Τι συμβαίνει όταν είκοσι καλλιτεχνικές τροχιές, δεκατέσσερις ποιητικές φωνές και αιώνες ουράνιας γνώσης συναντώνται κάτω από έναν γυάλινο ουρανό και, λίγο αργότερα, μεταφέρουν αυτή τη συνάντηση στην καρδιά της Αθήνας. Το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου, στη ΣΤΟΑ Culture στη Νέα Στοά Αρσακείου έγινε ένας ακόμη σταθμός του Synastry Art Project, φιλοξενώντας μια ποιητική βραδιά κάτω από το φως της Πανσελήνου, με δεκατέσσερις ποιητές και ποιήτριες να συναντούν το κοινό και να δίνουν φωνή στα ποιήματα που γράφτηκαν ή επιλέχθηκαν για τη Συναστρία.
Η εικόνα αυτή συμπυκνώνει με έναν τρόπο ολόκληρη τη φιλοσοφία του Synastry, ενός πολιτιστικού εγχειρήματος που επιχειρεί να ενώσει διαφορετικές καλλιτεχνικές και επιστημονικές τροχιές και να δημιουργήσει νέες σχέσεις ανάμεσα στην τέχνη, την ποίηση, την αστρονομία, την ιστορία και το κοινό. Η ομαδική έκθεση Συναστρία, σε επιμέλεια και κείμενο του Κώστα Πράπογλου, στρέφει την προσοχή μας σε μία από τις αρχαιότερες ανθρώπινες επιθυμίες, την ανάγκη να ενώσουμε απομακρυσμένα σημεία, να αναγνωρίσουμε μορφές μέσα στο άγνωστο και να αποδώσουμε νόημα σε όσα μας υπερβαίνουν.
Πολύ πριν από την ανάπτυξη της επιστήμης και των οργανωμένων συστημάτων γνώσης, ο ουρανός υπήρξε ο πρώτος μεγάλος καμβάς της ανθρώπινης φαντασίας, εκεί όπου γεννήθηκαν μύθοι, φόβοι, επιθυμίες και αφηγήσεις που εξακολουθούν να συνοδεύουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Ο τίτλος της έκθεσης οικειοποιείται τον όρο «συναστρία» και τον διευρύνει σε ένα σύστημα ανάγνωσης σχέσεων, συγγενειών και απρόσμενων αντιστοιχιών. Είκοσι εικαστικοί εμπνέονται από τους πλανήτες, τους αστερισμούς και τις κοσμικές αφηγήσεις και δημιουργούν έργα που συνδέουν τη μυθολογία, την επιστημονική παρατήρηση, την προσωπική εμπειρία και τη συλλογική μνήμη. Ανάμεσα στα εικαστικά έργα εμφανίζονται ποιήματα δεκατεσσάρων σύγχρονων ποιητών και ποιητριών από την Ελλάδα, οι στίχοι των οποίων συνοδεύουν τη διαδρομή του επισκέπτη σαν αστερισμοί της γλώσσας.
Παράλληλα, επιλεγμένα χειρόγραφα και σπάνια βιβλία κοσμογραφίας, αστρονομίας και αστρολογίας από τις Ειδικές Συλλογές της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος φωτίζουν τη μακραίωνη σχέση του ανθρώπου με το ουράνιο στερέωμα. Μέσα από τη γυάλινη οροφή της Βιβλιοθήκης, ο πραγματικός ουρανός εισέρχεται στην εκθεσιακή εμπειρία, το φυσικό φως, οι νεφώσεις και οι μεταβολές της ημέρας συνοδεύουν τα έργα και υπενθυμίζουν ότι η παρατήρηση παραμένει μια ζωντανή διαδικασία. Στον πυρήνα της Συναστρίας βρίσκεται η πιθανότητα μιας απρόσμενης σύνδεσης, η στιγμή κατά την οποία ένα έργο, ένας στίχος ή μια σελίδα συναντά μια προσωπική ανάμνηση και αποκτά ξαφνικά οικειότητα. Οι επισκέπτες καλούνται να χαράξουν τη δική τους διαδρομή και, ενώνοντας τα σημεία, να ανακαλύψουν τον δικό τους αστερισμό.
