«Ο δικός μας στόχος δεν είναι απλώς το να στηρίξουμε τον πολιτισμό, αλλά να γίνουμε ουσιαστικό μέρος του», αναφέρει στο ελc o Περιφερειάρχης Αττικής Νίκος Χαρδαλιάς, σε μία συζήτηση μαζί του μόλις έχει επιστρέψει από την Μπιενάλε του Ιλ Ντε Φρανς στο Παρίσι και στην οποία βρέθηκε ως επίσημος προσκεκλημένος για να μιλήσει στην ενότητα για την προστασία των μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης.
Ο Περιφερειάρχης Αττικής Νίκος Χαρδαλιάς μιλάει αναλυτικά για το πώς η Περιφέρεια Αττικής θα αναλάβει έναν ρόλο πρωταγωνιστή στο πολιτιστικό γίγνεσθαι της ευρύτερης μητρόπολης στην οποία ζούμε, την «πολιτιστική έκρηξη» που βιώνουμε στην Αθήνα και τον πολιτισμό που όταν αναπτύσσεται με σχέδιο, φέρνει έσοδα και δουλειές.
Ποιες είναι οι σημαντικότερες ενέργειες που θέτουν τον Πολιτισμό στο κέντρο του στρατηγικού σας πλάνου;
Μόλις επέστρεψα από την 3η Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής και Τοπίου στο Παρίσι, ως προσκεκλημένος της Περιφερειάρχη της Μητροπολιτικής Περιφέρειας του Παρισιού (Ile de France), Βαλερί Πεκρές, όπου και είχα την ευκαιρία να παρουσιάσω αναλυτικά τα πλάνα μας για την προώθηση της τέχνης και του πολιτισμού, πάντα με φόντο την Αττική. Και μάλιστα για ένα πολύ επίκαιρο θέμα: την προστασία των μνημείων παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς – που αποτελούν τον πιο πολύτιμο πλούτο της Αττικής – από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης.
Η αλήθεια είναι ότι θα μπορούσα να σας απαριθμήσω πάμπολλες δράσεις ή να αναφερθώ στη γενναία χρηματοδότηση της τέχνης και του σύγχρονου πολιτισμού από την Περιφέρεια, με ένα κονδύλι που υπερβαίνει τα 9 εκατ. ευρώ. Αλλά για μένα η ουσία βρίσκεται αλλού: στο πώς η Περιφέρεια Αττικής θα αναλάβει τον ρόλο που της αρμόζει, έναν ρόλο πρωταγωνιστή στο πολιτιστικό γίγνεσθαι της ευρύτερης μητρόπολης στην οποία ζούμε. Δεν μπορώ να συμβιβαστώ με την αντίληψη ότι η Περιφέρεια Αττικής ταυτίζεται μόνο με τεχνικά έργα, όπως ίσως αρκετοί τείνουν να πιστεύουν. Δεν μπορώ να συμβιβαστώ με την ιδέα ότι η Περιφέρεια Αττικής απλώς χορηγεί πολιτιστικές δράσεις -αρκετές φορές κατά το παρελθόν αμφιβόλου αισθητικής και στόχευσης, επιτρέψτε μου να πω- χωρίς να έχει η ίδια ένα όραμα για την τέχνη -και, κυρίως, χωρίς να μοιράζεται αυτό το όραμα με τους πολίτες της.
Κοιτάξτε, η Αθήνα και η Αττική δεν υπήρξε μόνο ο γενέθλιος τόπος του θεάτρου, της γλυπτικής, των παραστατικών και των εικαστικών τεχνών. Δεν κοιτάμε μόνο πίσω, γιατί σήμερα η Αττική δονείται από μια καλλιτεχνική δημιουργία άνευ προηγουμένου. Τα θέατρα στην πλειονότητά τους είναι sold out, γίνονται δεκάδες συναυλίες, οι χώροι πολλαπλασιάζονται, το κοινό δείχνει πως διψά για ποιοτική ψυχαγωγία, για μέθεξη στην τέχνη. Και αυτή η πολιτιστική έκρηξη – επιτρέψτε μου τον όρο, παρότι είναι κάπως αδόκιμος – αποτελεί πόλο έλξης για τον απαιτητικό διεθνή επισκέπτη, ο οποίος ταξιδεύει στην Αττική από κάθε γωνιά του κόσμου, κάθε εποχή του χρόνου, για να ζήσει αυτή τη μοναδική εμπειρία, τη ζωντανή σύνδεση του παρελθόντος με το μέλλον της πνευματικής παραγωγής. Ας μην ξεχνάμε, πως αυτοί οι άνθρωποι είναι πολλαπλασιαστές ισχύος, καθώς μεταφέρουν στις χώρες τους το μήνυμα ότι η Αττική, όπως και όλη η Ελλάδα, είναι μια διαχρονική κοιτίδα πολιτισμού.
