Μετά από πολύ καιρό έπιασα τον εαυτό μου να χαζεύει στο YouTube. Και λέω μετά από πολύ καιρό γιατί ως ακουστικός τύπος δεν παρακολουθώ clips, το παραδέχομαι. Ωστόσο, η νέα δουλειά του Πέτρου Κλαμπάνη «Tραγούδια από το Ιόνιο» σε συνεργασία με τις Chόres, το γυναικείο χορωδιακό σύνολο, με κράτησε επί της οθόνης για 22 λεπτά και 17 δεύτερα με μια ανάσα.
Με τι όμως συνδέθηκα τόσο αβίαστα και ανάλαφρα, το οποίο μου δημιούργησε ένα τω όντι ψυχαγωγικό συναίσθημα; Τα «Τραγούδια από το Ιόνιο» λοιπόν είναι ένας επαναπροσδιορισμός της παράδοσης της επτανησιακής μουσικής, αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Τι θέλω να πω; Τα τελευταία χρόνια βιώνουμε μια αναγέννηση και έναν επαναπροσδιορισμό της παράδοσης παγκοσμίως. Κάποιες φορές γινόμαστε μάρτυρες σπουδαίων αποτελεσμάτων και άλλες εντελώς αδιάφορων. Στη συγκεκριμένη περίπτωση μιλάμε για ένα έργο, ένα κομμάτι αγνής ανθρώπινης τέχνης γεμάτο από ψυχή. Τραγούδια από τη Ζάκυνθο, την Κέρκυρα, τη Λευκάδα και την Κεφαλονιά, που κουβαλούν το χιούμορ, την τρυφερότητα, την ευγένεια και τη συναισθηματική λεπτότητα της επτανησιακής παράδοσης έγιναν ο καμβάς αυτής της αναγέννησης.
Δημοτικές μελωδίες που συχνά έχουν συνδεθεί με ανδρικές φωνές αποκτούν εδώ μια διαφορετική ηχητική υπόσταση μέσα από τις γυναικείες φωνές του χορωδιακού συνόλου Chόres. Η πολυφωνία, το σόλο κοντραμπάσο, τα ηλεκτρονικά και αυτοσχεδιαστικά στοιχεία και η αφαιρετική μουσική γραφή συνομιλούν με τη δυτικότροπη ευαισθησία της επτανησιακής μουσικής. Το αποτέλεσμα είναι μια ελεύθερη και τολμηρή ανάγνωση των παραδοσιακών τραγουδιών του Ιονίου, όπου ο ρυθμός, η φαντασία και η ευαισθησία συνυπάρχουν σε έναν ενιαίο ηχητικό κόσμο.
Γνωρίζοντας την πορεία του Πέτρου Κλαμπάνη και το άγγιγμά του στην παράδοση δεν αμφέβαλα ούτε λεπτό πως όλο αυτό θα ήταν μια ωδή στις παιδικές του αναμνήσεις και θα έπρεπε να είναι αψεγάδιαστο. Και τα κατάφερε! Αν το δείτε πως στέκεται στον κύκλο με τις Chόres θα καταλάβετε πως ο ίδιος και το κοντραμπάσο του είναι εκεί για να συνοδεύσουν τις αιθέριες γυναικείες φωνές με τον πιο ακούσιο αλλά ταυτόχρονα γήινο τρόπο. Είτε βρίσκεται στη μέση, είτε στο πλάι, κρύβεται σχεδόν σαν παιδί πίσω από το κοντραμπάσο και ακολουθεί τις οδηγίες της μουσικής διεύθυνσης της Ειρήνης Πατσέα, ευλαβικά για μην χαλάσει τη μαγεία που δημιουργούν οι φωνές. Μέσα από τη σκηνοθετική ματιά της Ληλένας Μαρίνου, το έργο αποκτά κινηματογραφική διάσταση. Η μουσική, η εικόνα και η κίνηση συνθέτουν έναν κόσμο φωτεινό, λεπτοδουλεμένο και ανθρώπινο, όπου τα τραγούδια του Ιονίου γίνονται αφορμή για ένα σύγχρονο αφήγημα γύρω από τη μνήμη, τη συλλογικότητα και τη δύναμη της φωνής.
Λίγο πριν την εμφάνιση του Πέτρου Κλαμπάνη στο Gazarte στις 9 Ιουλίου μιλήσαμε με τον ίδιο και την Ειρήνη Πατσέα, τη μαέστρο του γυναικείου χορωδιακού συνόλου Chόres, για τα «Τραγούδια από το Ιόνιο», την παράδοση, τις παιδικές μνήμες και τη νέα πνοή θηλυκότητας στην παράδοση.
Πώς κάτι τόσο άυλο όσο το χορωδιακό τραγούδι συνάντησε κάτι τόσο γήινο όσο το κοντραμπάσο; Μιλήστε μου για την έμπνευση πίσω από αυτή τη συνεργασία.