Από τον Λόφο των Νυμφών στη ΣΤΟΑ Culture
Η Συναστρία δεν περιορίστηκε σε έναν εκθεσιακό χώρο. Η διοργάνωση αναπτύχθηκε σε διαφορετικά σημεία της Αθήνας, δημιουργώντας κάθε φορά μια διαφορετική συνάντηση ανάμεσα στην τέχνη, την επιστήμη, την ποίηση και το κοινό.
Το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών στον Λόφο των Νυμφών αποτέλεσε έναν από τους πρώτους σταθμούς της διαδρομής, φέρνοντας τους ανθρώπους της τέχνης σε άμεση επαφή με την επιστημονική παρατήρηση του ουρανού και δίνοντας στο κοινό τη δυνατότητα να κοιτάξει το νυχτερινό στερέωμα μέσα από τα ιστορικά τηλεσκόπια του Αστεροσκοπείου. Στο Πλανητάριο του Ιδρύματος Ευγενίδου, η Συναστρία μεταφέρθηκε ακόμη πιο κοντά στην εμπειρία ενός ταξιδιού στο διάστημα μέσα από τις «Ζωντανές Περιηγήσεις στο Διάστημα», αξιοποιώντας το προηγμένο σύστημα προσομοίωσης διαστημικής πτήσης του Πλανηταρίου. Στην Οικία-Πινακοθήκη Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, που παραχωρήθηκε στη διοργάνωση από το Μουσείο Μπενάκη, η ιστορία και η σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία προστέθηκαν στον ίδιο αστερισμό. Και στη ΣΤΟΑ Culture, στη Νέα Στοά Αρσακείου, η Συναστρία βγήκε από τους θεσμικούς και εκθεσιακούς χώρους και συνάντησε την πόλη.
Η Συναστρία στη ΣΤΟΑ Culture στη Νέα Στοά Αρσακείου
Το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου, η ΣΤΟΑ Culture στη Νέα Στοά Αρσακείου φιλοξένησε μια βραδιά αφιερωμένη στην ποίηση, με το βλέμμα στραμμένο ταυτόχρονα στον ουρανό. Δεκατέσσερις ποιητικές φωνές, διαφορετικές γενιές και διαφορετικές ποιητικές διαδρομές, συνέθεσαν έναν κοινό αστερισμό.
Γιώργος Βέης, Χάρης Βλαβιανός, Μυρσίνη Γκανά, Άννα Γρίβα, Νίκος Ερηνάκης, Γιάννης Ευσταθιάδης, Λένα Καλλέργη, Μαρία Κουλούρη, Δήμητρα Κωτούλα, Μαρία Πατακιά, Τίτος Πατρίκιος, Μαρία Τοπάλη, Θανάσης Χατζόπουλος και Δήμητρα Χριστοδούλου έφεραν τα ποιήματά τους σε έναν χώρο καθημερινής διέλευσης και συνάντησης.
Ο Γιάννης Ευσταθιάδης και η Δήμητρα Κωτούλα δεν μπόρεσαν να παρευρεθούν για προσωπικούς λόγους και τα ποιήματά τους διαβάστηκαν από ποιητές που συμμετείχαν στη βραδιά. Ιδιαίτερη στιγμή αποτέλεσε η ανάγνωση ποιήματος του Τίτου Πατρίκιου από τον ηθοποιό Μιχάλη Μητρούση, παρουσία του ποιητή, δίνοντας στον λόγο μια ακόμη διάσταση μέσα από τη συνάντησή του με την παραστατική τέχνη. Τον συντονισμό της ποιητικής εκδήλωσης ανέλαβε το Free Thinking Zone, ενώ η βραδιά συνεχίστηκε με μουσική εκδήλωση αφιερωμένη στην Πανσέληνο και δυνατότητα παρατήρησης της Σελήνης με τηλεσκόπια.
Η εικόνα της ποίησης κάτω από τον νυχτερινό ουρανό ήταν ίσως η πιο άμεση έκφραση της ιδέας που διατρέχει ολόκληρο το Synastry, ότι δηλαδή διαφορετικά σημεία αποκτούν νέο νόημα όταν συνδέονται μεταξύ τους. Στη ΣΤΟΑ Culture στη Νέα Στοά Αρσακείου, οι στίχοι βγήκαν από τις σελίδες και τους χώρους της έκθεσης για να ακουστούν στην καρδιά της πόλης, ενώ ο ουρανός που αποτέλεσε την αφετηρία του project βρέθηκε ξανά πάνω από τους δημιουργούς και το κοινό.
