«Ο Πικάσο στην Κρήτη: η χαρά της ζωής» είναι ο τίτλος της νέας περιοδικής έκθεσης που φιλοξενείται στο Μουσείο Αρχαίας Ελεύθερνας από τις, 5 Ιουλίου έως τις 20 Οκτωβρίου.
Η Έκθεση
Ο Νίκος Σταμπολίδης αναφέρει πως μέσα σε αυτό το ειδυλλιακό τοπίο, της αρχαίας πόλη της Ελεύθερνας, το Μουσείο του αρχαιολογικού χώρου της Ελεύθερνας ήταν ο ιδανικός χώρος για τη δημιουργία της έκθεσης με έργα του Πικάσο, όχι μόνο στη μικρή Αίθουσα των περιοδικών Εκθέσεων αλλά και μέσα στις προθήκες με τις αρχαιότητες κατά ενότητες και θέματα και έργα του μεγάλου ζωγράφου που συνάδουν με αυτές.
Πρόκειται για 62 πικασικά έργα, κεραμικά, ζωγραφικά, μικρά γλυπτά «παραδείγματα» (boccetti), σχέδια και χαρακτικά μέσα και έξω από προθήκες, τοποθετημένα σε αγαστή συνομιλία με τις αρχαιότητες σε βάθρα και στηρίγματα ή κρεμασμένα σε τοίχους.
Η Έκθεση ξεκινά στο αίθριο του Μουσείου
Έχοντας ανατυπωμένη προμετωπίδα έναν πίνακα του Πικάσο, ο ίδιος τον ονομάζει η Χαρά της Ζωής, εμπνευσμένο από την οικογενειακή ευτυχία στις παραλίες της νότιας Γαλλίας. Και λίγο πιο πέρα είναι κρεμασμένη μια κεφαλή-μάσκα ταύρου από την Ανδαλουσία, χορτόπλεκτη σαν αυτήν που ο ίδιος ο ζωγράφος φέρει στην περίφημη φωτογραφία του που υπάρχει στην πρόσοψη της Έκθεσης, όταν εισέρχεται ο επισκέπτης στο Μουσείο.
Στο εσωτερικό του Μουσείου
Προβάλλοντας σε μικρό καμπύλο τοίχο, λοξά στα παράθυρα που αντικρίζουν το λίκνο του Δία, τον Ψηλορείτη, πρωταγωνιστεί η μαρμάρινη προτομή του Μινώταυρου. Πρόκειται για μια μαρμάρινη προτομή, ανάλογη με αυτήν του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Αθήνας, η οποία πρωταγωνιστούσε τότε στην έκθεσή «Πικάσο και αρχαιότητα: πηλός και γραμμή» που έλαβε χώρα στην Αθήνα στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης το 2019, στο πλαίσιο των Θεϊκών Διαλόγων. Στην έκθεση προτιμήθηκε η προτομή από το Museo Pio Clementino του Βατικανού, ένα έργο της πρώιμης αυτοκρατορικής περιόδου που ανακαλύφθηκε στα ερείπια της βίλας του Δομιτιανού στο Castel Gandolfo πριν το 1633.
Στην ίδια προοιμιακή ενότητα της έκθεσης έρχεται ακόμα ένα ζωγραφικό έργο που ο Πικάσο ζωγράφισε είκοσι χρόνια μετά την πρωταγωνιστική δεκαετία του Μινώταυρου (1928-1937), το 1958. Επανέρχεται δηλαδή με την προτομή ενός Μινώταυρου με τον τρόπο που ο ίδιος γνωρίζει να αποδίδει το μυθικό ον, εδώ πιο ανάλαφρο και με oblique ματιά, αποδοσμένο με τη γνωστή λεπτή, καίρια γραμμή του ζωγράφου.
Η Αίθουσα Α του Μουσείου:
Εστιάζει στην ιστορία της εξέλιξης της αρχαίας πόλης από την 3η χιλιετία π.Χ. έως και τα πρώιμα βυζαντινά χρόνια στάθηκε δυνατή μία πρωτοποριακή σύνδεση. Μέσα στις ίδιες τις προθήκες των αρχαίων κεραμικών, μαρμάρινων και χάλκινων έργων, τοποθετήθηκαν ισότιμα πλάι τους έργα του Πικάσο.