Πέτρος Κλαμπάνης: Ακριβώς αυτή την αντίθεση με ενδιέφερε να εξερευνήσω. Η φωνή έχει κάτι άυλο, αέρινο ίσως, ενώ το κοντραμπάσο είναι σώμα, ξύλο και βάρος. Ήθελα να δημιουργηθεί ένας χώρος όπου οι φωνές και το μπάσο δεν συνοδεύουν απλώς το ένα το άλλο, αλλά συνομιλούν.
Ειρήνη Πατσέα: Ένας από τους βασικούς άξονες λειτουργίας της ομάδας CHÓRES είναι η ανάδειξη της ελληνικής μουσικής παράδοσης μέσω της χορωδιακής προσαρμογής της και αναζητούμε πάντα δημιουργούς με την ίδια καλλιτεχνική ανησυχία, με τους οποίους μπορούμε να συνεργαστούμε σε αυτό το πλαίσιο. Ο Πέτρος, ωστόσο, έχει μια άλλη ματιά απ’ αυτή που έχουμε συνηθίσει στο χορωδιακό σκηνικό, μια πολυδιάστατη και πολύ σύγχρονη προσέγγιση στη συνθετική του χροιά, της οποίας αναπόσπαστο κομμάτι θεωρώ πως είναι το κοντραμπάσο: προσδιορίζει τη μουσική που γράφει κάνοντας το μπάσο απαραίτητο στη μουσική εικόνα που χτίζεται. Έχει πάντα κεντρικό ρόλο στη σύνθεση, κάποιες φορές ως ραχοκοκκαλιά του τραγουδιού κι άλλες πάλι ως μελωδικός φορέας, ως αφηγηματικό μέσο.
Πέτρο, με αυτή τη δουλειά επαναπροσδιορίζεις τις παιδικές σου μνήμες. Πόσο μεγάλη απόφαση και ίσως μια δόση ρίσκου είχε όλη η διαδικασία στο μυαλό σου πριν την τελική υλοποίηση;
Δεν το ένιωσα τόσο σαν ρίσκο, όσο σαν ευθύνη. Αυτά τα τραγούδια έχουν σχέση με τον τόπο μου και με πράγματα που κουβαλάω από παιδί. Η πρόκληση ήταν να τα πλησιάσω χωρίς νοσταλγία, αλλά και χωρίς να χαθεί η απλότητα και η αλήθεια τους.
Ειρήνη, κάθε φορά που ακούω πολυφωνίες και χορωδιακό τραγούδι βιώνω κάτι σχεδόν εξαγνιστικό και απελευθερωτικό. Πιστεύετε ότι στις σύγχρονες αστικές κοινωνίες έχουμε απομακρυνθεί από τη συλλογική εμπειρία της φωνής; Και αν ναι, τι είναι αυτό που μας λείπει;
Ειρήνη Πατσέα: Πιστεύω πως κάτι τόσο ενστικτώδες όσο το τραγούδι δεν μπορεί να ξεριζωθεί από την ανθρώπινη φύση τόσο απλά, ενυπάρχει πηγαία και αναμένει να αναδυθεί ανά πάσα στιγμή. Το οργανωμένο συλλογικό τραγούδισμα, η χορωδιακή πρακτική, μετά την τρομακτική απομόνωση της πανδημίας βιώνει μια πραγματική άνθιση: το χορωδιακό κίνημα στη χώρα μας μοιάζει να είναι πιο ζωντανό και πιο ενεργό από ποτέ, φαίνεται οι κοινότητες να βρίσκουν διέξοδο στο κοινό τραγούδισμα, η χορωδιακή μουσική είναι πιο δημοφιλής και έχει διευρυνθεί τρομερά το κοινό της – προσωπικά με συγκινεί βαθιά αυτό αλλά και το γεγονός πως με τις CHÓRES αποτελούμε μέρος αυτού του κινήματος.
Είμαστε μέρος μιας εποχής η οποία αναβιώνει και ανανεώνει την παράδοσή της ανά τον κόσμο. Θέλω να μου πείτε και ως καλλιτέχνες αλλά και ως ακροατές ποιες ανάγκες μας μπορεί να καλύπτουμε;
Πέτρος Κλαμπάνης: Ίσως γιατί σε μια εποχή μεγάλης ταχύτητας χρειαζόμαστε ξανά ρίζες και κάτι σταθερό. Η παράδοση μπορεί να μας θυμίσει από πού ερχόμαστε, αλλά και να μας δώσει υλικό και έμπνευση για κάτι καινούριο. Δεν είναι μόνο επιστροφή στο παρελθόν. Είναι και τρόπος να καταλάβουμε καλύτερα το παρόν.
