Υπάρχει πάντα μια στιγμή. Μια μικρή, σχεδόν αόρατη στιγμή, όπου μια σκέψη μεταμορφώνεται σε απόφαση. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας, στο ελculture δώσαμε τον λόγο σε γυναίκες που δεν περίμεναν την «κατάλληλη συγκυρία» – τη δημιούργησαν. Γυναίκες που τόλμησαν, που ανέλαβαν ευθύνη και που μετέτρεψαν μια επαγγελματική επιλογή σε κάτι βαθιά προσωπικό.
Δεν τις ρωτήσαμε για αριθμούς ή στρατηγικές. Τις ρωτήσαμε για εκείνη τη στιγμή:
Πότε ένιωσαν πως «τώρα είναι η ώρα»;
Ποια ήταν η πιο δύσκολη δοκιμασία;
Πώς αλλάζει η ευθύνη όταν τη βιώνεις καθημερινά;
Τι σημαίνει να ηγείσαι ως γυναίκα σε έναν κόσμο που συχνά εξακολουθεί να σε αξιολογεί διαφορετικά;
Και αν μπορούσαν να γυρίσουν πίσω, τι θα έλεγαν στον εαυτό τους πριν κάνουν το πρώτο βήμα;
Οι απαντήσεις τους δεν είναι έτοιμες συνταγές επιτυχίας. Είναι διαδρομές με αμφιβολίες, αντοχή, ευθύνη και επιμονή. Είναι αληθινές ιστορίες τόλμης και απόφασης.
Σε αυτή τη στάση της διαδρομής συναντάμε τη Βάλια Καπελετζή, textile designer και καλλιτέχνις, τη Μαριέττα Καρπαθίου, Creative Director της ergon, μιας μάρκας που μεταφράζει την ελληνική παράδοση σε σύγχρονη γλώσσα μέσα από τη μόδα και τη Νένα Μάγειρα, που δημιούργησε στο Παγκράτι το ανθοπωλείο A Bloom Athens.
[ 1 ]
Βάλια Καπελετζή – Το ύφασμα ως πεδίο πειραματισμού
Η Βάλια Καπελετζή είναι textile designer και καλλιτέχνις με έδρα την Αθήνα. Σπούδασε Textile Design στο London College of Fashion και εργάστηκε ως textile developer στο στούντιο της Iris van Herpen, πριν επιστρέψει στην Ελλάδα για να αναπτύξει τη δική της δημιουργική πρακτική.
Η δουλειά της κινείται ανάμεσα στην τέχνη και τον σχεδιασμό, εξερευνώντας τις μεταμορφωτικές δυνατότητες των υλικών μέσα από πειραματισμούς με το ύφασμα και χειροποίητες τεχνικές. Εμπνευσμένη από οργανικές μορφές και φυσικές υφές, δημιουργεί υφασμάτινες εγκαταστάσεις και γλυπτικά textiles που συνομιλούν με το φως, τη διαφάνεια και τον χώρο. Από το στούντιό της στην Αθήνα συνεχίζει να αναπτύσσει έργα και συνεργασίες που συνδέουν την καλλιτεχνική έρευνα με τον σύγχρονο σχεδιασμό.
«Η απόφαση δεν ήρθε μέσα από μια συγκεκριμένη στιγμή, αλλά μέσα από μια σταδιακή συνειδητοποίηση. Μετά τις σπουδές μου και έναν απαιτητικό κύκλο συνεργασίας με την Iris van Herpen, ένιωσα την ανάγκη να επιστρέψω στη δική μου δημιουργική έρευνα και στον πειραματισμό. Για κάποια χρόνια η προσωπική μου κατεύθυνση είχε μπει σε αναμονή, καθώς εργαζόμουν μέσα σε έναν ήδη διαμορφωμένο σχεδιαστικό κόσμο.
