στη συνέχεια αυτή να μένει αναξιοποίητη, χωρίς να είναι προσβάσιμη στο κοινό ή να αναδεικνύεται.
Η αλήθεια είναι πως αρχικά δίστασα να στείλω αίτηση, γιατί πίστευα ότι η έρευνά μου θα σχετίζεται περισσότερο με πολεοδομικά φαινόμενα παρά με την τέχνη και ίσως να μην ταίριαζε στις άλλες έρευνες. Τελικά χαίρομαι πολύ που συμμετείχα, γιατί το αποτέλεσμα αυτής της συλλογικής έκδοσης είναι πραγματικά ενδιαφέρον. Τα κείμενα, όσο διαφορετικά κι αν είναι μεταξύ τους, συνδέονται μέσα από κοινές θεματικές και προβληματισμούς. Σε πολλά σημεία αναφέρονται κοινοί παράγοντες ως προς τη διαμόρφωση κάποιου ζητούμενου, κυρίως η επίδραση της τουριστικοποίησης και του καπιταλισμού. Αυτό μας δείχνει πόσο σημαντικό είναι να αντιμετωπίζουμε αυτά τα θέματα σοβαρά και μέσα από συλλογικό και κυρίως διεπιστημονικό διάλογο τόσο σε θέματα που έχουν σχέση με την πόλη και το περιβάλλον μας, όσο και με την τέχνη και πολιτισμική κληρονομιά. Αυτό είναι κάτι που πιστεύω ότι πέτυχε πολύ καλά με τις έρευνες που δημοσιεύτηκαν σε αυτό το τεύχος. Νιώθω μεγάλη ευγνωμοσύνη προς το THE ΤΕΛΟΣ SOCIETY και τη Γεωργία Κορτέτσος όσο και την επιτροπή αξιολόγησης, που μέσα από αυτή την έκδοση δίνουν χώρο και δύναμη σε νέες ερευνητικές φωνές και σε ζητήματα που μας αφορούν όλους.
Δημήτρης Παπαχρήστος – «Χαρτογραφώντας τις σχέσεις ανάμεσα στο Κεφάλαιο και την πολιτιστική δραστηριότητα στην Αθήνα μετά την εποχή των κρίσεων»
Ποια διαπίστωση της έρευνάς σας σχετικά με τη σχέση κεφαλαίου και πολιτιστικής δραστηριότητας μετά τις κρίσεις σάς προβληματίζει περισσότερο; Αν διαμορφώνει το κεφάλαιο τον πολιτισμό, τι πολιτισμό παράγουμε και για ποιον;
Ένα από τα συμπεράσματα της έρευνας στο οποίο νομίζω πως πρέπει να σταθεί κανείς είναι η διαδικασία αφομοίωσης και αναπαραγωγής αφηγημάτων-που είναι στη βάση τους συμπεριληπτικά, καθώς και όλων των bottom-up πρακτικών που διαμορφώνουν τον διάλογο στο πεδίο του σύγχρονου πολιτισμού, από δομές και πρόσωπα που βρίσκονται σε θέσεις εξουσίας. Η πρακτική αυτή που χρησιμοποιείται συχνά για συγκάλυψη των ευρύτερων επιδιώξεων των δρώντων και έρχεται σε αντίθεση με τα εν λόγω αφηγήματα, οδηγεί τελικά στη στρέβλωση της συνολικής εικόνας του πολιτιστικού πεδίου, η οποία αποθαρρύνει με τη σειρά της τους ανθρώπους να επενδύσουν πνευματικά σε αυτό.