Πλάι στα γεωμετρικά/ αρχαϊκά ζωόμορφα και πτηνόμορφα αγγεία τοποθετήθηκαν δύο κεραμικά ανάλογα του μεγάλου δημιουργού, ένα ζωόμορφο του 1954 και ένα Μαδούρα με λευκό πηλό, το τελευταίο με εγχαράξεις και εφυάλωση. Δεν είναι μόνον η γενική σχηματική συγγένεια που έχουν τα έργα αυτά με τα αντίστοιχά τους αρχαία· είναι συχνά και το υλικό ή το χρώμα, εδώ η εφυάλωση, μία αρχαία τεχνική με αγγεία που υπάρχουν τόσο στην μεγάλη προθήκη των σχέσεων της αρχαίας Ελεύθερνας με άλλα μέρη εντός της Μεσογείου αλλά ακόμα και στην προθήκη των πολεμιστών της Aίθουσας Γ του Μουσείου, με τα ευρήματα της «ομηρικής» νεκρόπολης της Ορθής Πέτρας.
Tα έργα του
Ζωγραφικά σε κεραμικά, κυρίως πιάτα διαφόρων μεγεθών και πλακίδια αλλά και αγγεία, συχνά εγχάρακτα μικρά γλυπτά (παραδείγματα-boccetti) συνήθως σε λευκό πηλό και άλλα χαρακτικά κατακλύζονται από ζώα (ταύρους, αιγοειδή κ.ά.), πτηνά (περιστέρια, κουκουβάγιες κ.ά.) κυρίως όμως Φαύνους και τις παραλλαγές συνοδών του διονυσιακού κύκλου (Πάνες και Σατύρους και Κενταύρους) σε προτομές, ή άλλους που παίζουν αυλούς και σύριγγες ή και χορεύουν δεν αντιπροσωπεύουν τίποτε
άλλο από τη φύση, το βακχικό-βουκολικό-αρκαδικό τοπίο και τη χαρά της ζωής. Αυτή η ισορροπία του «ανήκειν στη φύση», όπως τονίζεται ιδιαίτερα στη Μεσόγειο εντάσσεται στη δημιουργία του Πικάσο που γνωρίζει να μεταμορφώνει τα πράγματα και να δημιουργεί τον δικό του μύθο.
Η κεφαλή του ζώου που φαίνεται σαν να χαμογελά έρχεται σε αγαστή συμφωνία με το κεφάλι του χαμογελαστού Φαύνου πάνω στο κεραμικό πιάτο του Πικάσο του 1948 , όπως και το μικρό «παράδειγμα» του τράγου από λευκό πηλό του 1950.
Πάνω σε οινοχόη των μέσων του 7ου αι. π.Χ, που εκτίθεται στο Μουσείο αρχαίας Ελεύθερνας, έχει αποδοθεί σε κατατομή αιγοειδές που φαίνεται να ποζάρει περήφανο. Το αρχαίο έργο μπορεί άνετα να συνομιλεί με την προτομή του αιγοειδούς που φιλοτέχνησε ο Πικάσο στο πιάτο της 5/6/1952, όπως και η ανάλογη προτομή από το Βαλορί που κατασκεύασε μία μέρα αργότερα (6/6/1952) με χάραξη σε λευκό πηλό.
Σε περίοπτη θέση πάνω στο βάθρο της ξεχωρίζει η τετράγωνη κεραμική πλάκα (30 εκ. x 33 εκ.) με το πορτραίτο του Κλώντ Πικασό δημιουργία του 1953. Ο Κλώντ θα ήταν περίπου 6 ετών όταν τον
αποτύπωσε ο πατέρας του με τον δικό του ξεχωριστό τρόπο. Στην πίσω πλευρά ο Πικάσο σημείωσε τον τόπο “Vallauris” με κεφαλαία γράμματα και την ημερομηνία 24.2.1953 και ζωγράφισε δύο επάλληλες ανδρικές γενειοφόρες προτομές σε κατατομή επάνω δεξιά και μια ακόμα γυναικεία που στρέφονται προς αριστερά, ενώ κάτω και αριστερά φιγουράρουν δύο δεξιόστροφες κεφαλές με προσωπογραφικά χαρακτηριστικά.
Η πλάκα τοποθετήθηκε χωριστά στο κέντρο της Έκθεσης, τιμή για τον Κλώντ. Εξάλλου, ένα μικρό φιλμ, στο οποίο ο Κλώντ αφηγείται, συνοδεύει την Έκθεση. Η εικόνα και ο λόγος του συμπυκνώνουν τη χαρά της ζωής και την αγάπη του για την Ελλάδα.
Ένας πολλαπλός εικαστικός πικασικός Φαύνος, έργο με μελάνι σε χαρτί (66 εκ. x 50,7 εκ.) του 1955, μάς εισάγει δηλωτικά στη συνέχεια που ακολουθεί με σειρά από Φαύνους, Πάνες και Σατύρους μέσα στο Μουσείο της αρχαίας Ελεύθερνας και στο βουκολικό της τοπίο.
