Κείμενο: Έφη Μιχάλαρου*
Οι χώροι υγείας είναι συνήθως σχεδιασμένοι με γνώμονα τη λειτουργικότητα, την ακρίβεια και την ασφάλεια. Υπάρχει, όμως, μία ακόμη διάσταση, λιγότερο μετρήσιμη αλλά εξίσου ουσιαστική, το πώς αισθάνεται ο άνθρωπος μέσα σε αυτούς.
Στη ΒΙΟΙΑΤΡΙΚΗ Αμπελοκήπων, η απάντηση σε αυτή την ανάγκη δόθηκε μέσα από την τέχνη. Στους χώρους υποδοχής, στις αίθουσες αναμονής, στα ιατρεία, στα αιμοληπτήρια, ακόμη και στα γραφεία της Διοίκησης, αναπτύσσεται η Bio Art Collection, μία συλλογή σύγχρονης τέχνης που δεν τοποθετήθηκε εκ των υστέρων ως διακοσμητική προσθήκη. Δημιουργήθηκε παράλληλα με το ίδιο το κτίριο, ως ένα ενιαίο επιμελητικό project, με ορισμένα έργα να σχεδιάζονται ειδικά για τον χώρο.
Η συλλογή συγκεντρώνει διαφορετικές γενιές, τεχνικές και εικαστικές γλώσσες. Ζωγραφική, γλυπτική, φωτογραφία, τοιχογραφίες, ψηφιακές εκτυπώσεις και εγκαταστάσεις συνυπάρχουν, σχηματίζοντας μία διαδρομή στην οποία η αρχιτεκτονική, το design και η τέχνη δεν λειτουργούν ανεξάρτητα, αλλά ως μέρη της ίδιας εμπειρίας.
Η τέχνη δεν διακοσμεί απλώς τον χώρο, τον μεταμορφώνει
Σε έναν χώρο υγείας, ο χρόνος της αναμονής μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη ψυχολογική βαρύτητα. Το βλέμμα αναζητά ένα σημείο στο οποίο θα σταθεί, ενώ η σκέψη συχνά κινείται ανάμεσα στην ανησυχία, την προσδοκία και την ανάγκη για καθησυχασμό.
Τα έργα παρεμβαίνουν ακριβώς σε αυτή τη συνθήκη. Δεν υπόσχονται να υποκαταστήσουν την ιατρική φροντίδα, δημιουργούν όμως μικρές διεξόδους από την ένταση της καθημερινότητας. Το χρώμα, η κίνηση, η υλικότητα και η φαντασία μεταβάλλουν την ατμόσφαιρα του κτιρίου, προσφέροντας στον επισκέπτη εικόνες που μπορούν να προκαλέσουν περιέργεια, οικειότητα, αισιοδοξία ή απλώς μία απαραίτητη στιγμή παύσης.
Η συλλογή βασίζεται στην αντίληψη ότι ένα έργο τέχνης δεν καταλαμβάνει απλώς έναν τοίχο. Επηρεάζει τη σχέση του ανθρώπου με τον χώρο, επαναπροσδιορίζει τις διαδρομές του και μετατρέπει ακόμη και μία σύντομη αναμονή σε δυνατότητα παρατήρησης.
«Το Δέντρο της Ζωής» ως σημείο εκκίνησης
Η εικαστική περιήγηση ξεκινά από την κεντρική είσοδο της μονάδας, όπου δεσπόζει «Το Δέντρο της Ζωής» της Αφροδίτης Λίτη. Το γλυπτό, ύψους 6,5 μέτρων, είναι κατασκευασμένο από inox και αλουμίνιο και αναπτύσσεται κατακόρυφα στο εσωτερικό του κτιρίου, σαν μία μορφή φύσης που έχει μεταφερθεί στο αστικό και τεχνολογικό περιβάλλον.
Η Αφροδίτη Λίτη έχει διερευνήσει επί σειρά ετών τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση. Εδώ, το δέντρο δεν αποτελεί απλώς ένα αναγνωρίσιμο σύμβολο ζωής, αλλά μία παρουσία που κατευθύνει το βλέμμα προς τα επάνω και προσδίδει στον χώρο αίσθηση ανάπτυξης, αναγέννησης και ψυχικής ανάτασης.
Απέναντί του βρίσκεται το «Δείπνο στη Χλόη» του Γιώργου Λάππα. Τρεις φωτεινές μπλε ανθρώπινες μορφές ετοιμάζουν ένα ιδιότυπο πικνίκ, δημιουργώντας μία σκηνή που κινείται ανάμεσα στο καθημερινό και το μεταφυσικό. Το έντονο μπλε φως, η θεατρικότητα των μορφών και η εγγύτητά τους με το μεταλλικό δέντρο σχηματίζουν έναν διάλογο ανάμεσα στη φύση, την ανθρώπινη συνύπαρξη και τη φαντασία.
Ήδη από την είσοδο γίνεται σαφές ότι η συλλογή δεν επιδιώκει την ουδετερότητα. Αντιθέτως, προσκαλεί τον επισκέπτη να εγκαταλείψει, έστω προσωρινά, τον αυστηρά λειτουργικό χαρακτήρα του χώρου και να ακολουθήσει μία παράλληλη διαδρομή εικόνων και νοημάτων.