Όταν επέστρεψα στην Αθήνα άρχισα να εξερευνώ ξανά τι σημαίνει για μένα το ύφασμα. Στην αρχή δίστασα ανάμεσα στο να ενταχθώ ξανά σε έναν σχεδιαστικό ρόλο ή να ακολουθήσω τη δική μου πορεία, αλλά σταδιακά έγινε σαφές ότι δεν ήθελα να επενδύσω ξανά όλη τη δημιουργική μου ενέργεια στην υλοποίηση του οράματος κάποιου άλλου.
Η πραγματική αφετηρία ήρθε όταν απέκτησα το πρώτο μου στούντιο. Η ύπαρξη ενός αυτόνομου χώρου εργασίας μετέτρεψε τη δημιουργία από μια ανοιχτή καλλιτεχνική διαδικασία σε μια πιο συγκροτημένη επαγγελματική πρακτική. Με αυτή την έννοια, η «επιχείρηση» δεν προηγήθηκε της δημιουργίας· προέκυψε ως φυσική της συνέχεια.
Σε κάθε στάδιο της δουλειάς μου εμφανίζονται νέες προκλήσεις, κυρίως γύρω από το πώς μια ιδέα μπορεί να πάρει πραγματική μορφή. Σταδιακά συνειδητοποίησα ότι η δημιουργία δεν σταματά στη σύλληψη της ιδέας· χρειάζεται φροντίδα, οργάνωση και παρουσία σε κάθε στάδιο της υλοποίησης.
Ένα σημαντικό μάθημα για μένα ήταν να συμμετέχω ενεργά σε όλη τη διαδικασία, να επικοινωνώ ξεκάθαρα τις προσδοκίες μου και να προστατεύω την αξία της δουλειάς μου. Η συνέπεια και ο επαγγελματικός σεβασμός δεν είναι πάντα αυτονόητα, γι’ αυτό και η επιλογή συνεργατών που μοιράζονται τις ίδιες αξίες είναι καθοριστική. Η διαδικασία αυτή είναι ακόμη σε εξέλιξη. Κάθε έργο αποτελεί μια ευκαιρία να εφαρμόσω όσα έχω μάθει και να βελτιώνω συνεχώς τον τρόπο που δουλεύω.
Σήμερα βιώνω τον ρόλο μου ως μια συνεχή διαδικασία ανάπτυξης. Κάθε έκθεση ή παραγγελία αποτελεί ευκαιρία να δημιουργήσω site-specific έργα που προκύπτουν από τον διάλογο με τον χώρο και δοκιμάζουν τα όρια της φαντασίας και του υλικού. Ένα σημαντικό κομμάτι της ευθύνης είναι η διαχείριση του χρόνου και ο συντονισμός διαφορετικών projects χωρίς να χάνεται ο δημιουργικός χώρος που χρειάζεται η διαδικασία.
Η ελευθερία να οργανώνω τη δουλειά μου με τον δικό μου τρόπο μου επιτρέπει να ακολουθώ το ένστικτό μου στον σχεδιασμό και να επιλέγω συνεργασίες που έχουν ουσιαστικό νόημα. Σταδιακά νιώθω ότι δημιουργείται γύρω μου ένα μικρό οικοσύστημα δημιουργικών ανθρώπων που υποστηρίζουν ο ένας τον άλλον και επιτρέπουν γόνιμες συνεργασίες. Παρότι η διαδικασία περιλαμβάνει πάντα δοκιμές και λάθη, αυτή τη στιγμή νιώθω αισιοδοξία για το μέλλον και ανυπομονώ για τα επόμενα έργα.