Ένα project που δημιουργεί νέες συνδέσεις
Η Συναστρία αποτελεί σύλληψη και πρωτοβουλία του Λευτέρη Μωυσιάδη, Founder & Project Manager του Synastry Art Project, ο οποίος εμπνεύστηκε το αρχικό concept και ανέλαβε την ανάπτυξη και τη συνολική διαχείριση του εγχειρήματος. Από μια αρχική ιδέα που γεννήθηκε πριν από περίπου τέσσερα χρόνια, το project εξελίχθηκε σε ένα δίκτυο συνεργασιών ανάμεσα σε καλλιτέχνες, ποιητές, επιστήμονες, πολιτιστικούς οργανισμούς και διαφορετικά κοινά. Η διοργάνωση και η παραγωγή έχουν αναληφθεί από την Tsakalou P.R. Agency, ενώ η Συναστρία αναπτύχθηκε με τη συμμετοχή και τη συνεργασία σημαντικών πολιτιστικών και επιστημονικών φορέων της Αθήνας. Μεγάλος Χορηγός της Συναστρίας είναι η ΔΕΗ, η οποία στηρίζει ένα εγχείρημα που φέρνει σε διάλογο την τέχνη, την ποίηση και την επιστήμη και δημιουργεί διαφορετικούς τρόπους συνάντησης με το κοινό.
Η Συναστρία περιλαμβάνει επίσης δράσεις προσβασιμότητας, με απτικές αποδόσεις έργων, ηχητικές αφηγήσεις και ειδικά σχεδιασμένο υλικό, επιτρέποντας σε ανθρώπους με οπτική αναπηρία να προσεγγίσουν τα έργα μέσα από διαφορετικές αισθήσεις.
Ο Λευτέρης Μωυσιάδης για τη Συναστρία:
Πίσω από τη σύλληψη και την ανάπτυξη του Synastry Art Project βρίσκεται ο Λευτέρης Μωυσιάδης. Τέσσερα χρόνια μετά την αρχική ιδέα και μετά την ολοκλήρωση ενός project που πέρασε από διαφορετικούς χώρους, καλλιτεχνικά πεδία και θεσμούς, ο ίδιος μιλά στο ελc για τη διαδρομή της Συναστρίας, τις συνεργασίες που απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία, τη σχέση τέχνης και επιστήμης, την πρόσβαση στον πολιτισμό και το τι σημαίνει τελικά να ενώνεις διαφορετικά «σημεία» ώστε να δημιουργηθεί ένας νέος αστερισμός:
Το Synastry ολοκληρώθηκε, ποιος είναι ο βασικός απολογισμός που κάνετε από την εμπειρία;
Ο σημαντικότερος απολογισμός για μένα είναι ότι η Συναστρία απέδειξε στην πράξη κάτι που στην αρχή υπήρχε μόνο ως διαίσθηση: ότι διαφορετικοί κόσμοι μπορούν όχι απλώς να συνυπάρξουν, αλλά να δημιουργήσουν μεταξύ τους έναν καινούργιο χώρο. Η σύγχρονη τέχνη, η αστρονομία, η ποίηση, η μουσική, διαφορετικοί θεσμοί και διαφορετικά κοινά συναντήθηκαν χωρίς κανείς να χάσει την αυτονομία του. Και νομίζω ότι εδώ βρίσκεται και η πραγματική κλίμακα του εγχειρήματος. Η μεγάλη κλίμακα δεν προκύπτει κατ’ ανάγκην από τη διάρκεια ή την ποσότητα. Προκύπτει από το βάρος των συναντήσεων και από το σήμα που αυτές εκπέμπουν. Το Synastry Art Project συνέδεσε πέντε εμβληματικά σημεία της Αθήνας, το καθένα με τη δική του ταυτότητα και μνήμη: τον Λόφο των Νυμφών και το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, την Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος, το Πλανητάριο του Ιδρύματος Ευγενίδου, την Οικία-Πινακοθήκη Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, που παραχωρήθηκε από το Μουσείο Μπενάκη, και τη Νέα Στοά Αρσακείου. Η εμπιστοσύνη θεσμών αυτού του μεγέθους, μαζί με την αιγίδα τριών Υπουργείων, προσέδωσε στο εγχείρημα ένα ειδικό βάρος που δεν μετριέται αριθμητικά. Ξεκινήσαμε πριν από περίπου τέσσερα χρόνια από μια ιδέα και τελικά δημιουργήθηκε κάτι πολύ μεγαλύτερο από αυτήν. Κάποια στιγμή το Synastry έπαψε να ανήκει σε εκείνον που το συνέλαβε. Έγινε υπόθεση των καλλιτεχνών, των ποιητών, των επιστημόνων, των συνεργατών, των θεσμών και, τελικά, του ίδιου του κοινού. Η καινοτομία δεν βρίσκεται πάντα στα νέα σημεία. Βρίσκεται στις νέες συνδέσεις. Νομίζω ότι αυτός είναι ο πιο καθαρός απολογισμός του Synastry.
