Κείμενο: Νάντια Δρακούλα
Δεν ξέρω κάποιον που να βγήκε ασυγκίνητος από το Ολύμπιον του 27ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, εκείνο το ανοιξιάτικο απόγευμα της προβολής της ταινίας του Νικολά Φιλιμπέρ, του μεγάλου μαέστρου της ανθρωπολογικής παρατήρησης. Με Το «Περί γραφομηχανής και άλλων πονοκεφάλων» ο καταξιωμένος σκηνοθέτης επιστρέφει στην αγαπημένη θεματική του -περί ψυχικής υγείας- με μια νέα διερεύνηση αυτή τη φορά. Τον συνάντησα στο ξενοδοχείο ένα απόγευμα που το φως του ήλιου έπαιζε με την ημικυκλική πόρτα του λόμπι, ρυθμικά.
Παρακολουθώντας την ταινία σας αναρωτήθηκα τόσο ως θεατής όσο και ως επαγγελματίας του χώρου, αν όταν ξεκινάτε κάθε ταινία σας έχετε ήδη ένα αφηγηματικό ιστό στο μυαλό σας ή απλά παίρνετε μια θέση παρατηρητή.
Όχι, δεν έχω σχέδια αφήγησης. Καμία ακριβή πρόθεση. Ο σκοπός είναι να χτίσω μια σχέση. Οι ταινίες μου βασίζονται σε αυτές τις σχέσεις. Οπότε αισθάνομαι ότι πρέπει να έχω την ελευθερία να αλλάξω γνώμη, να αφήσω το απρόσμενο να λειτουργήσει. Λατρεύω τον αυτοσχεδιασμό. Η ταινία δεν στηρίζεται ποτέ σε σενάριο ή προ-αφήγηση. Αν έπρεπε να το κάνω έτσι, για εμένα θα ήταν πολύ βαρετό. Η απόλαυσή μου είναι να εφευρίσκω την ταινία μέρα προς μέρα. Αυτό που είναι αλήθεια σημαντικό για εμένα, είναι να έχω μια καλή αφετηρία.
Πώς το ορίζετε αυτό; Μπορείτε να μου το εξηγήσετε σε σχέση με την ταινία που παρακολουθήσαμε;
Για παράδειγμα δεν είναι το αντικείμενο της ταινίας η αφετηρία μου. Είναι όμως η υπόσχεση του αντικειμένου/υποκειμένου. Όταν ξεκινούσα την ταινία ήξερα ότι το Adamant (Στέγη ειδικής φροντίδας ψυχικής υγείας στη Γαλλία) ήταν ένα πολύ δυναμικό μέρος στο οποίο πολλά πράγματα συμβαίνουν καθημερινά, είναι ένα «ασφυκτικό» μέρος, όπου ασθενείς και φροντιστές συνεργάζονται για να δημιουργήσουν μια καθημερινή «ρουτίνα» μέσα από συζητήσεις και διάδραση. Πηγαίνοντας εκεί γνώριζα αυτή τη συνθήκη οπότε γνώριζα την «υπόσχεση» για αυτή την ταινία.
Με τι κριτήρια επιλέξατε το συγκεκριμένο μέρος;
Γνώριζα για αυτό το Adamant πριν ακόμα χτιστεί. Ένα φίλος που συμμετείχε στη δημιουργία του, μου είχε μιλήσει για αυτό.
Ξέρετε είναι πολύ ενδιαφέρον το γεγονός ότι αν και οι περισσότεροι άνθρωποι είμαστε προκατειλημμένοι σε σχέση με αυτά τα μέρη ψυχικής υγείας, με έναν αρνητικό τρόπο, εσείς επιλέξατε ή καλύτερα εσείς «παρατηρήσατε» τη δράση, από μια γωνία που το συναισθηματικό αποτύπωμα πήρε πρόσημο θετικό ή αν θέλετε ντελικάτο, συναισθηματικό… Αναρωτιέμαι λοιπόν, αν όταν ξεκίνησε η καταγραφή σας είχατε ένα δικό σας υπάρχον συναισθηματικό υπόβαθρο για αφετηρία.