Είναι πράγματι δεδομένο πως μεγάλο μέρος της πολιτιστικής παραγωγής προορίζεται για την εξυπηρέτηση προσωπικών συμφερόντων όπως παραδοσιακά συνέβαινε. Πρόκειται για το σύνολο εκείνο του πολιτιστικού κεφαλαίου που εμπεριέχει ακόμη και αφηγηματικά σχήματα που έχουν κριτικό χαρακτήρα αλλά χάνει τις αρετές του λόγω του πλαισίου μέσα στο οποίο παράγεται. Ακόμα, το γεγονός πως δεν έχει επισημανθεί επαρκώς ο αντίκτυπος που έχει στην κοινότητα η χειραγώγηση του σύγχρονου πολιτισμού διευκολύνει στην αποδοχή του φαινομένου. Ευτυχώς βλέπουμε πως η ίδια η Δημιουργικότητα, ως πηγαία δύναμη που μετασχηματίζει, βρίσκεται στον πυρήνα σχεδόν όλων των περιπτώσεων ουσιώδους κριτικής και αντίστασης στις τάσεις ομογενοποίησης των πόλεων και αξίζει κανείς να αναζητήσει αυτές τις μικρές-προς το παρόν εστίες, καθώς έχουν πολλά να προσφέρουν στην κοινότητα.
Τι σημαίνει για εσάς η παρουσία της δουλειάς σας μέσα σε ένα συλλογικό εκδοτικό πλαίσιο;
Νομίζω πως η συνύπαρξη του έργου μου με τόσες άλλες αξιόλογες δουλειές αποκτά μία νέα δυναμική που συναντά κανείς μόνο σε συλλογικές προσπάθειες και ομολογώ πως είναι κάτι που με ευχαριστεί ιδιαίτερα. Όχι μόνο τα έργα αλληλοβοηθούν το ένα το άλλο, αλλά παράγονται νέα νοήματα και διαφαίνονται νέες προοπτικές για το μέλλον. Πρωτοβουλίες όπως η παρούσα συλλογική έκδοση από την ΤΗΕ ΤΕΛΟΣ SOCIETY, μας υπενθυμίζουν πως πρακτικές για τον εμπλουτισμό του σχετικού διαλόγου υπάρχουν, αρκεί να θελήσει κανείς να τις βρει και να τις υιοθετήσει.
Μαριάννα Στεφανίτση – «Πολιτιστικά ιδρύματα και σύγχρονη εικαστική σκηνή στην Αθήνα»
Η έρευνά σας φωτίζει την επίδραση των ιδρυμάτων στην κοινωνική αναπαραγωγή των εγκαθιδρυμένων καλλιτεχνικών αξιών, καθώς και στη διαμόρφωση νέων τάσεων και ταυτοτήτων που καθορίζουν το μέλλον των τεχνών. Θα λέγατε ότι τα ιδρύματα λειτουργούν πλέον ως αυτόνομες δυνάμεις που τιμονεύουν τη σύγχρονη εικαστική σκηνή; Πώς βλέπετε την συνύπαρξη της έρευνάς σας σε μια έκδοση που συγκεντρώνει διαφορετικές ερευνητικές προσεγγίσεις;
Νομίζω πως πια, το 2025, πέντε χρόνια μετά τη συγγραφή αυτής της έρευνας, είναι σαφές ότι τα ιδρύματα διαθέτουν την οικονομική και συμβολική ισχύ να διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τις τάσεις, τις αισθητικές και αφηγηματικές γραμμές της σύγχρονης εικαστικής τέχνης στην Ελλάδα. Ιδιαίτερα σε ένα πεδίο όπου η κρατική πολιτιστική πολιτική παραμένει αδύναμη και δεν παρέχει ουσιαστική οικονομική στήριξη.
