«Δίπλα στα μάτια τους έχουν ένα δεντράκι καλοσύνη,
ανάμεσα στα φρύδια τους ένα γεράκι δύναμη,
κι ένα μουλάρι από θυμό μες στην καρδιά τους
που δε σηκώνει τ’ άδικο…»
Έχουν περάσει εξήντα πέντε χρόνια από τη λήξη του Εμφυλίου πολέμου στην Ελλάδα (1949) και σαράντα χρόνια από την πτώση της Δικτατορίας (1974). Η Κεντρική Σκηνή του Θεάτρου Σημείο ανεβάζει από τις 13 Δεκεμβρίου 2013 το έργο «Ήλιος στην πέτρα» της Σοφίας Αδαμίδου, βασισμένο στη ζωή της αντάρτισσας του Δημοκρατικού Στρατού Ελένης Τραγγανίδα-Μακρυνιώτη όπως το κατέγραψε στο αφήγημά της «Η Μυρτιά του βουνού» και από διηγήσεις άλλων συναγωνιστριών και εξόριστων γυναικών από την περίοδο του Εμφυλίου και της Δικτατορίας. Στη θεατρική παράσταση ακούγονται παραδοσιακά μοιρολόγια, αντάρτικα και τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, του Θάνου Μικρούτσικου, του Απόστολου Καλδάρα, του Νίκου Κυπουργού κ.ά.
Η Μυρτιά αφηγείται τη ζωή της στο Δημοκρατικό Στρατό, τις εξορίες και τις φυλακίσεις της σε μια έγκυο συγκρατούμενή της -βουβό πρόσωπο- στη Γυάρο, όπου είναι και πάλι εξορία, ακολουθώντας τη μοίρα χιλιάδων αγωνιστών της γενιάς της, την περίοδο της Χούντας. Ήταν μόλις 16 χρονών όταν πήρε την απόφαση να βγει στο βουνό μη μπορώντας να αντέξει το άδικο. «Από μικρή οργιζόμουν με το άδικο. Ακόμα αυτή η οργή. Όσο θα υπάρχει άδικο θα το πολεμάω. Με την αγάπη, μου ’λεγε ο πατέρας μου, με την αγάπη κάποια μέρα θα τους λυγίσουμε αυτούς που επιβάλουν το μίσος και το άδικο. Γι’ αυτό βγήκα στο Βουνό. Απ’ την πρώτη κιόλας μέρα… είδα τον ήλιο που μας έκρυβαν. Μέσα στη συννεφιά του κόσμου… κι εγώ έβλεπα τον ήλιο», αφηγείται η ίδια. Στο βουνό έμαθε για το φριχτό θάνατο του πατέρα της, στο βουνό ένιωσε το πρώτο ερωτικό σκίρτημα, εκεί έμαθε να αγωνίζεται, να ελπίζει και να αντέχει. Παρηγοριά και καταφύγιο στις δύσκολες ώρες ήταν κάποιες άψυχες πέτρες που τους έδινε ζωή, ζωγραφίζοντας πάνω τους, ήλιους, θάλασσες, λουλούδια. «Έμαθα πολλά στο βουνό και στις φυλακές. Εκεί έμαθα γράμματα. Μέχρι που ανέβηκα στο βουνό, δεν ήξερα να γράφω ούτε το όνομά μου. Δεν μπορούσε να με στείλει στο σχολείο ο πατέρας μου. Μετά, μέχρι και ημερολόγιο έγραφα. Μεγάλο σχολείο», λέει στην συγκρατούμενή της. Και θυμάται τον ενθουσιασμό του αγώνα, αλλά και το κυνηγητό, τις φυλακές, τα βασανιστήρια, τον ψυχικό και σωματικό εξευτελισμό τον δικό της και το συγκρατούμενών της. Κι έπειτα, το 1954, η πολυπόθητη ελευθερία, τότε που μπόρεσε να κάνει επιτέλους οικογένεια και μετά πάλι κυνηγημένη από τη Χούντα. «Αλίμονο στους λαούς που πιστεύουν σε προστάτες! Οι σύμμαχοι. Αν έχεις τέτοιους συμμάχους, τι τους θέλεις τους εχθρούς. Θα περάσει, όμως κι αυτό. Όχι μόνο του, βέβαια. Όσοι έχουν μείνει έξω, από φυλακές και εξορίες, αυτοί που συνεχίζουν τον αγώνα, θα ρίξουν τους δικτάτορες. Και θα ζήσουμε πάλι ελεύθεροι. Ελπίζω, να σταματήσει όμως εδώ. Να μην έρθει καιρός που οι άνθρωποι θα περάσουν πάλι πείνα, πόνο και διωγμούς. Εύχομαι τα όσα περάσαμε σαν λαός να μας κάνουν σοφότερους. Ελπίζω η ιστορία να μην επαναληφθεί».
