Πώς σχεδιάζεται η σιωπή; Και πώς χωρά η μουσική ενός ανθρώπου που πέρασε χρόνια αναζητώντας τον σωστό ήχο μέσα στις σελίδες ενός graphic novel. Όταν ο Εσθονός εικονογράφος και δημιουργός κόμικς Joonas Sildre αποφάσισε να αφηγηθεί τη ζωή του Άρβο Περτ, βρέθηκε αντιμέτωπος με μια μεγάλη πρόκληση: έπρεπε να μεταφράσει σε εικόνες έναν κόσμο φτιαγμένο από ήχους, παύσεις, επαναλήψεις και σιωπή. Χρειάστηκαν χρόνια έρευνας, αρχειακού υλικού και συναντήσεων με τον ίδιο τον συνθέτη και τη σύζυγό του Nora Pärt μέχρι να ολοκληρωθεί το Between Two Sounds, το graphic novel που κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στην Εσθονία το 2018.
Το βιβλίο που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες ημέρες στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ποταμός με τίτλο Ανάμεσα σε δύο ήχους, ARVO PÄRT: Το ταξίδι στη γλώσσα της μουσικής του, παρουσιάζεται στις 19 Οκτωβρίου στο Ωδείο Αθηνών, παρουσία του Joonas Sildre. Είναι μια καλή αφορμή για να εμβαθύνει κανείς στην ασυνήθιστη διαδρομή ενός συνθέτη που άλλαξε τη σύγχρονη μουσική με έναν εναλλακτικό τρόπο: αντί να προσθέτει περισσότερους ήχους, επέλεξε να αφαιρεί.
Άρβο Περτ – Ο συνθέτης της λιτότητας
Ο Άρβο Περτ δεν υπήρξε εξαρχής ο συνθέτης της λιτότητας και της εσωτερικότητας με τον οποίο έχει ταυτιστεί σήμερα. Γεννημένος το 1935 στην Εσθονία, σπούδασε στο Κρατικό Ωδείο του Ταλίν και στις αρχές της δεκαετίας του 1960 βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της σοβιετικής avant-garde. Πειραματίστηκε με νέες, ριζοσπαστικές για την εποχή τεχνικές σύνθεσης – από τον σειραϊσμό και το στοιχείο της τύχης μέχρι το μουσικό κολάζ – δοκιμάζοντας τα όρια μιας μουσικής πραγματικότητας αυστηρά ελεγχόμενης από το σοβιετικό καθεστώς.
Το 1968 έρχεται το Credo. Ένα έργο-τομή, τόσο για την ίδια τη μουσική του όσο και για τη ζωή του συνθέτη. Μετά από αυτό, ο Περτ βρίσκεται μπροστά σε ένα δημιουργικό αδιέξοδο. Η μουσική γλώσσα που μέχρι τότε χρησιμοποιούσε δεν του αρκεί πια. Αποσύρεται ουσιαστικά από τη σύνθεση και αρχίζει μια αναζήτηση που θα κρατήσει περίπου οκτώ χρόνια. «Είχα χάσει την εσωτερική μου πυξίδα», θα θυμηθεί αργότερα για εκείνη την περίοδο. Στρέφεται προς τα πίσω: στο γρηγοριανό μέλος, στη μεσαιωνική μουσική, στη Σχολή της Notre Dame, στην αναγεννησιακή πολυφωνία. Μελετά, ακούει, γεμίζει τετράδια. Το 1972 προσχωρεί στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Αναζητά έναν λόγο για να γράψει ξανά μουσική.
Η επιστροφή του θα γίνει τον Φεβρουάριο του 1976. Ένα μικρό κομμάτι για πιάνο με τίτλο Für Alina γίνεται το πρώτο έργο μιας εντελώς νέας περιόδου. Είναι λιτό, αργό, εύθραυστο. Και μαζί του εμφανίζεται για πρώτη φορά η τεχνική που ο Pärt θα ονομάσει tintinnabuli, από τη λατινική λέξη tintinnabulum, «μικρή καμπάνα». Το 2026 το Für Alina συμπληρώνει πενήντα χρόνια και το Arvo Pärt Centre το χαρακτηρίζει ως το έργο που σηματοδότησε μια νέα αρχή για τον συνθέτη.