Σε αυτό το πλαίσιο, τα ιδρύματα δεν λειτουργούν μόνο ως φορείς υποστήριξης, αλλά και ως δομές που ενεργοποιούν μηχανισμούς αξιολόγησης και αποκλεισμού, διαμορφώνοντας κανονιστικές καλλιτεχνικές πορείες. Έν@ καλλιτέχν@ σήμερα φαίνεται να ακολουθεί μια τυποποιημένη διαδρομή, από τις σπουδές, στην καλλιτεχνική και εκθεσιακή πρακτική, μέχρι τη σχέση με το διεθνές περιβάλλον. Αυτό καθορίζει σε μεγάλο βαθμό και την ανθρωπογεωγραφία του πεδίου, διαμορφώνοντας την τυπολογία τ@ σύγχρον@ καλλιτέχν@. Παρόλα αυτά, η σύγχρονη εικαστική σκηνή στην Ελλάδα δημιουργεί ακόμα ανεξάρτητες συναρθρώσεις που παραμένουν δημιουργικές, δραστήριες και αντισυμβατικές πολλές φορές. Το θέμα είναι θεωρώ ότι δυσκολεύονται να είναι βιώσιμες και ενεργές για καιρό.
Όσον αφορά τη σύνθεση διαφορετικών προσεγγίσεων στην έκδοση του ΤΗΕ TΕΛΟΣ SOCIETY, αυτή είναι ιδιαίτερα ευπρόσδεκτη. Διατομεακές και διεπιστημονικές προσεγγίσεις, που προσφέρουν εργαλεία για να αναλύσουμε κριτικά και να συζητήσουμε για την τέχνη, το πολιτικό, την εργασία, τους φεμινισμούς, την οικολογία και άλλα ζητήματα, είναι εξαιρετικά κρίσιμες αυτή τη στιγμή, όπου καταπιεστικά καθεστώτα αναδύονται σε πολλαπλά επίπεδα παγκοσμίως. Παράλληλα, η συστηματική καταγραφή και συγκέντρωση ερευνών που αφορούν το πολιτιστικό πεδίο παραμένει ένα σημαντικό κενό. Οι ακαδημαϊκές έρευνες δεν αναδεικνύονται ούτε εξελίσσονται, καθώς δεν υπάρχει επαρκής στήριξη και ενίσχυση των ίδιων των ερευνητ@.
Λιάνα Ψαρολογάκη – «Spatial Sea – Χωρικά Ύδατα – η τοπιοειδική εγκατάσταση ως συγκρουσιακό βίωμα πολιτικής και πολιτιστικής κληρονομιάς, και καθημερινής ζωής»
Πώς το αρχιτεκτονικό αφήγημα και η εικαστική παρέμβαση συμβάλλουν στη δημιουργία ενός χώρου στο αστικό πεδίο που ταυτόχρονα διατηρεί και διακόπτει το αισθητηριακό συνεχές, και με ποιον τρόπο η πόλη, ως αρχιτεκτονικό παλίμψηστο, μπορεί ενσωματώνει τον πολίτη; Πώς βρίσκεται την έρευνά σας δίπλα σε άλλες σύγχρονες ερευνητικές φωνές σε ένα κοινό βιβλίο;
Το αστικό τοπίο της ελληνικής περιφερειακής πόλης (όπως το Ηράκλειο, στο έργο μου) είναι ένα ενδεικτικό παράδειγμα τόπου που καταγράφει και εντυπώνει τις παθολογίες του και την κληρονομιά του εις το διηνεκές. Κάποιες από αυτές τις καταγραφές και εντυπώσεις είναι μεθοδευμένες και εις βάθος και άλλες προκύπτουν ως γενόμενα συγκυριών, δημιουργικότητας, σπουδής, μνήμης και πολιτισμικής ταυτότητας. Οι τοπιοειδικές εγκαταστάσεις όπως το έργο μου Χωρικά Ύδατα (2016) φέρουν ένα ενδεχόμενο σχεδόν μοναδικό στα εικαστικά δρώμενα. Μπορούν να σχεδιαστούν και σχεδόν να πλαστούν μαζί με τον τόπο στον οποίο συγχωνεύονται, έτσι ώστε τα όριά τους με τον αστικό χώρο και την υπάρχουσα αρχιτεκτονική να είναι ασαφή. Η συγχώνευση αυτή δεν είναι παθητική και δεν μπασταρδοποιεί το τοπίο. Η αισθητική παρέμβαση που πραγματοποιεί και η πολιτισμική και πολιτική της διάσταση εντάσσονται με το αστικό τοπίο και την αρχιτεκτονική του με ένα τρόπο επιτακτικό αλλά και ευαισθητοποιημένο, σχεδόν ερωτικό. Η θεωρητικός Σύλβια Λέιβιν περιγράφει μια τέτοια αμοιβαία ένταξη ως ένα παθιασμένο «φιλί» μεταξύ τέχνης και αρχιτεκτονικής, ένα συμβάν που χαρακτηρίζεται από μεταστάσεις μεταπλάσεις και μετουσιώσεις. Αυτό το συμβάν δημιουργεί παράξενο, νέο χώρο.