Αν μπορούσα να μιλήσω στη γυναίκα που ήμουν πριν πάρω αυτή την απόφαση, θα της έλεγα να μην φοβηθεί να ακολουθήσει τη δημιουργική της πορεία. Αν δεν δοκιμάσεις, δεν υπάρχει τρόπος να ξέρεις αν θα λειτουργήσει ή όχι. Οι αμφιβολίες και οι δυσκολίες είναι αναπόφευκτο κομμάτι της διαδικασίας, ειδικά σε έναν χώρο που δεν προσφέρει πάντα σταθερότητα ή εγγυήσεις για το μέλλον. Αλλά το να το προσπαθήσεις είναι ανεκτίμητο και προσωπικά, αυτή η πορεία είναι που με γεμίζει περισσότερο. Θα ήταν πολύ πιο απογοητευτικό για μένα να μην το είχα δοκιμάσει καθόλου, παρά να προσπαθήσω και να μην πετύχω».
[ 2 ]
Μαριέττα Καρπαθίου – Η παράδοση σε σύγχρονη κίνηση
Για τη Μαριέττα Καρπαθίου, η μόδα είναι ένας τρόπος να μιλήσεις για τον τόπο σου. Πριν από περίπου δώδεκα χρόνια γεννήθηκε η ιδέα της ergon, ενός δημιουργικού εγχειρήματος που επιχειρεί να επανατοποθετήσει στοιχεία της ελληνικής μνήμης και της λαϊκής κουλτούρας μέσα από μια σύγχρονη ματιά, απενοχοποιώντας το φολκλόρ και δίνοντάς του έναν νέο χώρο ύπαρξης.
Στον πυρήνα της ergon, τέχνη, ιστορία και προσωπική αφήγηση συναντιούνται. Αναφορές στην αρχαιότητα, μοτίβα που αντλούν από το folk στοιχείο και εικόνες της ελληνικής καθημερινής ζωής μετασχηματίζονται σε σύγχρονα αντικείμενα που συνομιλούν με το παρόν.
Με σπουδές στην Καλών Τεχνών στη Ρώμη, η Μαριέττα Καρπαθίου άρχισε να διαμορφώνει την ιδέα της ergon γύρω στο 2014. Η μορφή που έχει σήμερα το brand διαμορφώθηκε το 2016 με την πρώτη του συλλογή, γι’ αυτό και φέτος συμπληρώνονται δέκα χρόνια από τη στιγμή που η ιδέα πήρε την ολοκληρωμένη της μορφή.
Κάθε κομμάτι παράγεται σε περιορισμένες σειρές μέσα από ένα δίκτυο ελληνικών εργαστηρίων και συνεργατών. Για την ίδια, η δημιουργία δεν αφορά μόνο το τελικό αντικείμενο αλλά και την κοινότητα ανθρώπων που το παράγει. Ακόμη και το όνομα της μάρκας είναι δηλωτικό αυτής της φιλοσοφίας. ergon, μια ελληνική λέξη που σημαίνει έργο, αποτέλεσμα. Για τη Μαριέττα Καρπαθίου, η μόδα είναι το αποτέλεσμα μιας δημιουργικής διαδικασίας που ενώνει την τέχνη, τη μνήμη και τις προσωπικές εικόνες του τόπου με το παρόν.
Σε ένα από τα σχέδιά της εμφανίζεται η φράση «Έλα, πήδα, μη φοβάσαι». Πρόκειται για μια παιδική της ανάμνηση από τη Ρόδο: το τραμπολίνο στη θάλασσα και τη φωνή που την ενθάρρυνε να ξεπεράσει τον φόβο της. Σήμερα η ίδια φράση επιστρέφει ως μήνυμα σε ένα μαντήλι που σχεδίασε για μια φιλανθρωπική έκθεση, με στόχο τη συγκέντρωση χρημάτων για τις σπουδές παιδιών από τα Δωδεκάνησα στο εξωτερικό. Ίσως τελικά αυτό να είναι και το βαθύτερο μήνυμα της δουλειάς της: μια πρόσκληση να κάνεις το βήμα, ακόμη κι όταν φοβάσαι.