Οπότε, ο δικός μας στόχος δεν είναι απλώς το να στηρίξουμε τον πολιτισμό, αλλά να γίνουμε ουσιαστικό μέρος του. Γι’ αυτό και δεν λειτουργούμε πλέον σαν απλοί χορηγοί. Συμμετέχουμε και συνδιαμορφώνουμε. Φερ’ ειπείν, μέσω του ΕΣΠΑ 2021-2027, η Περιφέρεια Αττικής χρηματοδοτεί 22 διαφορετικά project τέχνης, από εκθέσεις στην Εθνική Πινακοθήκη, έως παγκοσμίου επιπέδου παραγωγές στην Εθνική Λυρική Σκηνή και το Μέγαρο Μουσικής. Το ίδιο ισχύει για την Κρατική Σχολή Ορχηστικής Τέχνης, το Διεθνές Φεστιβάλ Ψηφιακών Τεχνών της Ελλάδας, το Μουσείο Μπενάκη, το Ίδρυμα Μιχάλη Κακογιάννη και τόσα άλλα. Νομίζω ότι τους πρώτους αυτούς 16 μήνες έχουμε δώσει ήδη σημαντικά δείγματα γραφής για το πώς αντιλαμβανόμαστε τον πολιτισμό και το πώς διαφοροποιούμαστε σε σχέση με το τι συνέβαινε τα προηγούμενα χρόνια. Θα σας ζητήσω να κάνετε λίγη ακόμα υπομονή μέχρι τις επίσημες ανακοινώσεις για το Διεθνές Φεστιβάλ Πολιτισμού που σκοπεύουμε να καθιερώσουμε -σε έναν χρόνο από τώρα- και που φιλοδοξούμε να καταστεί θεσμός του ελληνικού πολιτιστικού καλοκαιριού και σημείο αναφοράς για τη χώρα μας σε διεθνές επίπεδο.
Μιλήστε μας ειδικότερα για τις Χωρικές Επενδύσεις (ΟΧΕ). Ποια είναι τα μελλοντικά σχέδια που έχουν ανακοινωθεί ή βρίσκονται σε διαδικασία υλοποίησης;
Για να γίνει κατανοητή η σημασία της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επένδυσης, σας αναφέρω ότι η Περιφέρειά μας σχεδιάζει να αντλήσει 50 εκατ. ευρώ, τα οποία θα διοχετευθούν σε δράσεις για την ανάδειξη του πολιτιστικού αποθέματος της Αττικής. Σχεδιάζουμε, ενδεικτικά, την ανάπλαση και επαναλειτουργία του Παλαιού Μουσείου της Ακρόπολης, ένα έργο δαπάνης 3,8 εκατ. ευρώ. Αντίστοιχα, την αποκατάσταση και διαρρύθμιση διατηρητέου κτηρίου επί της οδού Φιλελλήνων, με προϋπολογισμό 4,5 εκατ. Στο πρόγραμμά μας υπάρχουν πάρα πολλές τέτοιες πρωτοβουλίες, καθώς η Ολοκληρωμένη Χωρική Επένδυση αποτελεί ένα πολύτιμο αναπτυξιακό εργαλείο για την εφαρμογή τοπικών χωρικών στρατηγικών με συστηματικό τρόπο. Γιατί η ΟΧΕ μεγιστοποιεί τις δυνατότητες μιας ευρύτερης περιοχής βάσει ενός ενιαίου αναπτυξιακού σχεδίου, με αλληλένδετες δράσεις σε διαφορετικούς τομείς. Και η Περιφέρεια Αττικής είναι η μοναδική, μέχρι σήμερα, Περιφέρεια που έχει χρησιμοποιήσει την ΟΧΕ στον τομέα του Πολιτισμού, φυσικά σε απόλυτα στενή και άψογη συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού.
