Η νέα εκπομπή της ΕΡΤ με την Ηρώ Σαΐα, Οι Κυρίες του Ρεμπέτικου, ήρθε όχι απλώς ν’ αφηγηθεί ιστορίες, αλλά να επανατοποθετήσει τις γυναίκες του ρεμπέτικου εκεί που ιστορικά ανήκουν: στον πυρήνα της ελληνικής μουσικής ταυτότητας. Παρακολούθησα το πρώτο επεισόδιο το Σάββατο και συμπέρανα ότι είναι κάτι παραπάνω από μια τηλεοπτική σειρά ντοκιμαντέρ «Οι Κυρίες του Ρεμπέτικου», είναι μια πράξη μνήμης, μια πολιτιστική παρέμβαση και μια αποκατάσταση ιστορίας. Ρόζα Εσκενάζυ, Μαρίκα Νίνου, Σωτηρία Μπέλλου, Ρίτα Αμπατζή, Αγγέλα Παπάζογλου, Ιωάννα Γεωργακοπούλου, Σεβάς Χανούμ. Τα ονόματα τους τα έχουμε ακουστά, ίσως κάποια και να μην τα γνωρίζουμε μα σίγουρα έχουμε κάποια στιγμή ακούσει ή και τραγουδήσει τραγούδια που ερμήνευσαν πρώτες εκείνες. Είναι σημαντικές όχι μόνο για τις φωνές τους αυτές οι γυναίκες, μα και για το πώς κατάφεραν να σταθούν όρθιες μπροστά στην ιστορία.
Οκτώ γυναίκες, οκτώ επεισόδια, οκτώ βιογραφίες που ξεπερνούν την καλλιτεχνική διαδρομή της κάθε μιας ρεμπέτισσας και γίνονται ο καθρέφτης της ίδιας της ελληνικής κοινωνίας του 20ου αιώνα. Προσφυγιά, πόλεμοι, φτώχεια, ανδροκρατία, αποκλεισμός, αγώνας, αξιοπρέπεια, αντίσταση, επιβίωση και καλλιτεχνική δημιουργία. Γυναίκες που κλήθηκαν να επιβιώσουν και ν’ αποδείξουν ότι αξίζουν να ακούγονται, ότι μετρούν ως δημιουργικές προσωπικότητες. Ο τεκές, ο μπαγλαμάς, οι μάγκες, το βαρύ ζεϊμπέκικο, η πρέζα, οι χασικλήδες, ο καπνός απ’ τις υπόγες, η δύσκολη ζωή στα λιμάνια, τα καφέ Αμάν. Όλη η ιστορία του ρεμπέτικου τραγουδιού έχει καταγραφεί στη συλλογική μας μνήμη ως μια αντρική υπόθεση λανθασμένα. Ρεμπέτ στα τούρκικα σημαίνει ο ανυπότακτος, ο ασυμβίβαστος μα κάτω απ’ τον καπνό, τις πενιές, τους αμανέδες, τα σεκλέτια, πάντα υπήρχε μια γυναικεία ανάσα που έδινε στο είδος το συναισθηματικό βάθος, την αιχμηρότητα, το νάζι και την πανανθρώπινη διάσταση.
Οι ρεμπέτισσες σίγουρα δεν είναι μόνο οχτώ, είναι πολλές περισσότερες μα από αυτές τις οχτώ κάνει η ΕΡΤ την αρχή. Η Ηρώ Σαΐα ως αφηγήτρια προσεγγίζει τις πρωταγωνίστριες όχι ως απλές τραγουδίστριες, αλλά ως κοινωνικές φιγούρες. Γυναίκες που δεν ήτανε όλες τους γηγενείς, δεν είχαν κάποιο δίκτυο προστασίας, δεν ανήκαν στην αστική τάξη που μέσα από τη μουσική βρήκαν τον χώρο τους, την ομάδα τους, την ταυτότητά τους. Διεκδίκησαν τη φωνή τους με το ρεμπέτικο να λειτουργεί γι’ αυτές ως κοινωνικός χώρος ένταξης. Η ιστορία μπορεί να τις αδίκησε, όμως τα τραγούδια τους θα μιλούν πάντα για αυτές.
Η Ηρώ Σαΐα φέρνει στη σειρά μια θεατρικότητα, μιλά σε πρώτο πρόσωπο, γίνεται ερευνήτρια, περιπλανιέται στους χώρους όπου έζησαν και έδρασαν οι ηρωΐδες. Στέκει μπροστά από φωτογραφίες και δίνει συναίσθημα με νότες σαν να τραγουδά τα τραγούδια τους με την ορχήστρα της. Πάνω στη φωνή της μιλάνε οι ιστορίες μέσα από τις φωνές των καλεσμένων της δίνοντάς σου την αίσθηση ότι βρίσκεσαι σε έναν καφενέ και ο διπλανός σου μοιράζεται τις γνώσεις του μαζί σου. Η αφήγηση ζωντανεύει ακόμα περισσότερο με το πλούσιο αρχείο της ΕΡΤ και στο οποίο όπως πάντα εκεί βρίσκουμε θησαυρούς.