«Στην πραγματικότητα δεν αισθάνθηκα ποτέ ότι “τώρα είναι η ώρα”. Απλώς ξεκίνησα και μέχρι σήμερα συνεχίζω. Η σύλληψη της ιδέας ήρθε πριν από περίπου δώδεκα χρόνια, αλλά τη μορφή που έχει σήμερα η ergon την απέκτησε πριν από δέκα χρόνια, όταν παρουσιάστηκε η πρώτη της συλλογή.
Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η μνήμη της Ελλάδας αλλά με τον τρόπο που εγώ την αντιλαμβανόμουν, όπως και η ιστορία που κουβαλούν μικρά καθημερινά αντικείμενα. Το ρούχο είναι απλώς το μέσο – στην ουσία πρόκειται για μια προσωπική αφήγηση.
Τα πρώτα χρόνια ήταν και μια περίοδος αναζήτησης. Μέσα από την ergon άρχισε να διαμορφώνεται ένας τρόπος να μιλήσω για τον τόπο και τις εικόνες που κουβαλώ, σε μια περίοδο που γύρω μας πολλές μικρές επιχειρήσεις έκλειναν και το δημιουργικό περιβάλλον ήταν ιδιαίτερα αβέβαιο.
Ξεκίνησα αρχικά αναζητώντας ανθρώπους που γνώριζαν την τέχνη του αργαλειού. Στην πορεία όμως βρέθηκα μπροστά σε ελάχιστες μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις που βρίσκονταν ήδη στο τέλος του κύκλου τους. Μέσα από αυτή τη συνάντηση γεννήθηκε μια διαφορετική συνεργασία και η προσπάθεια να δοθεί ξανά χώρος σε αυτές τις γνώσεις και τις μικρές παραγωγές.
Οι δυσκολίες παραμένουν ουσιαστικά ίδιες από την αρχή μέχρι σήμερα. Οι προκλήσεις μάλιστα γίνονται καθημερινά μεγαλύτερες, καθώς η εταιρία μεγαλώνει και προσπαθεί να διατηρήσει την ίδια ποιότητα και συνέπεια στις συνεργασίες της. Η παραγωγή στην Ελλάδα δεν είναι εύκολη επιλογή. Υπάρχουν αντικειμενικές δυσκολίες, από την πρόσβαση σε πρώτες ύλες μέχρι τον χρόνο και τη γνώση που απαιτείται για να στηριχθεί μια τέτοια διαδικασία. Όταν συνεργάζεσαι με μικρές εγχώριες οικογενειακές μονάδες παραγωγής και ταυτόχρονα πρέπει να ανταποκρίνεσαι σε διεθνείς χρόνους και ρυθμούς, συχνά χρειάζεται να ξαναχτιστεί μια ολόκληρη αλυσίδα γνώσης και συνεργασίας. Παρά τις δυσκολίες, όμως, δεν πέρασε ποτέ από το μυαλό μου να αλλάξω κατεύθυνση. Η παραγωγή στην Ελλάδα δεν είναι απλώς μια πρακτική επιλογή· είναι μέρος της ίδιας της ταυτότητας της ergon.
Δεν σκέφτομαι τον εαυτό μου πρωτίστως ως γυναίκα αλλά ως δημιουργικό άνθρωπο. Ελπίζω κάποια στιγμή να μην χρειάζεται καν να γίνεται αυτή η διάκριση.
Για πολλά χρόνια η μόδα αντιμετωπιζόταν με μια ελαφρότητα, σαν κάτι λιγότερο σοβαρό. Παράλληλα ήταν ένας χώρος όπου οι γυναίκες βρίσκονταν συχνά, είτε πίσω από τις μηχανές ως μοδίστρες, είτε μπροστά στον φακό ως μοντέλα, χωρίς να έχουν ουσιαστικό λόγο στη δημιουργική ή επιχειρηματική κατεύθυνση.
