1. Στα “Λόγια Φτερά” κάνετε ένα μεγάλο ταξίδι στο χρόνο και τοποθετείτε τη δράση σας στην αρχαία Ελλάδα. Είναι το βιβλίο σας ένα ιστορικό μυθιστόρημα; Πώς προέκυψε αυτή η επιλογή;
Προϊστορικό μυθιστόρημα είναι. Με ενδιέφερε η λειτουργία της αφήγησης ως νοηματοδότης της κοινωνίας και της ύπαρξης γενικότερα. Το ότι πήγα τόσο παλιά οφείλεται στο γεγονός ότι έψαχνα να βρω τον αρχετυπικό αφηγητή που είναι ο Όμηρος.
2. Κάνατε έρευνα για την εποχή, μια εποχή μάλιστα που δεν έχει και πάρα πολλά ιστορικά ντοκουμέντα;
Αυτό είναι μεγάλο πλεονέκτημα, γιατί δίνεται μεγάλο περιθώριο στο συγγραφέα να φανταστεί τις λεπτομέρειες, να φτιάξει το όλο πλαίσιο, όπως θέλει εκείνος. Έκανα μάθημα αρχαιογνωσίας με την Εριφύλη Μαρωνίτη. Ήθελα να μάθω όλες τις λεπτομέρειες της καθημερινότητας: τι έτρωγαν, τι φόραγαν, πώς ήταν τα έπιπλα των σπιτιών, τέτοια πράγματα.
3. Παρουσιάζετε μια αρχαία Ελλάδα χωρίς μαρμαροκολόνες, αλλά με ανθρώπους καθημερινούς που βρίζονται, ζουν όπως όλοι. Δε φοβηθήκατε ότι μπορεί να προκαλέσετε αντιδράσεις;
Δεν προκάλεσα όμως και όχι δεν το φοβήθηκα. Συμβαίνει κάτι πολύ περίεργο: με τα χρόνια γίνομαι συμπαθέστερος. Παλιά ήμουν τρομερά αντιπαθής. Τώρα με βρίζουν λιγότερο από παλιά. Μήπως γίνομαι κατεστημένο;
Νιώθετε κατεστημένο;
Όχι δε με αφορά κάτι τέτοιο. Άλλωστε σιγά που υπάρχει κατεστημένο στην Ελλάδα (γέλια)…
4. Πώς επιλέγετε κάθε φορά την ιστορία σας ή πώς σας επιλεγεί;
Προσπαθώ από τότε που αποφάσισα να είμαι επαγγελματίας συγγραφέας- πράγμα που το έχω υπερασπιστεί πολύ – να είμαι σε επαφή με το συνολικό γίγνεσθαι. Ξυπνάω κάθε μέρα στις 7:30 και κάνω εκπομπή στο ραδιόφωνο για να έχω ακριβώς αυτή την επαφή με τους ανθρώπους. Η Ελλάδα είναι μια χώρα με τόσες αντιφάσεις, είναι τόσο συγκρουόμενες οι πραγματικότητες σε αυτό τον τόπο, που κανονικά θα έπρεπε να είναι ο παράδεισος του μυθιστοριογράφου.
5. Υπάρχουν ιστορίες που δεν έχουν ειπωθεί;
Φυσικά, τώρα αυτό που ζούμε είναι μοναδικό. Μπορεί να θυμίζουμε άλλους, αλλά δεν είμαστε άλλοι. Ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τη ζωή είναι μοναδικός. Οι ιστορίες που συμβαίνουν γύρω μας είναι τρομερές. Κάθε ζωή είναι ένα μυθιστόρημα με περιπέτειες, αισθήματα… Αν κάποιος θεωρήσει ότι όλες οι ιστορίες έχουν ειπωθεί, τότε έχει βαρεθεί τη ζωή του. Get a life then και πες τη μας κιόλας( γέλια).
6. Εσείς γιατί γράφετε; Ποιος είναι ο ρόλος του συγγραφέα σήμερα;
Η τέχνη οφείλει να είναι το απόσταγμα και όχι το υποκατάστατο της ζωής. Η ζωή σού δίνει υλικό. Άλλωστε η μεγαλύτερη τέχνη είναι του ζην όχι του γράφειν.