Από τη χαρά του χρώματος σε φανταστικούς κόσμους
Στο δεύτερο επίπεδο, τα γλυπτά «Κεράσια» του Γιάννη Βαρελλά λειτουργούν σχεδόν ως παιχνιδιάρικος προάγγελος όσων ακολουθούν. Με το μεγάλο τους μέγεθος και την αναγνωρίσιμη φόρμα τους, μεταφέρουν στον χώρο μία αίσθηση χαράς και απροσδόκητης ελαφρότητας.
Στα ιατρεία, τα έργα της Άνα Μαθιού κινούνται ανάμεσα στη ζωγραφική και τη γλυπτική. Οι επαναλαμβανόμενες χρωματιστές σταγόνες δημιουργούν μία επιφάνεια που μοιάζει να πάλλεται, να μεταβάλλεται και να επεκτείνεται πέρα από τα όρια του καμβά.
Η Λίνα Θεοδώρου, με το έργο «Cityzen», ανοίγει ένα πέρασμα προς έναν ψηφιακό, σχεδόν παραμυθένιο κόσμο, γεμάτο χρώματα, τοπία και μικροσκοπικές μορφές. Η εικόνα της θυμίζει έναν σύγχρονο κήπο της Εδέμ, όπου στοιχεία από την ποπ κουλτούρα, τα κόμικς και την ψηφιακή αισθητική συνυπάρχουν.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει και η τοιχογραφία «Glad to sea you!» του Dreyk στους παιδιατρικούς χώρους. Γοργόνες, θαλάσσιες μορφές, λουλούδια και φανταστικά πλάσματα συνθέτουν έναν πολύχρωμο βυθό, σχεδιασμένο να συνομιλεί με τη φαντασία των παιδιών και να απομακρύνει το περιβάλλον από την ψυχρή εικόνα ενός συμβατικού εξεταστηρίου.
Στις φωτογραφικές συνθέσεις «Ποτάμια», η Δανάη Στράτου ακολουθεί τη ροή του νερού και της καθημερινής ζωής. Αντικείμενα και τοπία, που σε πρώτη ανάγνωση μπορεί να μοιάζουν ασήμαντα, αποκτούν μέσα από τον φωτογραφικό φακό προσωπική ιστορία και συμβολικό βάρος.
Από την αρχαία τραγωδία στον «Ομφαλό της Γης»
Η συλλογή δεν αποφεύγει τη σύνδεση με την ιστορία και τη μνήμη. Ο μαρμάρινος «Ετεοκλής» του Δημήτρη Βλάσση ανακαλεί έναν ήρωα της αρχαίας τραγωδίας και επαναφέρει στον σύγχρονο χώρο την κλασική γλυπτική παράδοση. Η αυστηρότητα του υλικού και της μορφής αντιπαρατίθεται με τα έντονα χρώματα και τα νεότερα μέσα των έργων που τον περιβάλλουν.
Στον χώρο των υπερήχων βρίσκεται ο «Ομφαλός της Γης» του Ben Jakober, ένα γλυπτό από αλουμίνιο, inox και κρύσταλλο Swarovski. Οι δύο παράλληλες στήλες του θυμίζουν πύλη ή μαντείο, ενώ στο κέντρο αναπτύσσεται μία συμβολική αφήγηση γύρω από τη γέννηση και την ανθρώπινη ύπαρξη.
Η παρουσία του συγκεκριμένου έργου σε έναν χώρο ιατρικής απεικόνισης δημιουργεί μία ενδιαφέρουσα νοηματική σύνδεση. Όπως η ιατρική τεχνολογία επιχειρεί να δει κάτω από την επιφάνεια του σώματος, έτσι και η τέχνη αναζητά όσα βρίσκονται πίσω από την άμεσα ορατή πραγματικότητα.
Ένας όροφος σαν σύγχρονη πόλη
Στον πρώτο όροφο, η εμπειρία μετακινείται από τον φυσικό και τον φανταστικό κόσμο προς το αστικό περιβάλλον.Η Βάσω Γκαβαϊσέ δημιουργεί ένα ιδιότυπο «κοσμικό σύμπαν» από μεταλλιζέ χαρτί, κλεισμένο μέσα σε plexiglass. Οι γεωμετρικές επιφάνειες, οι αντανακλάσεις και οι χρωματικές μεταβολές δίνουν την αίσθηση ενός αυτόνομου γαλαξία.
Ο Κώστας Πανιάρας, με το ματζέντα τρίπτυχο «Η θέα», δημιουργεί μία μονοχρωματική επιφάνεια την οποία διακόπτει μία πορτοκαλί γραμμή. Η γραμμή λειτουργεί σαν φευγαλέα σκέψη, σαν κίνηση ή σαν ίχνος ζωτικότητας που διασχίζει τον χώρο.