Σε ποια σημεία του πολιτισμού μας δίνετε έμφαση; Υπάρχει κάποιο έργο που ξεχωρίζετε ιδιαίτερα για τη σημασία του;
Αυτό που εμένα με απασχολεί, είναι το πώς θα μπορέσουμε, ως Περιφερειακή αρχή, να γίνουμε ο σύνδεσμος που θα φέρει κάθε πολίτη, αλλά και τον κάθε επισκέπτη, πιο κοντά στην τέχνη και τον πολιτισμό. Το πώς θα διασφαλίσουμε απρόσκοπτη πρόσβαση σε οτιδήποτε καλλιτεχνικό συμβαίνει στην Αττική για όλους τους συμπολίτες μας, ανεξαρτήτως εισοδήματος, κοινωνικής θέσης κλπ. Και δεν εννοώ μόνο τη σύνδεση με την αρχαιοελληνική παράδοση, στην οποία πηγαίνει το μυαλό μας σχεδόν ενστικτωδώς. Εννοώ δράσεις, όπως η εξαιρετικά πρωτότυπη, πρωτοποριακή θα έλεγα, έκθεση «Plásmata 3», την οποία στηρίζουμε ως Περιφέρεια Αττικής με μεγάλο ενθουσιασμό. Πρόκειται για μια εκδοχή της σύγχρονης τέχνης με μοναδικά χαρακτηριστικά -ζωντανή, ευφυής, απρόβλεπτη, χιουμοριστική. Η έκθεση «Plásmata 3» διοργανώνεται από τη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, περιλαμβάνει 25 έργα Ελλήνων και ξένων δημιουργών, τα οποία θα φιλοξενηθούν από τις 27 Μαΐου έως τις 15 Ιουνίου στο Πεδίον του Άρεως. Με δωρεάν είσοδο φυσικά, στο μητροπολιτικό μας πάρκο που με στοχευμένες ενέργειες, όλους τους προηγούμενους μήνες, έχουμε αναβαθμίσει τόσο λειτουργικά και αισθητικά, όσο και σε επίπεδο ασφάλειας.
Ποιο ήταν το πιο δύσκολο που έχετε μέχρι στιγμής αντιμετωπίσει ως περιφερειάρχης Αττικής; Αλλά και αυτό για το οποίο αισθάνεστε περήφανος ή ικανοποιημένος, που έχετε καταφέρει εσείς και η ομάδα σας;
Δεν υπάρχουν εύκολα και δύσκολα έργα, ακόμη και το πιο μικρό μπορεί να σκοντάψει, όταν δεν υπάρχει σοβαρός σχεδιασμός και συνεχής επίβλεψη. Υπάρχουν, βεβαίως, έργα εμβληματικά, όπως το Φαληρικό Πάρκο, που επιτέλους ξεκολλήσαμε με στοχευμένες και καλά μελετημένες ενέργειες ύστερα από χρόνια που παρέμενε σε τέλμα, ένα βήμα πριν από την οριστική απένταξη. Ένα έργο που θα δώσει πλέον νέα πνοή στον αστικό ιστό, με την έξοδό του στη θάλασσα, αποκαθιστώντας παράλληλα το κύρος και την αξιοπιστία της Περιφέρειάς μας στους Ευρωπαίους εταίρους μας. Και είναι γεγονός ότι παρεμβάσεις τέτοιας κλίμακας αφορούν εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους και αλλάζουν το πρόσωπο ολόκληρης της Αττικής.
Θα έλεγα όμως ότι η πιο απαιτητική δράση ήταν ο προσεκτικός σχεδιασμός των 280+1 έργων που απλώνονται και στους 66 δήμους της Αττικής. Γιατί χρειάστηκε να προτεραιοποιήσουμε τηρώντας την επιταγή της ισορροπίας μεταξύ των σημείων της Αττικής, να απαντήσουμε σε ανάγκες υπαρκτές και όχι να ασχοληθούμε με έργα βιτρίνας, να εξασφαλίσουμε χρηματοδότηση, να βάλουμε κάτω ρεαλιστικά χρονοδιαγράμματα, να σχεδιάσουμε μηχανισμούς παρακολούθησης της εξέλιξης των έργων και, βεβαίως, να βάλουμε τα έργα σε κίνηση. Και μπορεί να ξεχωρίζει, για παράδειγμα, η αποκατάσταση του Φαληρικού Όρμου, ως η μεγαλύτερη αστική ανάπλαση στην Ευρώπη, δεν υποτιμώ, ωστόσο, κανένα έργο. Ακόμη και μια φαινομενικά μικρή ή και σχεδόν αόρατη δράση, η οποία όμως επηρεάζει θετικά τη ζωή του πολίτη, μας κάνει περήφανους και μας δίνει κίνητρο να παλεύουμε ακόμη πιο σκληρά.
Για εσάς ποια είναι η ταυτότητα του πολιτισμού και τα σημεία του που έχετε όραμα να συνδεθούν με την Περιφέρεια Αττικής;
Καταρχάς, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι πολιτισμός και Αττική είναι έννοιες ταυτόσημες. Κι ο πολιτισμός δεν αναπτύσσεται σε συνθήκες εργαστηρίου, αλλά είναι άμεσα συνδεδεμένος με την κοινωνία και την οικονομία. Απασχολεί δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους -οι οποίοι δεν είναι μόνο καλλιτέχνες, αλλά και εργαζόμενοι με πολλές και διαφορετικές ειδικότητες. Ο πολιτισμός και η τέχνη κινητοποιούν πόρους από άλλους τομείς, συνδιαλέγονται και αλληλοτροφοδοτούνται με τον τουρισμό και το εμπόριο, που με τη σειρά τους αντλούν υπηρεσίες και προϊόντα από άλλους παραγωγικούς κλάδους. Επομένως, ο πολιτισμός, όταν αναπτύσσεται με σχέδιο, φέρνει έσοδα και δουλειές. Είναι ουσιαστικός παράγοντας ευημερίας, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.