Πρωταγωνιστικό ρόλο έχουν οι ένδεκα λιθογραφίες με ταύρους
Μεγέθους 32 εκ. x 44 εκ. εκάστη, έργο του 1945. Οι πρώτοι τέσσερεις ταύροι αποδίδονται φυσιοκρατικά, έτσι όπως ένας κλασικός εικαστικός θα μπορούσε να τους ζωγραφίσει. Και στη συνέχεια αρχίζουν να γίνονται περισσότερο γεωμετρημένοι και αφαιρετικοί για να καταλήξουν στη λιτή ουσία των τριών τελευταίων με αυτήν τη λεπτότητα μιας γραμμής που λες και συνεχίζει κλασικούς αγγειογράφους και που μόνο ο δημιουργός Πικάσο μπορούσε να αποδώσει, όπως θα δούμε πιο κάτω στο κοπάδι των ζώων. Αξίζει να παρατηρήσει κανείς προσεκτικά τον τμηματικά σωζόμενο πήλινο ταύρο της αρχαίας Ελεύθερνας που εκτίθεται πλάι, για να διαπιστώσει την εικαστική δεινότητα των απεικονιστικών πικασικών ταύρων των πρώτων λιθογραφιών.
Απέναντι από τις λιθογραφίες του δημιουργού έρχεται μία ακόμα κεφαλή ταύρου μόνο που τώρα το υλικό αλλάζει Πρόκειται για μία μπρούτζινη κεφαλή, σχετικά μεγάλη (29 x 28,5 x 11 εκ.). Μία μικρότερη πάλι μπρούτζινη, έχει τοποθετηθεί από την Παλόμα στην ενότητα του κοπαδιού.
Και τα δύο είναι έργα του 1957, ξεχωριστά και δυναμικά, κάτι ανάμεσα σε πραγματικά κεφάλια ή βουκράνια, που το πρώτο έχει κάτι από τη δύναμη της κομμένης κεφαλής τράγου που ζωγράφισε το 1952, ενώ από το δεύτερο είναι μια «φυσιοκρατικότερη» απόδοση του περίφημου βουκρανίου ποδηλάτου καμωμένο από σέλα και τιμόνι, έργο που κατασκεύασε κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου, το 1942.
Σε χωριστές προθήκες εκτίθενται:
Το τετραπρόσωπο αγγείο του 1957 και ένα πρόσωπο τριών τετάρτων προς αριστερά, ζωγραφισμένο σε τερακόττα πηλού, έργο του 1950. Η ακολουθία της ζωγραφικής επιφάνειας, το σκούρο πρόσωπο με τις χοντρές βαθιές κίτρινες πινελιές και το λευκό των ματιών με τη δύναμη που αποπνέει έχει κάτι από τη ζωικότητα που βρίσκεται σχεδόν στα περισσότερα ανθρώπινα πρόσωπα της πικασικής δημιουργίας.
Έξι κεραμικά μεγάλα στρογγυλά πιάτα αποτελούν μια ακόμα σημαντική ενότητα της Έκθεσης
Είναι διαμέτρου πάνω από 40 εκ. και δημιουργίες του β΄ μισού της δεκαετίας του 1950. Δυο απ’ αυτά είναι ζωγραφισμένα με κεφαλές μετωπικών βοοειδών, ένας ταύρος σε κεραμιδί φόντο (30/3/1957) και ένας δεύτερος με χαρίεντα χαρακτηριστικά σε φόντο λευκό, όπως αντίστοιχα σε λευκό φόντο παριστάνεται με λεπτή γραμμή περιγράμματος ένα κερασφόρο ον. Σε δύο δημιουργίες του ίδιου κύκλου πρωταγωνιστούν δύο μετωπικές κουκουβάγιες σε μπλε και λευκό φόντο.
Στο τελευταίο πιάτο πάνω σε μαύρο φόντο (28/4/1957), ο Πικάσο αποπειράται τον συνδυασμό ενός Φαύνου με βαθύ κίτρινο χρώμα. Ο τελευταίος κερασφόρος υψώνει τα χέρια ψηλά προς τα ανοικτά φτερά μιας μετωπικά αποδοσμένης κουκουβάγιας που έχει καθίσει στο κεφάλι του.
Πρωταγωνιστική είναι η ακουαρέλα της 21/7/1946
Ουσιαστικά ορίζει την ενότητα των έργων με τα δεκαπέντε τετράγωνα πλακίδια με προτομές και κεφαλές Φαύνων ή Πάνα καθώς και μία «αφηγηματική σκηνή» σε τρία συνεχόμενα πλακίδια.