Στον πυρήνα του tintinnabuli βρίσκονται δύο φωνές: η μία είναι μελωδική, βήμα βήμα, ενώ η άλλη περιστρέφεται γύρω από τις νότες μιας τριάδας. Οι κανόνες είναι αυστηροί, μαθηματικοί και το αποτέλεσμα ακούγεται καθαρό.
Μέσα στα επόμενα δύο χρόνια θα ακολουθήσουν έργα που σήμερα αποτελούν σημεία αναφοράς της μουσικής του: Fratres, Tabula rasa, Cantus in Memory of Benjamin Britten, Spiegel im Spiegel. Έπειτα από χρόνια αναζήτησης, ο Περτ είχε βρει τη μουσική γλώσσα που αναζητούσε.
Ανάμεσα σε δύο ήχους – Από την Εσθονία στον κόσμο
Αυτή η γλώσσα πρωταγωνιστεί στο βιβλίο του Sildre. Το Ανάμεσα σε δύο ήχους δεν αποτελεί βιογραφία του Περτ. Η ιστορία ολοκληρώνεται το 1980, όταν ο συνθέτης και η οικογένειά του αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τη Σοβιετική Εσθονία, αρχικά για τη Βιέννη και στη συνέχεια για το Βερολίνο.
Πρόκειται δηλαδή για μια ιστορία αναζήτησης: πώς ένας νέος συνθέτης δοκιμάζει διαφορετικές γλώσσες, τις απορρίπτει, σωπαίνει και τελικά φτάνει στο tintinnabuli. Η μουσική του αν και δεν έγινε ποτέ ιδιαίτερα εξωστρεφής κατάφερε να φθάσει σε πολύ κόσμο βρίσκοντας ακροατές πέρα από το παραδοσιακό της κοινό. Παρέμεινε λιτή, αργή, απαιτητική στη συγκέντρωση, συχνά βασισμένη σε λειτουργικά κείμενα και στην πνευματικότητα της ορθόδοξης πίστης του. Τι είναι όμως αυτό που κάνει τη μουσική του να επικοινωνεί με ανθρώπους τόσο διαφορετικούς μεταξύ τους; Πιθανώς η απάντηση να βρίσκεται στην ίδια την απλότητά της. Ο Περτ έχει παρομοιάσει τη μουσική του με το λευκό φως που περιέχει μέσα του όλα τα χρώματα: χρειάζεται ένα πρίσμα για να γίνουν ορατά και αυτό το πρίσμα, για εκείνον, είναι το πνεύμα του ακροατή.
Ο Sildre δούλεψε πάνω σε αρχειακό υλικό και μαρτυρίες και είχε τη συνεργασία του Άρβο και της Νόρα Περτ, οι οποίοι τον βοήθησαν ακόμη και να διορθώσει ιστορίες που με τα χρόνια είχαν αποκτήσει σχεδόν μυθικές διαστάσεις.
Και τώρα, «Ανάμεσα σε δύο ήχους» στην Αθήνα
Η ιστορία του φτάνει τώρα στο ελληνικό κοινό μέσα από ένα graphic novel. Οι εκδόσεις Ποταμός, σε συνεργασία με το Ίδρυμα Arvo Pärt, την Πρεσβεία της Εσθονίας στην Ελλάδα και το Ωδείο Αθηνών, παρουσιάζουν τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου το βιβλίο του Joonas Sildre Ανάμεσα σε δύο ήχους, ARVO PÄRT: Το ταξίδι στη γλώσσα της μουσικής του.
Στην παρουσίαση, στην αίθουσα Άρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών, θα μιλήσουν ο καθηγητής Νομικής Πάνος Λαζαράτος, ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Ηλίας Μαγκλίνης, ο μαέστρος Νίκος Τσούχλος και ο ίδιος ο Joonas Sildre, ενώ μαθητές του Ωδείου θα ερμηνεύσουν αποσπάσματα από έργα του συνθέτη.