Στην περίπτωση της ergon, οι γυναίκες αποτελούν τον βασικό κορμό της ομάδας. Χωρίς τη γυναικεία ομάδα που υπάρχει, η ergon δεν θα ήταν εκεί που βρίσκεται σήμερα. Δεν πρόκειται για την προσπάθεια ενός ανθρώπου αλλά για μια κοινή δημιουργική διαδικασία πολλών ανθρώπων, πολλών θηλυκοτήτων που δουλεύουν μαζί.
Αν μπορούσα να μιλήσω στη γυναίκα που ήμουν πριν πάρω αυτή την απόφαση, θα της έλεγα να μην έχει τόσο άγχος για το επαγγελματικό μέλλον. Μέσα από την τέχνη προσπαθούσα ουσιαστικά να βρω τον δρόμο μου και στάθηκα τυχερή γιατί η οικογένειά μου με ενθάρρυνε σε αυτή την αναζήτηση.
Καθώς μεγαλώνεις, αρχίζεις να βλέπεις πράγματα για τον εαυτό σου που ίσως δεν είχες φανταστεί. Οι επαγγελματικές σου ανάγκες προσαρμόζονται και συχνά παίρνουν μια τελείως διαφορετική κατεύθυνση από αυτή που αρχικά είχες στο μυαλό σου. Η ergon είναι ο χώρος όπου αυτή η διαδικασία συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Λειτουργεί περισσότερο ως ένα πολιτισμικό project παρά ως ένα συμβατικό brand μόδας. Μας ενδιαφέρει η διάρκεια, όχι η τάση. Η ελληνικότητα για μένα είναι μια αίσθηση, μια μνήμη που μοιραζόμαστε όλοι, αλλά ο καθένας τη βιώνει διαφορετικά».
[ 3 ]
Νένα Μάγειρα – Ένα μέρος που ανθίζουν λουλούδια και ανθρώπινες σχέσεις
Στην οδό Αρχελάου, στο Παγκράτι, η Νένα Μάγειρα δημιούργησε το ABloom Athens, ένα ανθοπωλείο που μοιάζει περισσότερο με μικρό εργαστήριο ανθοδετικής και τόπο συνάντησης παρά με ένα τυπικό κατάστημα λουλουδιών. Ζώντας η ίδια στη γειτονιά, ήξερε από την αρχή πως αν άνοιγε έναν δικό της χώρο, θα ήταν εκεί, σε έναν δρόμο που ακόμη κρατά κάτι από την αίσθηση της παλιάς αθηναϊκής γειτονιάς.
Στο ABloom Athens κάθε λουλούδι επιλέγεται με προσοχή, κάθε σύνθεση διαμορφώνεται σε διάλογο με εκείνον που θα τη κρατήσει. Στον χώρο της, τα λουλούδια λειτουργούν ακριβώς έτσι: ως μικρές υπενθυμίσεις ελπίδας, χαράς και ομορφιάς μέσα στην καθημερινότητα της πόλης.
«Ήταν ένα επάγγελμα που πάντα με μάγευε. Από πολύ μικρή ηλικία, στην εξοχή, είχα τις τριανταφυλλιές μου· έφτιαχνα ανθοδέσμες για το σπίτι της μητέρας μου. Εκείνη ήταν που μου μετέδωσε αυτή την αγάπη – μια αγάπη που έμεινε μέσα μου ακόμη κι όταν η ζωή με οδήγησε σε άλλους δρόμους.
Σπούδασα φωτογραφία και, όταν επέστρεψα στην Ελλάδα, πραγματοποίησα την πρώτη μου έκθεση και τύπωσα το πρώτο μου βιβλίο. Η έκθεση πήγε εξαιρετικά καλά. Κι όμως, μετά από αυτό ένιωσα πως δημιουργικά είχα παγώσει. Η τελευταία φωτογραφία της έκθεσης ήταν μια ήρεμη θάλασσα· σήμερα σκέφτομαι πως, χωρίς να το ξέρω, με προετοίμαζε για ένα διαφορετικό ταξίδι.