Γνώριζα πριν την κινηματογράφηση ότι αυτό το μέρος έχει μια κατεύθυνση ανθρώπινης ψυχιατρικής που βασίζεται στην αξιοπρέπεια. Ενώ η δημόσια ψυχιατρική είναι κυρίως αρνητική στα μάτια μας γιατί τα περισσότερα τέτοια δημόσια μέρη είναι εφιαλτικά. Κάποιες φορές θυμίζουν φυλακές.
Νιώθω ότι είστε κάτι παραπάνω από παρατηρητής. Είστε παρών. Με την έννοια ότι το υποκείμενο της κινηματογράφησής σας το αισθάνεται. Ειδικά αυτοί οι άνθρωποι που έχουν τόσο ευαίσθητες κεραίες, το να γνωρίζουν ότι υπάρχει μια κάμερα που τους καταγράφει και ένας άνθρωπος από πίσω, δεν είναι εύκολη υπόθεση.
Είναι πολύ σημαντικό αυτό που λέτε. Δεν μου αρέσει ο όρος «Σινεμά της Παρατήρησης». Δεν παρατηρώ σαν να μην συμβαίνει κάτι. Οι Αμερικάνοι λένε “fly on the wall”, το να κάνεις μια ταινία, να παρατηρείς χωρίς να σε βλέπουν. Είναι ηλίθιο. Πώς θα γίνουμε ξαφνικά αόρατοι; Είμαι εδώ. Δίπλα στην κάμερα, δίπλα στους ανθρώπους που κινηματογραφώ. Δεν θέλω να είμαι αόρατος, θέλω να είμαι αποδεκτός. Δεν θέλω οι άνθρωποι να ξεχνούν την παρουσία μου. Στο σινεμά μου, το ότι είμαι εδώ, σημαίνει ότι οι άνθρωποι αισθάνονται άνετα να κοιτάξουν στην κάμερά μου, να κοιτάξουν εμένα, να μιλήσουν με εμένα. Στην ταινία μου “On The Adamant” (2023/Βραβείο Χρυσής Άρκτου 2023) ο άντρας στο μπαρ με ρώτησε «τραβάτε εμένα;», «ναι» ,«συγγνώμη δεν ξυρίστηκα σήμερα το πρωί» και του απάντησα «και εγώ, δεν ξυρίστηκα».
Όμως, πόσος καιρός σας πήρε να σας εμπιστευτούν αυτοί οι άνθρωποι;
Όχι πολύ και για πολλούς λόγους. Για αρχή, τριάντα χρόνια πριν έκανα μια ταινία για την ψυχιατρική, την οποία γνωρίζουν πολλοί άνθρωποι του χώρου της ψυχιατρικής φροντίδας όπως και ασθενείς. Αυτό λειτούργησε σαν διαβατήριο. Στη συνέχεια, δέκα χρόνια πριν με κάλεσαν στο κέντρο Adamant να περάσω ένα απόγευμα με μια ομάδα ασθενών για να μιλήσω για τα έργα μου. Μου δόθηκε η ευκαιρία να μιλήσω σε φροντιστές υγείας και σε ασθενείς για το σινεμά μου, οπότε μελέτησαν τη δουλειά μου. Όταν αποφάσισα να κάνω μια ταινία σε αυτό το μέρος απάντησα στις ερωτήσεις τους και τους εξήγησα ότι ήταν δική τους επιλογή αν θα έπαιρναν μέρος και τους ανέλυσα τα πρακτικά θέματα.
Οπότε σας εμπιστεύτηκαν.
Ναι ήταν μια εύκολη σχέση. Για παράδειγμα είχα πολύ καλή σχέση με κάποιους που δεν ήθελαν να φαίνονται στην κάμερα αλλά ήθελαν να στέκονται διπλά μου να βλέπουν μέσα από τον φακό και να λένε γνώμες.