Το Υπουργείο Πολιτισμού, με το οποίο διατηρούμε εξαιρετική συνεργασία, παρήγγειλε την εκπόνηση μελέτης για τις κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις των έργων πολιτισμού. Ξέρετε τι έδειξε; Ότι για κάθε ευρώ που δαπανάται σε έργα πολιτισμού, επιστρέφουν στην εθνική οικονομία 3,44 ευρώ. Δηλαδή τρεισήμισι φορές παραπάνω σε ορίζοντα πενταετίας. Με άλλα λόγια, στον πολιτισμό δεν μιλάμε για δαπάνη, αλλά για επένδυση – και μάλιστα αποδοτική. Φανταστείτε την αναλογία αυτή στην Αττική, από την οποίαν προέρχονται τα τρία τέταρτα της ακαθάριστης προστιθέμενης αξίας του πολιτιστικού κλάδου. Εδώ, στη δική μας Περιφέρεια, εδρεύει το 58% των επιχειρήσεων και απασχολείται το 60% των εργαζομένων. Ο πολιτισμός, επομένως, είναι ένα κολοσσιαίο άυλο κεφάλαιο, με απεριόριστη δυναμική. Όπως είναι, βέβαια, φορέας πανανθρώπινων αξιών και πηγή αισθητικής απόλαυσης. Ειδικά, όμως, για την Ελλάδα και, ίσως περισσότερο, για την Αττική, είναι και πηγή εθνικού πλούτου.
Μοιραστείτε μαζί μας προσωπικά τι αγαπάτε περισσότερο στην Αθήνα; Κι ένα όνειρό σας για αυτή την πόλη;
Στην Αθήνα και την Αττική λατρεύω την πολυμορφία, τα χιλιάδες πρόσωπα αυτής της μητρόπολης. Είμαι ερωτευμένος δια βίου με το πώς αυτός ο τόπος έχει τη μαγική δύναμη να σαγηνεύει και να ενεργοποιεί τον κάτοικο και τον επισκέπτη. Δεν παραγνωρίζω τα προβλήματα με τα οποία δίνω καθημερινά μάχη και που με πονάνε το ίδιο -ή μάλλον περισσότερο, εφόσον έχω σημαντικό μερίδιο ευθύνης να βρω λύσεις- με οποιονδήποτε συμπολίτη μου. Αλλά ακόμη και εάν λατρεύουμε να γκρινιάζουμε για τα στραβά κι ανάποδα της Αττικής, αυτό που δεν αλλάζει είναι ότι κανείς μας κατά βάθος δεν θα ήθελε να ζει οπουδήποτε αλλού. Διότι πού αλλού, εκτός από την Αθήνα, π.χ. το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης απέχει μερικές εκατοντάδες μέτρα από την Ακρόπολη; Ενώ τριγύρω υπάρχουν άπειρες επιλογές για ψυχαγωγία, αγορές, εστίαση, χαλάρωση, πολιτισμό;
Η ποικιλία αυτή είναι μοναδική -ακόμη και όταν αγγίζει τα όρια του χαοτικού. Και δεν θα διαφωνήσω, ότι το δικό μας καθήκον είναι να διαχειριστούμε δημιουργικά, να βάλουμε σε τάξη αλλά χωρίς να πειράξουμε το πολύβουο, πολύχρωμο, ακόμη, αν θέλετε, και όμορφα άναρχο κέντρο μας. Να δημιουργήσουμε μια πρωτεύουσα περισσότερο ανθεκτική, πράσινη, ασφαλή και εξωστρεφή -και το ίδιο ισχύει για όλη την Αττική. Μια πόλη, μια Περιφέρεια που, για να το πω απλά, εξυπηρετεί και διευκολύνει τον κάτοικο και τον επισκέπτη, τον ανακουφίζει από δυσάρεστες έγνοιες και δυσκολίες, δίνοντάς του ταυτόχρονα περισσότερο χρόνο, δυνατότητες, ευκαιρίες. Μια πρωτεύουσα Περιφέρεια, φωτεινή, ζωντανή, ανθρώπινη. Αυτό είναι το δικό μου όραμα για την Αττική.