Η Ελένη Κοτσώνη αντλεί στοιχεία από πλακάκια, κεραμικά, ψηφιδωτά και αγγεία, συνδυάζοντας την αρχαιολογική μνήμη με τη δύναμη της σύγχρονης αστικής εικόνας. Αντίστοιχα, ο street artist b., με το έργο «playtong», μεταφέρει στους τοίχους τους ρυθμούς, τα σχήματα και τα ερεθίσματα της πόλης, μεταμορφώνοντας την αίθουσα αναμονής σε μία πολύχρωμη graffiti διαδρομή.
Σε αντίστιξη με την ένταση του δρόμου, οι ακουαρέλες «Μέσα στο Νερό» της Νικομάχης Καρακωστάνογλου διατηρούν μία ήρεμη, σχεδόν διαφανή ενέργεια. Το νερό, η ρευστότητα και η λεπτότητα του μέσου δημιουργούν έναν χώρο εσωτερικής ησυχίας.
Στην αίθουσα συσκέψεων, το «Πορτοκάλι» του Κώστα Ιωαννίδη μετατρέπει τις φλούδες πορτοκαλιού σε ένα μεγάλο φωτεινό έργο. Η εικόνα παραπέμπει στα γλυκά του κουταλιού, στην οικογενειακή μνήμη και στις οικείες μυρωδιές μιας άλλης εποχής, αποδεικνύοντας πως ακόμη και ένα καθημερινό υλικό μπορεί να αποτελέσει φορέα συλλογικών αναμνήσεων.
Η πόλη, η Ανατολή και η σιωπή
Στα γραφεία της Διοίκησης, η Αθήνα εμφανίζεται μέσα από τη μεγάλη φωτογραφία του Νίκου Μάρκου ως μία σκοτεινή πόλη, διακεκομμένη από χιλιάδες φωτεινά σημεία. Το αστικό τοπίο παύει να είναι απλώς γεωγραφία και μετατρέπεται σε ψυχογράφημα, σε μία εικόνα της πόλης που μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στο πραγματικό και το ονειρικό.
Απέναντι από την Αθήνα, τα ροδοπέταλα της Δανάης Στράτου μεταφέρουν εικόνες και μνήμες από την Ανατολή, ενώ τα «Ενυδρεία» της Φρύνης Μουζακίτη κινούνται ανάμεσα στο οικείο, το παράδοξο και την αισθητική υπερβολή.
Το άτιτλο έργο του Νίκου Αλεξίου, με τη σύνθεση από μαύρα επιχρωματισμένα χαρτιά, δημιουργεί μία σχεδόν μοναστική σιωπή. Το κενό και το πλήρες, το φως και η σκιά, σχηματίζουν μία επιφάνεια που ζητά αργή και προσεκτική παρατήρηση.
Στο «Non Locality», η Ελένη Χριστοδούλου δημιουργεί με ψυχρό κερί μία πόλη που φαίνεται να συστέλλεται και να διαστέλλεται. Η εικόνα αλλάζει ανάλογα με την απόσταση του θεατή, μετατρέποντας την ίδια την πράξη της παρατήρησης σε μέρος του έργου.
Ένας διαφορετικός τρόπος προσέγγισης για τους χώρους υγείας
Η Bio Art Collection δεν αποτελεί μία έκθεση με τη συμβατική έννοια. Δεν έχει συγκεκριμένο σημείο εισόδου και εξόδου, ούτε απαιτεί από τον επισκέπτη να ακολουθήσει μία αυστηρά καθορισμένη πορεία. Ανακαλύπτεται σταδιακά, μέσα από την καθημερινή κίνηση στο κτίριο.
Τα έργα συναντούν ανθρώπους που δεν έχουν έρθει απαραίτητα για να δουν τέχνη. Αυτή ακριβώς η συνθήκη κάνει τη συλλογή ξεχωριστή. Η τέχνη εγκαταλείπει τον προστατευμένο χώρο του μουσείου ή της γκαλερί και εισέρχεται σε έναν τόπο πραγματικών αναγκών, προσωπικών σκέψεων και ανθρώπινης ευαισθησίας.
Στη ΒΙΟΙΑΤΡΙΚΗ Αμπελοκήπων, η τέχνη δεν διεκδικεί να θεραπεύσει. Διεκδικεί, όμως, να προσφέρει χώρο για μία ανάσα, μία διαφορετική σκέψη, μία εικόνα που μπορεί να μετακινήσει το βλέμμα από την ανησυχία προς τη ζωή.
Και ίσως αυτή να είναι η ουσιαστικότερη λειτουργία της συγκεκριμένης συλλογής: να υπενθυμίζει ότι η φροντίδα δεν αφορά μόνο το σώμα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει τον χώρο, τον χρόνο και την εμπειρία της υγείας.
*Η Έφη Μιχάλαρου ολοκληρώνοντας έναν επαγγελματικό κύκλο δεκαπέντε ετών στον Ημερήσιο και Περιοδικό Τύπο, με άρθρα, κριτικές και συνεντεύξεις στη σύγχρονη τέχνη, τα τελευταία πέντε χρόνια ασχολείται συστηματικά με την επιμέλεια εκθέσεων.