7. Τι κάνει έναν συγγραφέα καλό;
Το να μπορεί να φωτίσει την πραγματικότητα από μια απροσδόκητη οπτική γωνία. Αυτό είναι η τέχνη. Το να μας δείχνει κάτι που δεν έχουμε δει, ακόμα καλύτερα να μας το πετάει στα μούτρα. Και να μη φοβάται να εκτεθεί. Μπορεί ένας συγγραφέας να είναι άνισος ή κακογράφος, αλλά να είναι σπουδαίος.
Εσείς εκτίθεστε;
Συνεχώς, και στα βιβλία και στη ζωή μου. Πάρα πολύ. Αν δεν εκτεθείς, δεν μπορείς να κάνεις τίποτα. Σκεφτείτε πόσο εκτιθόταν ο Καβάφης, γράφοντας ομοφυλοφιλικά ποιήματα εκείνη την εποχή, λίγες δεκαετίες μετά τον Όσκαρ Ουαΐλντ που πήγε φυλακή επειδή ήταν ομοφυλόφιλος. Καταλαβαίνετε λοιπόν το βαθμό της έκθεσης και της επικινδυνότητας….Τώρα κάτι τύποι έτσι και γιουβέτσι που λένε ότι «καταδύονται στα βάθη της ψυχής του ηρώα με υπαρξιακές αναζητήσεις» και κάτι τέτοια, ας μη τους χαρακτήρισω καλύτερα… (γέλια). Αυτό μόνο ο Προυστ μπορούσε να τα κάνει. Αίμα, στέμμα, σπέρμα: αυτά είναι τα συστατικά της ζωής και της λογοτεχνίας. Η αγωνία των ανθρώπων για τον έρωτα, τη ζωή και την εξουσία. Αυτά τα αυτοαναφορικά τύπου «Πήγαμε με τον τάδε σκηνοθέτη στο μπαρ και ήρθε μια ψόφια και κάτι τέτοια» δε λένε τίποτα.
Ναι, αλλά αυτό το έχει κάνει ο Μπουκόφσκι.
Ναι, αλλά αυτός είναι σπουδαίος συγγραφέας. Γεμάτος σπέρμα. Επίσης ο Μπουκόφσκι ζούσε. Πήγαινε λοιπόν ζήσε πρώτα και μετά γράψε….
8. Ένα βιβλίο που σας σημάδεψε; Συγγραφείς που σας επηρέασαν;
Όσοι έχω διαβάσει. Ο Μπουκόφσκι είναι μέσα σε αυτούς. Ο Μπαλζάκ είναι και θα είναι πάντα μια σημαντική επιρροή μου. Είναι φανερό αυτό από τον τρόπο που σκέφτομαι και γράφω. Η λογοτεχνία του 19ου αιώνα επίσης θεωρώ ότι είναι η βάση πάνω στην οποία χτίζουμε. Αν με έβαζαν να πω μια λίστα με τα πιο σημαντικά βιβλία, θα έλεγα τη Βίβλο, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια, όλα τα βιβλία του Μπαλζάκ βέβαια, τον Δον Κιχώτη, το Έγκλημα και Τιμωρία, κλασικά έργα δηλαδή, τον Χωκ Φιν. Τα βιβλία του Καραγάτση…
9. Το τελευταίο βιβλίο που διαβάσετε και μπορείτε ανεπιφύλακτα να προτείνετε;
Διαβάζω τους “Παραχαράκτες” που βασίζεται σε μια καλή ιδέα, αλλά κάπου χάνεται. Θα σας πω κάτι που μπορεί να σας ξαφνιάσει: Διάβασα και συγκλονίστηκα “Το μόνο της ζωής μου ταξίδιον” του Βιζυηνού. Σπουδαίο βιβλίο… Οι “Εχθροί” του Σίνκερ επίσης μου άρεσαν πολύ. Αλλά δε διαβάζω μόνο λογοτεχνία, διαβάζω διάφορα πράγματα: Ιστορία, πολιτική…
Και είστε πολύ ενεργός πολιτικά.
Όπως οφείλει κάθε πολίτης. Εγώ αυτό το έχω πληρώσει. Θα είχα μεγαλύτερη διείσδυση, αν δεν εξέφραζα πολιτική άποψη. Και μάλιστα με την οξύτητα που την εκφράζω. Αλλά είμαι τόσο πολίτης όσο και συγγραφέας. Αυτό το δίλημμα έχει λυθεί από την εποχή του Αισχύλου, που έβαλε να γράψουν στον τάφο του ότι πολέμησε στη μάχη του Μαραθώνα, ότι δηλαδή έκανε το χρέος του απέναντι στην πόλη, όχι ότι έγραψε τραγωδίες.