Η μυθοπλασία δεν έχει χώρο εδώ. Οι ιστορίες αυτών των οκτώ γυναικών, που διεκδίκησαν δικαιώματα, που άνοιξαν τον δρόμο για τις επόμενες τραγουδίστριες και για τις επόμενες γυναίκες, που ήταν δακτυλοδεικτούμενες πολλές φορές, υπάρχουν. Υπάρχουν καταγεγραμμένες σε βιβλία, σε αφηγήσεις των ίδιων, κάποιες γίνανε και θεατρικές παραστάσεις. Από εκεί αντλήθηκε υλικό αληθινό και κάθε μία από αυτές τις ηρωΐδες έχει μια ιστορία, η οποία και ταινία θα μπορούσε να γίνει, όχι μόνο ωριαίο επεισόδιο. Στα οκτώ αυτά επεισόδια μιλάνε ιστορικοί, μουσικοί, τραγουδιστές, ηθοποιοί, καλλιτέχνες που τις γνώρισαν και συγγραφείς που έγραψαν για αυτές. Μάλιστα στο επεισόδιο για τη Σωτηρία Μπέλλου υπάρχει και η τελευταία συνέντευξη του Διονύση Σαββόπουλου.
Ρόζα Εσκενάζυ – μια φωνή δίχως όρια ένα αερικό. Μαρίκα Νίνου – φωνή που διαπερνούσε την ψυχή. Σωτηρία Μπέλλου – αλύγιστη φωνή ισοδύναμη με πράξη αντίστασης. Ρίτα Αμπατζή – μια φωνή που δεν χωρά σε ένα είδος. Αγγέλα Παπάζογλου – ένα πρόσωπο σύμβολο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Ιωάννα Γεωργακοπούλου – αξιοπρέπεια με καθαρή κοινωνική στάση, Σεβάς Χανούμ – η αδικημένη φωνή. Η κάθε μια τους γεννήθηκε και πέθανε μα ενδιάμεσα άφησαν το στίγμα τους που μόνο παροδικό δεν ήταν.
Το πρώτο επεισόδιο που παρακολούθησα ήτανε εκείνο για τη Ρόζα Εσκενάζυ, την είδα κιόλας σε αποσπάσματα από το αρχείο να τραγουδά, να συνομιλεί, να έχει αποτυπωθεί η παρουσία της. Εμβόλιμες πληροφορίες για τη ζωή της που ήτανε Εβραία, που τα είχε με έναν Γερμανό κατά την περίοδο της κατοχής και έσωσε κόσμο, που ήταν η πρώτη τραγουδίστρια που υπέγραψε συμβόλαιο με την Κολούμπια και η πρώτη που απέκτησε ποσοστά από τους δίσκους της. Άντρας δεν το ‘χε καταφέρει αυτό. Που έδωσε το παιδί της και το ξανά συνάντησε στα 25 του, που ταξίδεψε στην Αμερική να τραγουδήσει παντρεύτηκε εκεί αλλά τον χώρισε. Που ερωτεύτηκε έναν 25 χρόνια νεότερο άντρα, τον οποίο δεν τον παντρεύτηκε αλλά σαν πέθανε και εκείνος η γυναίκα του τον έθαψε πλάι της. Ενδιάμεσα τα τραγούδια τους με τις φωνές τους από ηχογραφήσεις που τρίζουν από τις χαρακιές του χρόνου και άλλα τραγουδισμένα από τη φωνή της Ηρώ Σαΐα σε κάνουν να θες να πιεις μια ρακί, ένα τσίπουρο, ένα ουζάκι και να πεις εβίβα στην υγεία μας. Σιγοτραγουδάς κι εσύ, γιατί είναι τραγούδια που έχουν χαραχθεί στο κοινωνικό μας ασυνείδητο.
Κάθε Σάββατο στις 19:00 η ώρα από την ΕΡΤ1 και το ERTFLIX, θα έχουμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε κάποιες από τις πρώτες γυναίκες που είπαν θ’ ακολουθήσω το όνειρο μου, θα επιβληθώ μέσα στην ανδροκρατούμενη κοινωνία, θα γίνω η κυρία του εαυτού μου, θα κάνω την επανάστασή μου. Όλο αυτό σε μια προσεγμένη παραγωγή με υψηλή αισθητική, σεναριακή αρτιότητα και σεβασμό σε αυτές τις γυναίκες. Ο θρήνος της ξενιτιάς και του αμανέ καταλήγει στη λύτρωση του λαϊκού γλεντιού. Μια σειρά που δεν απευθύνεται μόνο στους λάτρεις του ρεμπέτικου, αλλά σε όποιον θέλει να καταλάβει πώς σφυρηλατήθηκε η νεοελληνική μας ταυτότητα μέσα από το τραγούδι και τη γυναικεία ψυχή.
Η σειρά αυτή καταφέρνει να τιμήσει τη γυναικεία φωνή στο ρεμπέτικο, προσφέροντας μας μια εμπειρία ταυτόχρονα εκπαιδευτική, καλλιτεχνική και βαθιά ανθρώπινη. Είναι σαν ένας φόρος τιμής στις γυναίκες που τόλμησαν να τραγουδήσουν την αλήθεια τους, με μια σύγχρονη κυρία του τραγουδιού την Ηρώ Σαΐα να μας κρατά το χέρι σε αυτήν τη διαδρομή.