Η καθημερινή χρήση της πόλης (όχι μόνο όπως διαχειρίζεται ο πολίτης και μόνιμος κάτοικος, αλλά και ο επισκέπτης, ο τουρίστας, και ο ταξιδιώτης) είναι ένα συνεχές που επιβάλλεται από την υποδομή, την αρχιτεκτονική και τη ζωή φυσικά. Αυτή η χρήση μπορεί περιστασιακά να διακοπεί (ή και να αποσαφηνιστεί εν μέρει) από την εικαστική παρέμβαση που περιπτύσσεται με την αρχιτεκτονική της γιατί δημιουργεί μια κατάσταση τη οποίας η εμπειρία ενδυναμώνει την παρουσία ορισμένων χαρακτηριστικών της αρχιτεκτονικής και της πόλης και προβάλλει επιδέξια την απουσία άλλων. Η εγκατάσταση μου Χωρικά Ύδατα (2016) για παράδειγμα σχεδόν ανάγκασε όσους χρησιμοποίησαν την υπόγεια δημόσια διάβαση της Πύλης Αγίου Γεωργίου να εμπλακούν στην καλλιτεχνική της πραγματικότητα – ένα χώρο αφηρημένο, πλασμένο με φως, ήχο και επιφάνειες μη αναγνωρίσιμες, ένα χώρο βιωματικό και αξιομνημόνευτο. Η ανάλυση και δημοσίευση περί χώρου, τόπου και πολιτισμού οφείλει να είναι πολυδιάστατη για να παραμείνει εγγενώς σχετική, έγκαιρη και έγκυρη. Η επιτυχία για το ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ είναι η συνοχή και η προσοχή στην επιμέλεια και η συνεύρεση προσεγγίσεων και ερευνητών που συνολικά προσφέρουν ένα άρτιο θεωρητικά και πρακτικά έργο.
ΤΕLL ME – Ένα Πορτρέτο της Πάτρας στη Μεταβιομηχανική Εποχή
Το βιβλίο TELL ME του Γιώργου Μαραζιώτη μελετά τη μεταβιομηχανική πορεία της Πάτρας από το 1960 έως σήμερα μέσω της συλλογής και καλλιτεχνικής μεταγραφής προφορικών ιστοριών εργαζομένων της πόλης. Η έκδοση περιέχει το σύνολο των προφορικών αφηγήσεων εργαζομένων από 16 μεταβιομηχανικές μονάδες και μια σειρά από φωτογραφίες που εικονογραφούν την εξελικτική της πορεία της Πάτρας λειτουργώντας έτσι ως ένα καλλιτεχνικό πορτρέτο της πόλης στην μεταβιομηχανική εποχή.
Μιλήσαμε με τον Γιώργο Μαραζιώτη για το βιβλίο και τη γεφύρωση της βιομηχανικής ιστορίας της Πάτρας με τη σημερινή της ταυτότητα:
Πώς διαμόρφωσαν οι προσωπικές αφηγήσεις των εργαζομένων την καλλιτεχνική σας προσέγγιση στο TELL ME;
Η ειλικρίνεια και η αμεσότητα των εργαζομένων ήταν οι «οδηγοί» μου καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου. Η εμπιστοσύνη που έδειξαν στο πρόσωπό μου με έκανε να επεξεργαστώ τον λόγο τους με υπευθυνότητα και να δημιουργήσω μια περιεκτική και δυναμική αφήγηση της εξέλιξης της Πάτρας από το 1960 έως σήμερα.