10. Πολλοί τίτλοι βγαίνουν σήμερα στην αγορά. Μπορούμε όμως να μιλάμε για μια νέα γενιά λογοτεχνών, όπως ας πούμε τη γενιά του ‘30;
Η γενιά του ’30 βγαίνει από μια μεγάλη καταστροφή, οι άνθρωποι έχουν ζήσει στιγμές ακραίες. Τα πιο σημαντικά βιβλία αυτής της περιόδου, δηλαδή η “Ζωή εν Τάφω” του Μυριβήλη και “Το νούμερο 31328” του Βενέζη μιλάνε για τον πόλεμο. Η δική μας εποχή δεν έχει προφανή ή εξόφθαλμα ζητήματα που δεν μπορείς παρά να ασχοληθείς μαζί τους. Τα γεγονότα της συλλογικής ζωής δεν είναι τόσο ακραία, άρα ο συγγραφέας πρέπει να σκύψει και να εξετάσει τη ζωή με πολύ μεγαλύτερη προσοχή. Επίσης η γενιά του ’30 ήταν αναγκασμένη – εδώ θα κάνω μια σύγκριση με τους ομότεχνους της σημερινής γενιάς όχι και τόσο ευχάριστη- να δουλεύει. Αυτό τους έφερνε σε επαφή με την καθημερινή ζωή και με ανθρώπους διάφορων κοινωνικών στρωμάτων. Κάποια στιγμή αυτό ξεπεράστηκε, είπαμε ότι ο συγγραφέας πρέπει να «ψωμίζεται» που λέει και ο Παπαγιώργης από το γράψιμο. Αλλά έχει αρχίσει να παρατηρείται το φαινόμενο οι συγγραφείς να ζουν σε ένα καλλιτεχνίζον περιβάλλον, να συχνάζουν σε συγκεκριμένες συνοικίες, να ζουν με ένα συγκεκριμένο τρόπο, αγνοώντας, μην ξέροντας καν τον μέσο όρο. Ακόμα κι αν πεις ότι ο μέσος όρος δε σε ενδιαφέρει καθόλου, πρέπει να τον ξέρεις. Δεν είμαι εναντίον της μποέμικης ζωής, αλλά θεωρώ ότι πρέπει να είναι μια διεκδίκηση. Το να πεις παραιτούμαι και ζω με τρεις και εξήντα είναι ενδιαφέρουσα στάση. Το να μην έχεις δουλέψει ποτέ όμως, να μην έχεις τριφτεί με τον κόσμο είναι πρόβλημα. Ενδεχομένως κάποιοι, όπως ο Νταλί για παράδειγμα, είχαν τόσο οξυμένες κεραίες που δεν τους χρειαζόταν αυτή η τριβή. Αλλά ο Νταλί ήταν μεγαλοφυής.
Πάντως πιστεύω ότι η σύγχρονη παραγωγή είναι πολυπρισματική και ενδιαφέρουσα. Γράφουν πολλοί άνθρωποι πολλά διαφορετικά είδη. Και αυτό είναι καλό. Αλλιώς γράφω εγώ, αλλιώς η Διβάνη. Αλλιώς ο Κορτώ, αλλιώς η Καρυστιάνη….
11. Εσείς κάνατε best seller από το πρώτο σας βιβλίο, “Το σοφό παιδί”, και είστε ένας συγγραφέας που ζει πλέον από το γράψιμο. Αλλά νομίζω ότι είστε από τις λιγοστές εξαιρέσεις.
Το ευχάριστο είναι ότι τα βιβλία μου σημειώνουν πάντα τις ίδιες πωλήσεις, άρα μάλλον έχω ένα σταθερό κοινό που παρακολουθεί να δει πού θα το πάω. Βέβαια, το «Σοφό παιδί» είχε κάνει πολλές πωλήσεις, αλλά ήταν άλλη η εποχή. Λιγότερα βιβλιοπωλεία. Λιγότερες εκδόσεις. Τότε τα βιβλία διαρκούσαν περισσότερο, ένα βιβλίο μπορούσε να είναι στις προθήκες περισσότερο από ένα χρόνο. Σήμερα έχουμε υπερπαραγωγή, άρα τα βιβλία δεν μπορούν να αντέξουν τόσο. Ο χρόνος που δίνεται σε έναν καινούργιο συγγραφέα σήμερα είναι πολύ μικρός και αυτό είναι λυπηρό. Ίσως κάποιοι καλλιτέχνες αδικούνται. Βέβαια αν έχεις τύχη διάβαινε… Σας θυμίζω την ιστορία του Κέρουακ, που έγινε διάσημος με το “Δρόμο”, που βγήκε καλοκαίρι, όταν ο συντηρητικός κριτικός των Times έλειπε και τον είχε αντικαταστήσει ένας νεότερος που διάβασε το βιβλίο, του άρεσε και το πρότεινε. Ο μόνιμος κριτικός της στήλης δε θα το έγραφε ποτέ. Βέβαια, αν το έχεις, θα βρεις το δρόμο. Τελικά η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση.