«Το Synastry χτίστηκε ακριβώς πάνω στη συνάντηση διαφορετικών ανθρώπων και διαδρομών»
Ποια στιγμή ή συνεργασία από το Synastry ξεχωρίζετε περισσότερο;
Είναι δύσκολο να απομονώσω μία στιγμή, γιατί το Synastry χτίστηκε ακριβώς πάνω στη συνάντηση διαφορετικών ανθρώπων και διαδρομών. Υπάρχουν, όμως, ορισμένες στιγμές που για μένα ξεπερνούν την ίδια τη διοργάνωση. Μία από αυτές συνδέεται με τον Κώστα Βαρώτσο. Όταν η Συναστρία ήταν ακόμη περισσότερο μια σκέψη παρά ένα project, ήταν από τους ανθρώπους που της έδωσαν χώρο πριν ακόμη αποκτήσει το μέγεθος και τη μορφή που έχει σήμερα. Υπάρχει κάτι εξαιρετικά γενναιόδωρο στο να πιστεύεις σε μια ιδέα πριν αυτή αποδείξει την αξία της. Να της δίνεις έδαφος και οξυγόνο για να αναπτυχθεί και, κυρίως, να δίνεις στον άνθρωπο που βρίσκεται πίσω από αυτήν την ελευθερία να την πάει παραπέρα. Αυτή η εμπιστοσύνη υπήρξε για μένα καθοριστική. Γιατί πολλές φορές μια ιδέα δεν χρειάζεται στην αρχή χρήματα, δομές ή μηχανισμούς. Χρειάζεται έναν άνθρωπο να πει: “προχώρα”. Και ύστερα υπάρχουν στιγμές που αντιλαμβάνεσαι ότι αυτό που κάποτε ήταν μια εύθραυστη ιδέα έχει αποκτήσει πλέον τη δική του ζωή. Μία από τις πιο συγκινητικές ήταν στα εγκαίνια στην Εθνική Βιβλιοθήκη, όταν ο Τίτος Πατρίκιος, στα 98 του χρόνια και έχοντας πλέον χάσει την όρασή του εξαιτίας της εκφύλισης της ωχράς κηλίδας, μίλησε για τη χαρά του που συμμετείχε στη Συναστρία και μας εμπιστεύθηκε ένα νέο ποίημα, γραμμένο ειδικά για το εγχείρημα. Υπάρχουν στιγμές που δεν τις αποτιμάς με όρους επιτυχίας. Απλώς αντιλαμβάνεσαι το βάρος τους και αισθάνεσαι ευγνωμοσύνη που τις έζησες.