Ποιο ρόλο παίζει η τέχνη στη γεφύρωση της βιομηχανικής ιστορίας της Πάτρας με τη σημερινή της ταυτότητα;
Δυστυχώς στη σημερινή ταυτότητα της Πάτρας λείπει πολύ η σύγχρονη τέχνη – θεσμικά κυρίως. Οι αρμόδιοι φορείς δεν φροντίζουν ώστε να δοθεί ουσιαστικό βήμα σε καλλιτέχνες και καλλιτέχνιδες που μπορούν να εκφράσουν τη βιομηχανική ιστορία της πόλης με ευρηματικό τρόπο. Και το περίεργο είναι πως στο παρελθόν, τότε που οι βιομηχανίες και βιοτεχνίες της πόλης άκμαζαν, η σύγχρονη τέχνη ήταν παρούσα στη διαμόρφωση της πόλης.
Τι σημαίνει για εσάς το γεγονός ότι αυτή η έρευνα και καλλιτεχνική εργασία αγγίζει πλέον το ευρύ κοινό μέσα από το βιβλίο;
Είμαι χαρούμενος που το έργο μου μετουσιώθηκε στη μορφή ενός βιβλίου με χειροποίητο χαρακτήρα. Αυτό ήταν άλλωστε το ζητούμενο κατά τον σχεδιασμό, την επιμέλεια και την εκτύπωσή του. Και φυσικά νιώθω ένα είδος υπευθυνότητας μιας και το έργο γίνεται πια μέρος της κοινωνίας μας και ειδικά επειδή το περιεχόμενό του αναφέρεται στην οικονομική, πολιτισμική και κοινωνική εξέλιξη της τρίτης μεγαλύτερης πόλης της Ελλάδας.
Πώς αισθάνεστε βλέποντάς το βιβλίο σας διαθέσιμο στους αναγνώστες και να αποκτά μια νέα ζωή έξω από το πλαίσιο της δημιουργίας του;
Αν θεωρούμε πως με τη διάθεση του βιβλίου στα βιβλιοπωλεία ολοκληρώνεται η δική μου εργασία, τότε ευελπιστώ να βρει το κοινό του και να αγαπηθεί. Και να επιτευχθεί και ο κύριος σκοπός του, δηλαδή να προτείνει την προφορική ιστορία ως εργαλείο κατανόησης της μνήμης, της ιστορίας, και ως μέσο ευαισθητοποίησης.
Γεωργία Κοτρέτσος – Εικαστικός, Ερευνήτρια, Ιδρύτρια της ΤΗΕ ΤΕΛΟΣ SOCIETY, Arts & Culture Research Lab Observatorium
Πώς αποφασίσατε η ΤΗΕ ΤΕΛΟΣ SOCIETY να αναπτυχθεί μέσα και από την εκδοτική δραστηριότητα; Μοιραστείτε μαζί μας το σκεπτικό;
Είναι η συνέχεια μιας διαδρομής. Οι εκδόσεις αποτελούν προέκταση της δουλειάς μου εδώ και πολλά χρόνια, είτε μέσα από την πρακτική μου ως εικαστικός, είτε μέσα από τον ρόλο μου ως εκδότης περιοδικών και πιο πειραματικών βιβλίων. Ωστόσο, ο προσανατολισμός των εκδόσεων της THE TEΛΟΣ SOCIETY είναι πολύ συγκεκριμένος: στοχεύουν στην επικοινωνία της έρευνάς μας και των μεθοδολογιών που αναπτύσσουμε, αναδεικνύοντας πολύτιμες πρωτοβουλίες συνανθρώπων μας σε ένα ευρύ γεωγραφικό φάσμα. Το κοινό μας αποτελείται κυρίως από ερευνητές, υποψήφιους διδάκτορες, μεταπτυχιακούς φοιτητές, αλλά και από τους άμεσους συνεργάτες μας στην ελληνική περιφέρεια — τους ανθρώπους των δράσεών μας.