12. Εσείς μεταφράζεστε σε ξένες γλώσσες. Μπορεί η σύγχρονη ελληνική λογοτεχνία να ταξιδέψει στο εξωτερικό τελικά; Κι αν όχι ποιο είναι το πρόβλημα;
Στο εξωτερικό υπάρχει μια στερεότυπη αντίληψη περί Ελλάδας που ακόμα δεν έχει σπάσει. Το “Σοφό παιδί” να φανταστείτε κυκλοφόρησε με ένα εξώφυλλο- πολύ ωραίο κατά τ’ άλλα- με δυο παιδάκια πάνω σε κάτι βράχια, σαν βοσκοπούλα, πράγμα που δεν είχε καμία σχέση με το περιεχόμενο του βιβλίου. Το δεύτερο είχε έναν τσαρουχικό ναύτη. Δηλαδή υπάρχει μια φολκλόρ αντίληψη για την Ελλάδα. Εμένα με έχουν ρωτήσει αν έχουμε πολυκατοικίες, καταλαβαίνετε;
Από την άλλη, η Ελλάδα ως κοινωνία έχει ένα πρόβλημα: δεν είναι στον πυρήνα του καπιταλισμού, είναι στην περιφέρεια, αλλά όχι τόσο τώρα πια ώστε να αποκτά ένα εξωτικό ενδιαφέρον, όπως ας πούμε ένα βιβλίο από το Ιράν, που σου μιλάει για έναν κόσμο ξένο, άρα περίεργο, άρα ενδιαφέροντα. Το “Μέγαρο Γιακουμπιάν” για παράδειγμα έχει τρομερό ενδιαφέρον για έναν Ευρωπαίο, γιατί περιγράφει έναν κόσμο που δεν του είναι οικείος. Από την άλλη, προσφάτως κυκλοφόρησε στο Ισραήλ ένα βιβλίο μου με διηγήματα που πήγε πολύ καλά, πηρέ καλές κριτικές. Ίσως επειδή η εβραϊκή κοινωνία έχει περισσότερες εκλεκτικές συγγένειες με την ελληνική. Πάντως μια εποχή με στεναχωρούσε αυτό το θέμα της προώθησης των ελληνικών βιβλίων. Αλλά έχω καταλάβει πλέον ότι αυτό ή δε θα γίνει ή θα γίνει τυχαία.
Εσείς πώς κινείτε τα βιβλία σας;
Έχω ατζέντη και ο εκδοτικός μου οίκος ο Πατάκης με βοήθα πάρα πολύ. Το “Λόγια Φτερά” έχει δυνατότητα να πάει καλά στο εξωτερικό, γιατί μιλάει για την αρχαία Ελλάδα που είναι ένα δελεαστικό θέμα .
13. Τώρα τι ετοιμάζετε; Πού σας οδηγεί αυτή τη φορά η πένα σας;
Θέλω να γράψω ένα μυθιστόρημα που θα διαδραματίζεται στη δεκαετία του’80 σε μια ελληνική αποικία. Είμαστε η μόνη χώρα στην Ευρώπη που δεν έχει αποικίες και έτσι θα φτιάξω εγώ μια. Και ο ήρωάς μου θα είναι ύπατος αρμοστής. Αλλά δεν το έχω ξεκινήσει ακόμα. Έχω και αυτή την εκπομπή… Η έμπνευση, μου είπαν κάποτε, είναι στη μύτη του στυλό, ή στα πλήκτρα του πληκτρολογίου, αν θέλετε…. Δουλειά λοιπόν.
Σας ευχαριστώ, κύριε Χωμενίδη.
Κι εγώ.