Αντίστοιχο ειδικό βάρος είχε για μένα η παρουσία του Κώστα Τσόκλη, ενός δημιουργού που δεν συνηθίζει να συμμετέχει σε ομαδικές εκθέσεις και ο οποίος επέλεξε να είναι παρών στη Συναστρία με πέντε έργα του, από τις ενότητες “Ουράνια Σώματα” και “Παράξενα Σημάδια του Σύμπαντος”. Και υπάρχει, τέλος, μια περισσότερο προσωπική εικόνα: η επιστροφή, τέσσερα χρόνια αργότερα, στον Λόφο των Νυμφών, εκεί όπου εμφανίστηκε για πρώτη φορά η ιδέα. Να επιστρέφεις στο σημείο μηδέν και να βλέπεις γύρω σου κάτι που κάποτε υπήρχε μόνο στη φαντασία σου, είναι μια εμπειρία δύσκολο να περιγραφεί. Αν, λοιπόν, πρέπει να ξεχωρίσω κάτι από όλη αυτή τη διαδρομή, είναι ίσως η δύναμη που έχει η εμπιστοσύνη ενός ανθρώπου να απελευθερώνει τη δημιουργικότητα ενός άλλου. Από έναν άνθρωπο που πίστεψε σε μια ιδέα όταν ακόμη δεν υπήρχε σχεδόν τίποτα να δει, μέχρι ανθρώπους που αργότερα της εμπιστεύθηκαν το έργο, τον λόγο και τη δημιουργία τους. Και ίσως τελικά έτσι γεννιούνται τα πράγματα που αποκτούν ζωή πέρα από εμάς: κάποιος δίνει χώρο σε μια ιδέα, κάποιος άλλος προσθέτει το δικό του σημείο και, κάποια στιγμή, εμφανίζεται ο αστερισμός.
«Δεν ήθελα η Συναστρία να πει στο κοινό τι πρέπει να δει»
Τι θα θέλατε να έχει μείνει στο κοινό μετά την ολοκλήρωση του project;
Περισσότερο από μια συγκεκριμένη εικόνα ή ένα συγκεκριμένο έργο, θα ήθελα να έχει μείνει ένας διαφορετικός τρόπος να βλέπουμε. Από την αρχή με ενδιέφερε η ιδέα ότι η τέχνη δεν πρέπει να αποτελεί προνόμιο των λίγων. Όχι επειδή πρέπει να γίνει ευκολότερη ή να απλοποιηθεί, αλλά επειδή πρέπει να γίνει προσβάσιμη. Στον άνθρωπο που γνωρίζει και σε εκείνον που ανακαλύπτει. Σε εκείνον που βλέπει και σε εκείνον που χρειάζεται να αγγίξει για να “δει”. Για μένα αυτό ήταν ένα από τα ουσιαστικότερα στοιχήματα της Συναστρίας: να μπορεί κάποιος να σταθεί μπροστά σε ένα έργο, να ακούσει ένα ποίημα ή μια μουσική, να παρατηρήσει τον ουρανό ή να έρθει σε επαφή με ένα έργο και να μην αισθανθεί ότι πρέπει προηγουμένως να διαθέτει κάποιο ειδικό λεξιλόγιο για να έχει δικαίωμα σε αυτή την εμπειρία. Ο άνθρωπος, άλλωστε, δεν αντιλαμβάνεται τον κόσμο σε χωριστά δωμάτια. Τον αντιλαμβάνεται με το βλέμμα, την ακοή, την αφή, τη γνώση, τη μνήμη, το συναίσθημα. Και ίσως αυτό να ήταν, τελικά, και το βαθύτερο νόημα της συνάντησης της τέχνης με την αστρονομία στη Συναστρία. Ο ουρανός δεν ήταν ένα θέμα ή ένα σκηνικό. Ήταν ένας τρόπος να αλλάξουμε, έστω για λίγο, την κλίμακα με την οποία κοιτάζουμε τα πράγματα. Ίσως, αν σηκώναμε συχνότερα το βλέμμα προς τον ουρανό, να δίναμε μικρότερη σημασία σε όσα μας μικραίνουν εδώ κάτω. Γι’ αυτό και δεν ήθελα η Συναστρία να πει στο κοινό τι πρέπει να δει. Ήθελα να δημιουργήσει περισσότερους τρόπους να βλέπει. Αν έμεινε κάτι από αυτή τη διαδρομή, θα ήθελα να είναι ακριβώς αυτό: η αίσθηση ότι δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος να προσεγγίζουμε την τέχνη, τη γνώση ή ακόμη και τον κόσμο γύρω μας. Και ότι η πρόσβαση στον πολιτισμό δεν σημαίνει να χαμηλώνεις το επίπεδό του. Σημαίνει να ανοίγεις περισσότερες πόρτες προς αυτόν.