Πίεσα τον εαυτό μου να ζήσει γρήγορα, να συλλέξει εμπειρίες για την «επόμενη δουλειά». Εκεί έπεσα στην παγίδα: όλα είχαν έναν σκοπό, τίποτα δεν ήταν αυθόρμητο. Η ψυχολογική πίεση, ο εγκλεισμός του κορωνοϊού και τα μεταβατικά στάδια της ενηλικίωσης με οδήγησαν σε ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας ένα ψυχωσικό επεισόδιο που άλλαξε τη ζωή μου. Ήταν μια πολύ δύσκολη περίοδος. Είχα, όμως, την οικογένεια και τους φίλους μου δίπλα μου σε 24ωρη στήριξη και μια οικογενειακή φίλη την Λίλιαν μια δυνατή γυναίκα που θαύμαζα δίπλα μου στο πλευρό μου να με στηρίζει ψυχολογικά και δημιουργικά. Για μεγάλο διάστημα απλώς ανέπνεα. Δεν είχα την ένταση της δουλειάς, δεν είχα τη φωτογραφία, δεν είχα καν τη γλώσσα να περιγράψω αυτό που ένιωθα.
Εκεί πήρα μια απόφαση: να ξαναπιάσω τη ζωή από την αρχή. Να αφήσω προσωρινά τη φωτογραφία και να στραφώ σε κάτι που με έκανε να νιώθω όμορφα όχι απαραιτήτως για να το ακολουθήσω επαγγελματικά αλλά για να βρω λίγο φως σε μια τόσο σκοτεινή περίοδο.
Μέσα στην περίοδο που όλα ήταν παγωμένα επαγγελματικά, ξεκίνησα μαθήματα ανθοδετικής στο σπίτι, με έναν δάσκαλο που για μένα υπήρξε καθοριστικός. Κάθε μέρα μάθαινα κάτι για τη φροντίδα, για τα λουλούδια, για την υπομονή. Κάτι όμορφο μπήκε ξανά στη ζωή μου. Έκανα μαθήματα για έναν χρόνο.
Δεν ήμουν απόλυτα καλά ακόμη, αλλά ένα πρωί ξύπνησα με απόλυτη καθαρότητα: αυτό θέλω τώρα. Να ανοίξω έναν χώρο όπου θα μπορώ να εκφράζομαι ελεύθερα. Γιατί ως καλλιτέχνις έχω πολλές πτυχές όπως όλοι μας άλλωστε. Την επόμενη κιόλας μέρα άρχισα να ψάχνω κατάστημα στη γειτονιά μου. Επέμεινα σε έναν συγκεκριμένο δρόμο, στην Αρχελάου. Όλοι μου έλεγαν πως δεν θα βρω. Στον δρόμο υπήρχαν πέντε καταστήματα. Το ένα έγινε δικό μου. Ακριβώς όπως το είχα φανταστεί. Και εκεί ένιωσα πραγματικά πως “τώρα είναι η ώρα”.
Η μεγαλύτερη δοκιμασία για μένα ήταν ταυτόχρονα προσωπική και κοινωνική. Ενώ προσπαθούσα να διαχειριστώ τις δικές μου δυσκολίες, έπρεπε να στέκομαι καθημερινά απέναντι στον κόσμο. Πολλοί γνώριζαν ένα κομμάτι της ιστορίας μου, αλλά κανείς δεν ήξερε πραγματικά τι κουβαλούσα μέσα μου. Από την πρώτη μέρα το κατάστημά μου ήταν διαφορετικό από τα συνηθισμένα ανθοπωλεία. Δεν ήθελα να είναι απλώς ένας χώρος πώλησης λουλουδιών, αλλά ένας ανοιχτός τόπος συνάντησης. Στην αρχή ένιωθα την ανάγκη να ορίσω ακριβώς τι είναι αυτός ο χώρος και προς τα πού πηγαίνει. Με τον χρόνο όμως κατάλαβα πως δεν χρειάζεται να βιάζομαι να δώσω μορφή σε κάτι που ακόμη εξελίσσεται.