Οι αναγνώστες μας μάς έγιναν εμφανείς ήδη από το πρώτο μας βιβλίο, Greece Educational Heurism I (2022), το οποίο ανέδειξε 36 ανεξάρτητους πολιτιστικούς χώρους και φορείς στην Ελλάδα. Αν δεν κάνω λάθος, το βιβλίο αυτό, μαζί με τον δεύτερο τόμο που παρουσίασε άλλους 36 χώρους και πρωτοβουλίες, έχει χρησιμοποιηθεί ως πηγή σε περισσότερες από 30 μελέτες και διατριβές στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Στην εποχή μας αντιλαμβάνομαι το βιβλίο ως μια πράξη κοινωνικής φροντίδας, μέσα σε ένα ψηφιακό τοπίο που απαιτεί νέες δεξιότητες, νέες προσεγγίσεις και νέους τρόπους άσκησης της γνώσης και της δημιουργίας.
Τρία από τα βιβλία μας συμπεριλαμβάνονται στην έκθεση Bookmorphs: Artists’ Books from Greece & the UK, η οποία παρουσιάζεται στο Hellenic Centre London, από τις 14 Οκτωβρίου έως τις 28 Νοεμβρίου 2025. Η έκθεση επιμελούνται οι Project 2 Athens (Φιόνα Μουζακίτη & Δέσποινα Σταύρου) και Χριστίνα Μητρέντσε, σε συνδιοργάνωση με το Ελληνικό Κέντρο, με κύρια υποστήριξη του Ιδρύματος Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακοπούλου, καθώς και με τη στήριξη του Ιδρύματος Α. Γ. Λεβέντη. Ο κατάλογος της έκθεσης εκδίδεται με την υποστήριξη του Ιδρύματος Παναγιώτη & Έφης Μιχελή.
Μιλήστε μας για τις τελευταίες εκδόσεις, πώς επιλέξατε το περιεχόμενο και ποια θεωρείται η ξεχωριστή σημασία τους καθώς και τον σκοπό που θα θέλατε να επιτελέσουν;
Οι τελευταίες μας εκδόσεις είναι το «ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ, Ακαδημαϊκές Προσεγγίσεις στο Πολιτιστικό Πεδίο της Ελλάδας» των Αλφιέρη, Αναΐς Δ., Παπαχρήστου, Δημήτρη Ε., Στεφανίτση, Μαριάννα Α., Ψαρολογάκη, Λιάνα Ν., και το «ΤΕLL ME» του Μαραζιώτη, Γιώργου τα οποία διατίθενται σε βιβλιοπωλεία από την 1η Οκτωβρίου. Άμεσος στόχος μας είναι η εγγραφή των συγγραφέων στον ΟΣΔΕΛ, τον Ελληνικό Οργανισμό Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου, όπως επίσης η ένταξή τους το εθνικό αρχείο που διασφαλίζει τη διατήρησή τους και την πρόσβασή τους για σκοπούς έρευνας, εκπαίδευσης και για τις μελλοντικές γενιές στο Εθνικό Κατάλογο της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος (ΕΒΕ) και τέλος στην εμπορική διάθεση στα βιβλιοπωλεία Πολιτεία, Ιανός, και Πίξελ στα φυσικά τους καταστήματα αλλά και στο διαδίκτυο. Όλες οι εκδόσεις μας είναι μια επένδυση στα πιστεύω μας, είναι μια διαδικασία ουσιαστικά μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα αλλά μέγιστης σημασίας καθώς διατίθεται η έρευνά μας και αυτές των πλέον συνεργατών μας στο ευρύ κοινό.