Ειρήνη Πατσέα: Η επιστροφή στις ρίζες, στη μητρική μας γλώσσα (ως μέρος αυτής εννοώ και τη μουσική γλώσσα) μας βοηθάει να επαναπροσδιορίσουμε την ταυτότητά μας, να βρούμε τη θέση μας κοινωνικά, πολιτικά στον κόσμο του οποίου τα πλαίσια έχουν διευρυνθεί τρομακτικά. Η παγκοσμιοποίηση και η πολυπολιτισμικότητα σε έναν βαθμό “απαιτούν” τη γνώση του οικείου, του κοντινού πολιτισμικού περιβάλλοντος για να μπορούν να προσδιορίζονται και να μην εξαφανίζονται μέσα στο χάος του όγκου πληροφορίας που μας κατακλύζει.
Στις CHÓRES έρχεστε σε επαφή με ένα πολυσυλλεκτικό ρεπερτόριο που περιλαμβάνει παραδοσιακά τραγούδια, τα οποία είναι συνδεδεμένα με αντρικές φωνές. Πώς νιώθετε όταν καλείστε να δώσετε αυτή τη νέα πνοή θηλυκότητας στην παράδοση;
Ειρήνη Πατσέα: Ο στόχος μας δεν είναι να επαναπροσδιορίσουμε την ταυτότητα φύλου στα τραγούδια που τραγουδάμε, αλλά να διηγηθούμε ιστορίες και να αφυπνίσουμε αισθήματα. Η θηλυκότητα προκύπτει πολύ φυσικά και αυτονόητα από τις φωνές και την παρουσία μας. Υπάρχει πάντα η αγωνία της πολιτικής ορθότητας, την οποία η παράδοση προφανώς συχνά αγνοεί, και την οποία εμείς καλούμαστε συχνά να προσέξουμε τόσο απέναντι στα μέλη μας όσο και απέναντι στο κοινό μας, αλλά πιστεύω πως εντέλει η δραματουργία, το ανθρώπινο αίσθημα και η ιστορική μνήμη υπερισχύουν της επίμονης σύγχρονης τάσης για διαχωρισμό ή σύγκριση των φύλων.
Υπήρξε κάποιο τραγούδι που αντιστάθηκε περισσότερο στη νέα προσέγγιση και σας δυσκόλεψε δημιουργικά;
Πέτρος Κλαμπάνης: Νομίζω πως κάθε τραγούδι έχει τη δική του αντίσταση. Κάποια ζητούν περισσότερο χώρο, κάποια περισσότερη απλότητα. Το δύσκολο ήταν να μην τα φορτώσουμε υπερβολικά και να αφήσουμε τον πυρήνα τους να φανεί και να αναπνεύσει.
Ειρήνη Πατσέα: Η πρόκληση της λείανσης των υπέροχων παραδοσιακών ακατέργαστων ιδιωμάτων στις μελωδίες χάριν του χορωδιακού ήχου και της ηχητικής συνύπαρξης είναι συχνό φαινόμενο στη μελέτη μας. Θέλω να ελπίζω πως καταφέρνουμε να το εξισορροπήσουμε με την ερμηνευτική μας προσέγγιση και την προσοχή στην ηχητική αισθητική.
Οι CHÓRES δουλεύουν κυρίως με τη φωνή, ενώ εσύ, Πέτρο, έρχεσαι από έναν κόσμο όπου ο αυτοσχεδιασμός είναι κεντρικός. Πώς συναντήθηκαν αυτές οι δύο γλώσσες;
Πέτρος Κλαμπάνης: Συναντήθηκαν μέσα από την ακρόαση. Ο αυτοσχεδιασμός, για μένα, δεν είναι απαραίτητα πολλές νότες ή ελευθερία χωρίς όρια. Είναι τρόπος να είσαι παρών και ανοιχτός στο τι φέρνει η στιγμή. Αυτό προσπάθησα να τιμήσω, αν θέλετε, και εδώ: μια αίσθηση ζωντανής συνομιλίας μέσα σε ένα πολύ συγκεκριμένο φωνητικό και αισθητικό πλαίσιο.
Αν ένας κάτοικος των Επτανήσων άκουγε αυτές τις διασκευές χωρίς να γνωρίζει το πρότζεκτ, τι θα θέλατε να αναγνωρίσει και τι να ανακαλύψει εκ νέου;
Πέτρος Κλαμπάνης: Θα ήθελα να αναγνωρίσει κάτι αληθινό από τον τόπο του. Όχι απαραίτητα την πιο γνώριμη μορφή του τραγουδιού, αλλά την ατμόσφαιρα, το φως, τη μελαγχολία, το χιούμορ και τη μουσικότητα που χαρακτηρίζει τα Επτάνησα. Και ίσως να ανακαλύψει ότι αυτά τα τραγούδια μπορούν να ζουν και στο σήμερα, χωρίς να χάνουν την καταγωγή τους.
Ειρήνη Πατσέα: Θα ήθελα ο Επτανήσιος ακροατής να αναγνωρίσει μελωδίες και ντοπιολαλιές και να ανακαλύψει μια διαφορετική πολυφωνία απ’ αυτή που έχει γνωρίσει στην πολυφωνική παράδοση των νησιών του Ιονίου.