Η επόμενη τροχιά του Synastry
Πόσο επηρεάζει η εμπειρία του Synastry τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεστε τα επόμενα projects σας;
Καθοριστικά. Το Synastry με έκανε ακόμη πιο δύσπιστο απέναντι στα στεγανά. Έχουμε μάθει να χωρίζουμε τον κόσμο περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται: την επιστήμη από την τέχνη, τη γνώση από το συναίσθημα, τον δημιουργό από το κοινό, ακόμη και ανθρώπους και θεσμούς που θα μπορούσαν να συνομιλούν μεταξύ τους. Και μου επιβεβαίωσε κάτι ακόμη: οι πραγματικές αλλαγές δεν έρχονται πάντα όταν προσπαθείς να μετακινήσεις τα όρια ενός υπάρχοντος μοντέλου. Μερικές φορές έρχονται όταν δημιουργείς ένα καινούργιο πεδίο, μέσα στο οποίο τα παλιά όρια παύουν να έχουν σημασία. Αυτό, νομίζω, συνέβη με το Synastry. Δεν προσπαθήσαμε να αλλάξουμε την ταυτότητα όσων συμμετείχαν ούτε να ομογενοποιήσουμε διαφορετικούς κόσμους. Τους αφήσαμε να παραμείνουν διαφορετικοί και προσπαθήσαμε να χαράξουμε τη γραμμή ανάμεσά τους. Και αυτό αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο σκέφτομαι πλέον την κλίμακα. Δεν με ενδιαφέρει το “μεγαλύτερο” ως περισσότερο. Μεγαλύτερο μπορεί να σημαίνει ουσιαστικότερο. Με ενδιαφέρει η κλίμακα ως ειδικό βάρος, ως εύρος συνδέσεων και ως δύναμη του σήματος που εκπέμπεται. Δεν χρειάζεται πάντα να δημιουργήσεις καινούργια σημεία. Μερικές φορές αρκεί να δεις μια γραμμή εκεί όπου μέχρι χθες οι υπόλοιποι έβλεπαν μόνο απόσταση.
Τι ακολουθεί: «Ο πρώτος του κύκλος ολοκληρώθηκε. Η τροχιά του όχι.»
Ποια είναι τα επόμενα σχέδιά σας και πώς θα θέλατε να συνεχιστεί ή να εξελιχθεί στο μέλλον το Synastry;
Δεν θα ήθελα να βιαστώ να ανακοινώσω το “επόμενο” μόνο και μόνο επειδή ολοκληρώθηκε αυτός ο κύκλος. Θεωρώ σημαντικό, όταν κάτι τελειώνει, να του δίνεις τον χρόνο να κατακαθίσει. Να καταλάβεις τι ακριβώς δημιουργήθηκε, τι άφησε πίσω του και, κυρίως, ποιο κομμάτι του αξίζει πραγματικά να ταξιδέψει παραπέρα. Δεν βλέπω, πάντως, το Synastry ως ένα project που τελείωσε μαζί με την τελευταία του εκδήλωση. Ο πρώτος του κύκλος ολοκληρώθηκε. Η τροχιά του όχι. Θα με ενδιέφερε να αποκτήσει νέες μορφές, να συναντήσει άλλες πόλεις, άλλους θεσμούς, άλλες επιστήμες και άλλες καλλιτεχνικές γλώσσες, ενδεχομένως και εκτός Ελλάδας. Αλλά δεν θα με ενδιέφερε καθόλου μια μηχανική αναπαραγωγή αυτού που ήδη έγινε. Το Synastry δεν δημιουργήθηκε για να επαναλαμβάνει έναν επιτυχημένο τύπο. Δημιουργήθηκε για να ενώνει σημεία που μέχρι τότε έμοιαζαν ασύνδετα. Επομένως, αν υπάρξει επόμενος κύκλος, θα πρέπει να ανακαλύψει τα δικά του σημεία και να χαράξει τις δικές του γραμμές. Γιατί τα αστέρια υπήρχαν πάντα. Οι πλανήτες υπήρχαν πάντα. Τα σημεία υπήρχαν πάντα. Το νόημα δημιουργείται όταν κάποιος αποφασίζει να τα ενώσει. Και αυτό που με ενδιαφέρει τώρα δεν είναι να επαναλάβουμε τον αστερισμό που ήδη δημιουργήσαμε. Είναι να ανακαλύψουμε τον επόμενο.