Το «ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ» 2025 αποτελεί την πρώτη έκδοση του είδους της όπου στο πλαίσιο ανοικτής πρόσκλησης, ερευνητές και μελετητές κλήθηκαν να υποβάλουν περιλήψεις διατριβών και ερευνητικών εργασιών που διερευνούν πτυχές του πολιτισμού στην Ελλάδα. Ο τίτλος δεκαεξασέλιδο παραπέμπει στον βασικό εκδοτικό πυρήνα ενός τυπικού εντύπου 16 σελίδων. Η επιλογή έγινε με τη βοήθεια της επιτροπής, η οποία αποτελείται από τους: Cameron Bell, THE PROVINCES (Kώστας Ιωαννίδης, Ελένη Μουζακίτη), Maja Ćirić, Μαριάννα Τσιόνκη, Μαρίτα Παππά και εμένα την ίδια. Τους ευχαριστώ θερμά για την αφοσίωση, την κριτική τους προσέγγιση και την ανιδιοτελή, εθελοντική συμμετοχή τους σε αυτήν τη διαδικασία.
Η πρώτη αυτή έκδοση περιλαμβάνει τέσσερα δεκαεξασέλιδα:
• Αναΐς Αλφιέρη, «Στοές σε μετάβαση: Μνήμη, αντίσταση και το δικαίωμα στην πόλη», 2025
• Δημήτρης Παπαχρήστος, «Χαρτογραφώντας τις σχέσεις ανάμεσα στο Κεφάλαιο και την πολιτιστική δραστηριότητα στην Αθήνα μετά την εποχή των κρίσεων», 2025
• Μαριάννα Στεφανίτση, «Πολιτιστικά ιδρύματα και σύγχρονη εικαστική σκηνή στην Αθήνα», 2025
• Λιάνα Ψαρολογάκη, «Spatial Sea – Χωρικά Ύδατα – η τοπιοειδική εγκατάσταση ως συγκρουσιακό βίωμα πολιτικής και πολιτιστικής κληρονομιάς, και καθημερινής ζωής», 2025
Το «ΤΕLL ME» του Γιώργου Μαραζιώτη (και και με πορτοκαλί εξώφυλλο) είναι ένα συλλογικό πορτρέτο μιας καλλιτεχνικής έρευνας πάνω στη μεταβιομηχανική εποχή της Πάτρας μέσα από τη φωνή των εργαζομένων. Η έρευνα πέρα από τη πολυφωνία απόψεων, στέκει ως οδηγός μιας καλλιτεχνικής μεθοδολογίας φωτίζοντας μέρος της κοινωνίας, όταν το ίδιο έχει αποδεχθεί τη σιωπή του. Διακρίνουμε ερευνητικά εργαλεία που προέρχονται από την καλλιτεχνική πρακτική τα οποία αγγίζουν την κοινωνία και το αφήγημα με ευαισθησία και κατανόηση.
Ποιες θα είναι οι επόμενές σας κυκλοφορίες, τι ετοιμάζετε για το μέλλον;
Θα αναφερθώ μόνο στο ανοιχτό κάλεσμα για το ΔΕΚΑΕΞΑΣΕΛΙΔΟ του 2026 που θα βρείτε στη σελίδα νέων στη σελίδα της ΤΗΕ ΤΕΛΟΣ SOCIETY πάνω στη θεματολογία που θα απασχολήσει την έρευνά μας και τη δράση μας Πολιτισμός, Νερό & Κοινωνία στην Ελλάδα: Μια Ολιστική Προσέγγιση. Προσκαλούμε ερευνητές, πολιτιστικούς δημιουργούς, καλλιτέχνες, επιμελητές, ιστορικούς της τέχνης και επαγγελματίες από ευρύ φάσμα επιστημονικών και δημιουργικών πεδίων να υποβάλουν μελέτες που εξετάζουν τις πολύπλευρες σχέσεις του νερού με την κοινωνία, το περιβάλλον, την παράδοση, τα έθιμα, τον πολιτισμό στην Ελλάδα και στη Κύπρο.