Στην ακουαρέλα μεγάλου μεγέθους, μία σειρά από λεπτές αέρινες γραμμές, ευθείες, ακτινωτές και καμπύλες διαγράφουν ένα φυσικό τοπίο με δέντρα που ενισχύονται από πράσινα και μπλε χρώματα. Με γαλάζιο χρώμα ενισχύεται ο «ακτινωτός» ουρανός και το βάθος του ορίζοντα, ενώ με αποχρώσεις του κίτρινου, του καφέ και του μαύρου, το γήινο στοιχείο αποδίδεται κυβιστικά. Σχεδόν στο κέντρο και προς τα αριστερά του μεγάλου δέντρου μία νεανική ανδρική μορφή, καθιστή, με τα δυο της χέρια παίζει αυλό που φέρει στο στόμα της. Ο νεαρός άνδρας, με ή χωρίς κέρατα, ο Φαύνος ή Πάνας ή ακόμα και νεαρός Σάτυρος που επαναλαμβάνεται σε αρκετές δημιουργίες του Πικάσο σε διαφορετικά υλικά, εκφράζει τη χαρά της ζωής μέσα σ’ ένα φυσικό βουκολικό περιβάλλον, που ταιριάζει πολύ με τη μεταπολεμική δραστηριότητα του Πικάσο που ζει στο μεσογειακό τοπίο της νότιας Γαλλίας.
Το πνεύμα των εκθεμάτων με τους ταύρους, τους Φαύνους και τη χαρά της ζωής, συνεχίζεται ανάμεσα στις αρχαιότητες του Μουσείου με εκθέματα που συνδέονται με τις λατρευτικές πρακτικές, τις πίστεις και τις δοξασίες των ανθρώπων της αρχαίας πόλης.
Έτσι, πλάι στη σύνθεση του μαρμάρινου συνόλου της Αφροδίτης που βγάζει το σανδάλι της και γυμνή ετοιμάζεται για το λουτρό της, ένας τραγοπόδαρος Πάνας με το μουσικό όργανό του, τη σύριγγα, και το λαγωβόλο στο χέρι, μένει έκθαμβος από τη θεϊκή καλλονή.
Στην ίδια Αίθουσα υπάρχουν επιγραφές των ελληνιστικών χρόνων -ουσιαστικά ημερολόγια εορτών-, όπου ανάμεσα στους άλλους θεούς ,οι θεοί που αναφέρονται συχνά είναι πάλι ο Πάνας, ο Διόνυσος, η Άρτεμις και η Αφροδίτη.
Γι’ αυτό και στην προθήκη με τον πήλινο γυμνό Πάνα τοποθετήθηκε η λευκή προτομή κερασφόρου γενειοφόρου Φαύνου-Πάνα-Διονύσου έργο του 1949 σε λευκό πηλό καθώς και το κεφαλάκι Φαύνου, όπως επίσης τους καθιστούς μουσικούς-αυλητές, τον χάλκινο και τον από λευκό πηλό των ετών 1950-51. Το πνεύμα του μειξογενούς όντος-θεού προστάτη της σεξουαλικής διάθεσης, της ερωτικής έντασης και αναπαραγωγής αλλά και προστάτη του ζωικού κεφαλαίου, που παρουσιάζεται στην ίδια προθήκη με πήλινα ειδώλια ταύρων, τράγων και αιγοειδών τοποθετήθηκε το σχέδιο του Πικάσο με το κοπάδι των γραμμικά αποδοσμένων ζώων.
Εξάλλου, ένα ακόμα μαρμάρινο αγαλματικό σύμπλεγμα μεθυσμένου Διονύσου που ανακρατείται από Σάτυρο, έργο των προχωρημένων ρωμαϊκών χρόνων, εντάσσεται στον κύκλο της χαράς της ζωής, του χορού, της μουσικής, της γιορτής, της μέθης…
Μαζί τους συνεκτίθενται οι πικασικές δημιουργίες ζωγραφισμένες σε αγγεία ή σε γλυπτά παραδείγματα (boccetti) τόσον των μουσικών αυλητών, μεμονωμένων ή σε θιάσους, όπως συνήθως αυτοί παριστάνονται σε διονυσιακά σύνολα ήδη από την Κλασική, Ελληνιστική και Ρωμαϊκή περίοδο πάνω σε αγγεία, τοιχογραφίες, ανάγλυφα, ακόμα και σε διονυσιακές σαρκοφάγους, όσον και σε χορούς εκστατικούς ή περισσότερο συμβολικούς, όπως το πικασικό πιάτο που τοποθετήσαμε πάνω από τις χάλκινες πρωτοαρχαϊκές φιάλες της Ελεύθερνας.