Το αγάπησαν όλοι με τον χρόνο , είναι ένα μέρος συνάντησης για πολλούς ανθρώπους. Αυτό που έμαθα είναι να εμπιστεύομαι τον χρόνο. Να αντέχω τη μη-βεβαιότητα. Να μην φοβάμαι όταν κάτι δεν είναι απόλυτα ορισμένο. Και η αλήθεια είναι πως ακόμη δεν ξέρω πού μπορεί να πάει όλο αυτό. Αλλά για πρώτη φορά, δεν με τρομάζει. Με ενδιαφέρει. Και αυτό για μένα είναι αρκετό.
Σήμερα βιώνω τον ρόλο μου πιο ήρεμα. Στην αρχή υπήρχε ένταση, η ανάγκη να αποδείξω ότι μπορώ να τα καταφέρω. Τώρα υπάρχει μεγαλύτερη επίγνωση. Ο ρόλος μου δεν είναι μόνο δημιουργικός· είναι και οργανωτικός, ανθρώπινος, υποστηρικτικός.
Η ευθύνη για μένα σημαίνει συνέπεια, παρουσία και φροντίδα για τον χώρο μου, για τους ανθρώπους που συνεργάζονται μαζί μου, για όσους τον επισκέπτονται. Σημαίνει να αναλαμβάνω τα λάθη μου και να μην κρύβομαι πίσω από αυτά. Να καταλαβαίνω ότι η ενέργεια ενός χώρου ξεκινά από εμένα. Το να ηγείσαι ως γυναίκα δεν σημαίνει να υιοθετείς έναν “σκληρό” τρόπο για να σε πάρουν στα σοβαρά. Σημαίνει να ηγείσαι με αυθεντικότητα με ενσυναίσθηση αλλά και με όρια. Να μπορείς να είσαι ευαίσθητη και ταυτόχρονα αποφασιστική. Να δείχνεις ευαλωτότητα, αλλά και να παίρνεις δύσκολες αποφάσεις όταν χρειάζεται.
Τον τελευταίο χρόνο έχω μάθει να μην πιέζω τον εαυτό μου υπερβολικά. Όταν έχω μέρες αδυναμίας, ειδικά δουλεύοντας μόνη, δεν θα πάω στο μαγαζί αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα δουλέψω – πάντα η δουλειά είναι στο μυαλό μου. Η ενέργεια παίζει τεράστιο ρόλο. Για να κάνω όμορφα πράγματα, πρέπει πρώτα να είμαι καλά εγώ. Προτιμώ να πάω μια βόλτα στη θάλασσα, να πάρω δύναμη και μετά να επιστρέψω ασταμάτητη στη δουλειά για όσο χρειαστεί.
Έτσι, η δουλειά γίνεται χαρά και όχι βάρος.
Αν μπορούσα να μιλήσω στη γυναίκα που ήμουν πριν πάρω αυτή την απόφαση, θα της έλεγα να εμπιστευτεί περισσότερο τον εαυτό της και να μην φοβάται την αβεβαιότητα. Να μην περιμένει την «τέλεια στιγμή», γιατί συχνά δεν έρχεται ποτέ. Να ξέρει ότι οι δρόμοι που φαίνονται αβέβαιοι είναι συχνά οι πιο σημαντικοί.
Θα της έλεγα επίσης να μην πιέζεται τόσο για να έχει όλες τις απαντήσεις Δεν χρειάζεται να ξέρεις ακριβώς πού θα οδηγήσει μια απόφαση. Το σημαντικό είναι να ξεκινήσεις, να ακούσεις την καρδιά σου και να αφήσεις χώρο στη ζωή να σε οδηγήσει. Φυσικά, να θυμάται πως έχει ήδη τη δύναμη να αντέξει και να δημιουργήσει».