Σχετικά με τη ΤΗΕ ΤΕΛΟΣ SOCIETY:
Η THE ΤΕΛΟΣ SOCIETY, Arts & Culture Research Lab Observatorium είναι μια αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία και εκδότης με έδρα την Αθήνα. Ιδρύθηκε το 2019 και στηρίζεται από φορείς του δημοσίου, ιδιώτες, φίλους και δωρητές. Το διοικητικό συμβούλιο αποτελείται από την ιδρύτρια, τον πρεσβευτή του οργανισμού Abdellah Karroum, τον οικονομικό και τον νομικό σύμβουλο, Παναγιώτη Καλυβίτη και Pieter van Ysseldjik. Μέσω της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της τεχνολογίας, και των τεχνών η TTS επικεντρώνεται στη διεπιστημονική παραγωγή γνώσης και της ερμηνεία αυτής στο χώρο του πολιτισμού στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Η TTS υποστηρίζει μια βιώσιμη πρακτική του ‘βλέπειν’, μια ανθεκτική οικολογία της εικαστικής παραγωγής και των ίσων ευκαιριών. Σχετικά με τις πολιτιστικές δράσεις της ΤΤS, δραστηριοποιείται στην Ελληνική περιφέρεια, νησιωτική Ελλάδα και ακριτικές περιοχές. Η ΤΤS δημιουργεί διεπιστημονικές ομάδες, διαφορετικές για κάθε δράση που καλούνται να δουλεύουν συνεργατικά σε επιτόπια άυλα πρότζεκτ φέρνοντας πτυχές του ίδιου του τόπου στο φως.
Το 2021 η ΤΤS πραγματοποίησε σε υπό εγκατάλειψη τόπους τη πολιτιστική δράση “Σμιλεύοντας το Αρνητικό”, στη Τήνο, Λέσβο και Εύβοια και το 2022 τη πολιτιστική δράση “Παρατηρητήριο Άκρα” που έλαβε χώρα στο Δήμο Μεγίστης (Καστελλόριζο, Άη Γιώργη του Νησιού, Ρω και για πρώτη φορά πολίτες και εκπρόσωποι του πολιτισμού μετατάχθηκαν στη Στρογγυλή την υποστήριξη του Δήμο Μεγίστης, τη Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου και το Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού). Επίσης σε συνεργασία με το Πνευματικό Κέντρο Γιαννούλη Χαλεπά στη Τήνο, διοργάνωσε το “Ισμαήλ Project”, στο εγκαταλελειμμένο χωριό της Τήνου και γενέτειρα του Γιαννούλη Χαλεπά, Ισμαήλ.
Το 2023 διεκπεραίωσε το πρόγραμμα “ΨΩΜΙ &ΚΑΡΒΟΥΝΟ” με την υποστήριξη του ΥΠΠΟΑ στην άυλη κληρονομιά. To πρόγραμμα συνεχίζεται με επιτυχία και το 2024. Το Σεπτεμβρίου του 2024 πραγματοποίησε το πολυθεματικό πρόγραμμα “ΑΔΗΜΙΟΥΡΓΗΤΟΣ ΧΡΟΝΟΣ” στο Δήμο Σουφλίου (Λευκίμμη, Προβατώνα, Διδυμότειχο, Ορμένιο και Πετρωτά). Σε συνέχεια το 2025 ολοκλήρωσε το ντοκιμαντερ “ΚΕΛΛΑΡΙ 10” για το αυτοκρατορικό κελλάρι της Achaia Clauss και το 2026 θα τρέξει το πρόγραμμα “Εις υγείαν μ΄ ένα ποτήρι νερό” πάντα με την υποστήριξη και αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού. Οι εκδόσεις της ΤΤS βρίσκονται στα παρακάτω βιβλιοπωλεία: Πολιτεία, Ιανός, Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Ίαμβος, Πίξελ και Public (online).
Σημείο πώλησης: Πολιτεία, Ιανό (Αριστοτέλους, Σταδίου), Pixel (Πάτρα) από 1 Οκτ. 2025