Ίσως θα φανεί περίεργο στον επισκέπτη, ακόμα και σε ορισμένους ειδικούς η μικρή αναφορά στο έργο του Πικάσο με δύο σχέδια προτομών πολεμιστών με περίτεχνες περικεφαλαίες που όσον αυτές όσον και άλλες20, ανακαλούν στη μνήμη τις περικεφαλαίες με τα λοφία των λίθινων πολεμιστών του 7ου αι. π.Χ. από το ηρώο-κενοτάφιο της Ορθής Πέτρας στην αρχαία Ελεύθερνα που εκτίθενται στην ίδια Αίθουσα.
Η Έκθεση κλείνει με μια σύνδεση-σύγκριση ενός αρχαίου μαρμάρινου αμφιγλύφου του 1ου αι. π.Χ.-1ου αι. μ.Χ.
Βρέθηκε πρόσφατα στις ανασκαφές της αρχαίας Ελεύθερνας, στην ανατολική πλευρά του λόφου της, στη θέση Άγιος Μάρκος, όπου ανασκάπτεται ένα εξαιρετικής τέχνης μνημείο, μια παλαιοχριστιανική βασιλική. Το αμφίγλυφο πιθανότατα είχε χρησιμοποιηθεί και ως διακόσμηση κρηναίου οικοδομήματος, όπως φανερώνουν δύο οπές στο μέσον περίπου του ύψους του.
Στο κέντρο της παράστασης της μιας ανάγλυφης πλευράς απεικονίζονται δύο τράγοι σε κορύφωση που πλαισιώνονται από κληματίδα έμφορτη από τσαμπιά σταφύλια. Στην άλλη ανάγλυφη πλευρά διακρίνεται στα αριστερά μια σπασμένη σήμερα ανάγλυφη μορφή ενός Πάνα, από τον οποίο όμως διακρίνονται το πίσω τμήμα του σώματος καλυμμένο από βαρύ ιμάτιο και ο τριχωτός μηρός του ενός ποδιού του και το διχαλωτό άκρο πόδι του. Το σπάσιμό του φαίνεται να οφείλεται πιθανόν στο γεγονός ότι με την αλλαγή από την παγανιστική στη χριστιανική θρησκεία η μορφή του θεωρήθηκε δαιμονική. Κι εδώ απεικονίζεται πάλι μια κληματίδα σχεδιασμένη αριστουργηματικά, που καταλαμβάνει τη συνολική επιφάνεια, η οποία φαίνεται να ξεκινά από ένα φυλλώδες «κιονόκρανο» στο κάτω μέρος του αναγλύφου, αφήνοντας χώρο για τη διηγηματική σκηνή που διαδραματίζεται στο κέντρο της.
Πάνω στο φυλλώδες κιονόκρανο βρίσκεται μία ημίγυμνη μορφή που φαίνεται να κοιμάται ξαπλωμένη σε στάση ανάπαυσης. Στο γυμνό πανοκόρμι της φουσκώνουν τα σφριγηλά στήθη της, ενώ το κάτω τμήμα του σώματός της καλύπτεται με ιμάτιο. Στα καμπυλωμένα κλαδιά της κληματίδας αριστερά και δεξιά της κοιμισμένης μορφής ισορροπούν δύο νεαροί Σάτυροι, πάρισα δοσμένοι, αντωποί. Αυτός που απεικονίζεται δεξιά στον θεατή είναι έκθαμβος από την ομορφιά της γυμνότητάς της. Ο απεικονιζόμενος αριστερά τολμά να ανασύρει την άκρη του ιματίου της, ώστε να αποκαλυφθεί ολόκληρη η ομορφιά της, διαπιστώνοντας έκπληκτος ότι το επάνω τμήμα του σώματος με τα γυναικεία σφριγηλά στήθη δεν προδιέθετε ένα μόριο ανδρικό ανάμεσα στα σκέλη.
Στο έργο αυτό απεικονίζεται αριστερά ένας νεανικός ανθρωπόμορφος ημικαθιστός Φαύνος, κερασφόρος και γενειοφόρος με ουρά που εκφύεται από το πέρας της σπονδυλικής του στήλης. Με το αριστερό του χέρι ανασύρει το ύφασμα που κάλυπτε μια ξαπλωμένη γυναικεία κοιμώμενη μορφή. Έχει συχνά γραφτεί ότι ο Πικάσο εμπνεύστηκε το θέμα από ένα έργο του Ρέμπραντ.