Θα λέγατε ότι οι «πρωταγωνιστές» σας νοιάζονταν για το πώς φαίνονταν στην κάμερα, ανησυχούσαν για το πώς θα έβγαιναν προς τα έξω;
Χμμ, θα σας έλεγα όχι κατά τη διάρκεια του γυρίσματος. Αλλά όταν βγήκε η ταινία κάποιοι από αυτούς διαπίστωσαν ότι δεν είναι τόσο εύκολο να βλέπεις τον εαυτό σου στη μεγάλη οθόνη.
Χάρηκαν;
Έτσι νομίζω. Αλλά τους φάνηκε σκληρό και δύσκολο να βλέπουν την εικόνα τους, να ακούνε τη φωνή τους.
Και επίσης κάθε ένας από αυτούς είχε και διαφορετικού είδους ψυχική ασθένεια, σωστά; Οπότε και άλλη αντιμετώπιση;
Σωστά και σας πληροφορώ ότι κάποιοι από αυτούς χρησιμοποίησαν την κάμερα για να πουν κάτι σε εμάς.
Η αλήθεια είναι ότι η δεύτερη ασθενής που παρακολουθούμε τη δράση της μου έδινε την εντύπωση όχι μόνο ότι δήλωνε τη μοναξιά της στην κάμερα αλλά και ότι φλέρταρε μαζί της με έναν τρόπο. Σαν να ανακάλυπτε εκ νέου τη θηλυκότητά της μέσα από τη δική σας κάμερα και τη διάδρασή σας.
Αυτό που λέτε ισχύει, γιατί οι περισσότεροι άνθρωποι σε αυτά τα μέρη νιώθουν περιθωριοποιημένοι οπότε η κάμερα τους δείχνει προσοχή. Η κάμερα τους δίνει φωνή, δείχνει την οπτική τους, το ταλέντο τους.
Πιστεύετε ότι στην εποχή που διανύουμε της woke culture, είναι εφικτή η συμπερίληψη των ανθρώπων με βαριές ψυχικές ασθένειες;
Η κοινωνία φυσικά δεν αποδέχεται εύκολα αυτούς τους ανθρώπους αλλά νιώθω ότι αυτοί οι ίδιοι έχουν πολλά να μας διδάξουν καθώς είναι υπερσυναισθηματικά όντα, κάποιες φορές περίεργα και αλλόκοτα.
Αντιμετωπίσατε ανάλογες προκλήσεις;
Ναι, αντιμετώπισα, γιατί το Adamant είναι γεμάτο γυάλινους τοίχους οπότε πώς να τραβήξεις χωρίς να βλέπεις το boom και την αντανάκλασή σου; (αστειευόμενος). Πέρα από την πλάκα όμως δεν είχα κανένα αλήθεια πρόβλημα με κανέναν από αυτούς τους ανθρώπους. Ήμασταν πολύ ευπρόσδεκτοι. Η ίδια η κινηματογράφηση, το backstage ήταν από μόνο του ένα άλλο project.
Ζούμε σε μια ιστορικά μεταβατική περίοδο, διεθνώς, με μεγάλες ανακατατάξεις σε όλους τους τομείς. Τι ρόλο πιστεύετε ότι μπορεί, αν μπορεί, η τέχνη του ντοκιμαντέρ να διαδραματίσει σε αυτό το περιβάλλον;
Πιστεύω ότι η τέχνη, η μουσική, το θέατρο, ο χορός, οι ταινίες, η αρχιτεκτονική μας βοηθούν να επιβιώσουμε σε μια περίοδο τρομακτικά σκοτεινή και ανησυχητική. Τι μας στηρίζει στη ζωή; Ο έρωτας, οι φίλοι, η τέχνη. Μας ανυψώνουν, μας βγάζουν τον καλύτερο εαυτό μας.
Μείνετε συντονισμένοι για όλα τα νέα του 27ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης στη στήλη μας #μετονΠολιτισμό
